Nhiều người thường xuyên đối mặt với cảm giác đầy hơi, đau quặn bụng hay rối loạn tiêu hóa kéo dài mà không rõ nguyên nhân cụ thể. Chế độ ăn kiêng cắt giảm các loại đường lên men, hay còn gọi là low-FODMAP, đang được nhắc đến như một giải pháp phổ biến giúp giải cứu đường ruột.
Chế độ ăn này là can thiệp dinh dưỡng nhắm vào nhóm người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) nhằm cải thiện triệu chứng tiêu hóa [1], [2]. Tuy nhiên, đây không phải chế độ ăn phù hợp cho tất cả mọi người, đặc biệt là người có tiền sử hoặc nguy cơ rối loạn ăn uống [3], [2].
FODMAP là gì và tại sao lại gây khó chịu ruột?
FODMAP là từ viết tắt chỉ nhóm các loại carbohydrate chuỗi ngắn hấp thu kém hoặc khó tiêu hóa, bao gồm oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides và polyols [1], [4]. Năm 1959, giảm hấp thu lactose (hypolactasia) là rối loạn đầu tiên được ghi nhận do kém hấp thu đường, mở đường cho việc phát hiện nhiều loại đường khác gây kích ứng tiêu hóa [1].
Khi đi vào hệ tiêu hóa, các phân tử đường này kéo nước vào lòng ruột và bị vi khuẩn lên men nhanh chóng, sinh ra khí [2]. Quá trình này gây căng trướng thành ruột, kích thích tính nhạy cảm nội tạng và làm tăng tính thấm của ruột ở những người có cơ địa nhạy cảm [2]. Ngoài ra, chế độ ăn FODMAP còn tác động đến quá trình sản xuất acid béo chuỗi ngắn (SCFA), điều hòa nhu động ruột và thay đổi hệ vi sinh đường ruột [2]. Một cơ chế khác được ghi nhận là việc tiêu thụ FODMAP có thể ảnh hưởng đến quá trình giải phóng histamine tại đường tiêu hóa [4].
Những ai được hưởng lợi từ chế độ ăn low-FODMAP?
Đối tượng chính được hưởng lợi rõ rệt nhất từ chế độ ăn này là bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) [1], [2]. Khoảng 60% bệnh nhân IBS nhận thấy thức ăn là yếu tố khởi phát trực tiếp các triệu chứng khó chịu, làm suy giảm chất lượng cuộc sống [1]. Những người tự nhận thấy mức độ không dung nạp thức ăn càng cao thì mức độ nghiêm trọng của bệnh càng lớn [1].
Bằng chứng lâm sàng xác nhận chế độ ăn low-FODMAP mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc làm giảm chướng bụng và đau bụng đối với các phân nhóm IBS khác nhau [2]. Chế độ ăn này cũng được chứng minh có hiệu quả tương đương hoặc vượt trội so với các can thiệp thay đổi lối sống ăn uống thông thường hoặc liệu pháp thôi miên đường ruột [4].
Ngoài ra, các nhà khoa học đang mở rộng đánh giá việc ứng dụng chế độ ăn này cho các bệnh lý tiêu hóa khác ngoài rối loạn chức năng ruột, cũng như khả năng áp dụng trong một số bệnh lý ngoài đường tiêu hóa [1].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học thực tế
Nhiều nghiên cứu đã đánh giá tính hiệu quả cũng như các tác động tâm lý của việc áp dụng chế độ ăn kiêng này:
Một nghiên cứu quan sát tiến cứu năm 2022 thực hiện trên 55 bệnh nhân IBS tham gia các buổi hướng dẫn theo nhóm do chuyên viên dinh dưỡng phụ trách [5]. Các bệnh nhân trải qua giai đoạn kiêng nghiêm ngặt và tái giới thiệu thức ăn, được đánh giá qua thang điểm mức độ nghiêm trọng IBS-SSS, thang đo lo âu trầm cảm HADS