Nhiều người có thói quen hái lá bằng lăng tía phơi khô nấu nước uống hàng ngày nhằm thanh nhiệt và ổn định đường huyết. Thói quen này bắt nguồn từ các kinh nghiệm truyền miệng phổ biến tại nhiều địa phương. Tuy nhiên, việc uống tùy tiện không qua kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường.
Trà lá bằng lăng tía không phải là thức uống lành tính cho tất cả mọi người. Những đối tượng như phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp hay bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật không nên dùng thường xuyên. Sử dụng sai cách có thể gây tác động tiêu cực đến sức khỏe.
Bằng lăng tía dưới góc nhìn khoa học thực vật
Chi bằng lăng (Lagerstroemia) thuộc họ Bằng lăng (Lythraceae), là một chi thực vật có giá trị kinh tế và sinh thái cao, gồm khoảng 55 loài phân bố rộng rãi trên thế giới [1]. Các loài thuộc chi này thường được trồng làm cảnh nhờ thời gian ra hoa kéo dài, màu sắc hoa rực rỡ và khả năng chống chịu tốt với điều kiện môi trường khắc nghiệt [1].
Về mặt di truyền, nghiên cứu năm 2020 khi phân tích hệ gen lục lạp của 13 loài thuộc chi Lagerstroemia ghi nhận kích thước bộ gen dao động từ 152.049 bp ở loài Lagerstroemia subcostata đến 152.521 bp ở loài Lagerstroemia venusta [2]. Nghiên cứu cũng xác định được 7 điểm nóng phân kỳ trong bộ gen lục lạp, đóng vai trò là chỉ thị phân tử phục vụ công tác giám định loài [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 giải trình tự hoàn chỉnh hệ gen lục lạp của loài Lagerstroemia loudonii ghi nhận chiều dài hệ gen là 152.372 bp với 130 gen được mã hóa [1]. Trong y học cổ truyền Đông Á, lá của loài cây này từng được dùng nhằm mục đích hỗ trợ điều trị đái tháo đường, viêm nhiễm và béo phì [1].
Nguy cơ tụt đường huyết ở người huyết áp thấp
Lá bằng lăng trong kinh nghiệm dân gian Đông Á thường dùng để kiểm soát lượng đường trong máu [1]. Cơ chế này trở thành điểm bất lợi lớn đối với những người có thể trạng suy nhược hoặc huyết áp thấp. Khi một hoạt chất tự nhiên can thiệp vào quá trình chuyển hóa đường, sự sụt giảm glucose máu đột ngột dễ kéo theo tụt huyết áp.
Người huyết áp thấp khi uống trà lá bằng lăng tía đậm đặc hoặc uống lúc đói rất dễ gặp phải hiện tượng hoa mắt, chóng mặt và vã mồ hôi. Tình trạng thiếu năng lượng nuôi dưỡng não bộ có thể dẫn đến ngất xỉu, té ngã nguy hiểm.
Nếu đang có bệnh lý nền về tim mạch hoặc huyết áp thấp mạn tính, người dân cần bổ sung đủ nước mỗi ngày, duy trì chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng. Việc sử dụng các loại trà dược liệu có tác động hạ đường huyết cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng.
Vì sao phụ nữ mang thai cần tuyệt đối thận trọng?
Phụ nữ mang thai là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm đối với bất kỳ loại dược liệu hay thảo mộc tự nhiên nào. Nhiều người thường lầm tưởng cây cỏ tự nhiên luôn an toàn cho thai kỳ, nhưng các dữ liệu y khoa đã chỉ ra thực tế hoàn toàn trái ngược.
Một nghiên cứu đa quốc gia quy mô lớn công bố năm 2016 về độ an toàn của thảo dược trong thai kỳ đã cảnh báo nhiều rủi ro [3]. Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ phụ nữ sử dụng thảo dược thuộc nhóm chống chỉ định tại khu vực Đông Âu lên tới 33,1%, và nhóm cần thận trọng là 36% [3]. Các yếu tố liên quan đến việc dùng thảo dược chống chỉ định bao gồm làm việc tại nhà, có trình độ đại học, không bổ sung axit folic và có sử dụng rượu [3].
Nghiên cứu năm 2016 cũng nhấn mạnh phần lớn các thảo mộc bị chống chỉ định là do có bằng chứng gây co bóp tử cung hoặc kích thích kinh nguyệt, dẫn đến kết cục thai kỳ bất lợi [3]. Do đó, phụ nữ mang thai không được tự ý uống trà lá bằng lăng tía thường xuyên vì dữ liệu an toàn trên thai nhi chưa được xác lập đầy đủ.
Cảnh báo cho người chuẩn bị phẫu thuật
Quá trình phẫu thuật đòi hỏi chỉ số sinh tồn và mức đường huyết của bệnh nhân phải luôn nằm trong tầm kiểm soát chặt chẽ. Việc người bệnh sử dụng thảo dược trước mổ có thể gây xáo trộn quá trình gây mê hồi sức.
Lá bằng lăng có đặc tính tác động đến chuyển hóa đường huyết [1]. Sự can thiệp này có thể tương tác bất lợi với các thuốc kiểm soát đường huyết hoặc dung dịch truyền trong phòng mổ. Hậu quả là bệnh nhân đối mặt với nguy cơ tụt đường huyết đột ngột ngay trong hoặc sau ca mổ.
Người chuẩn bị thực hiện bất kỳ can thiệp phẫu thuật nào cần ngừng uống trà thảo mộc ít nhất hai tuần trước ngày mổ. Đồng thời, bệnh nhân cần thông báo rõ ràng cho bác sĩ điều trị và bác sĩ gây mê về tất cả các loại trà lá, thuốc nam đã sử dụng gần đây.
Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người cho rằng trà lá bằng lăng tía là thảo dược quý, uống càng nhiều và càng đậm đặc thì càng tốt cho sức khỏe. Đây là hiểu lầm tai hại vì liều lượng thảo mộc đưa vào cơ thể luôn cần có giới hạn sinh lý an toàn.
Đa số nghiên cứu hiện đại về cây bằng lăng, đơn cử như công bố năm 2020 và 2022, chỉ tập trung giải mã hệ gen lục lạp và xác định thành phần hóa học cơ bản [2], [1]. Bằng chứng về công dụng trị liệu bệnh lý mới dừng ở ghi nhận kinh nghiệm y học cổ truyền dân gian, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng diện rộng trên người [1].
Trà lá thảo mộc không thể thay thế cho thuốc chữa bệnh hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mọi quảng cáo thổi phồng công dụng trị dứt điểm đái tháo đường hay béo phì từ lá bằng lăng đều thiếu cơ sở khoa học xác đáng.
Hướng dẫn sử dụng và lời khuyên cân bằng
Người trưởng thành khỏe mạnh nếu muốn uống trà lá bằng lăng tía để đổi vị nên dùng ở mức độ thưởng thức vừa phải. Chỉ nên hãm lá sạch với nước sôi, uống loãng và không uống liên tục thay thế hoàn toàn nước lọc trong ngày. Tuyệt đối không uống trà khi bụng đang đói cồn cào để tránh cảm giác say trà hoặc tụt đường huyết.
Nếu đang điều trị bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây, không được tự ý kết hợp với trà thảo mộc vì nguy cơ tương tác thuốc rất phức tạp. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào vào thói quen hàng ngày.
Tóm lại, trà lá bằng lăng tía là một thức uống thảo mộc dân gian nhưng không hoàn toàn vô hại với tất cả mọi người. Người huyết áp thấp, phụ nữ mang thai và người sắp phẫu thuật cần thận trọng tối đa, chủ động thăm khám y tế định kỳ thay vì lạm dụng các loại nước lá truyền tai.
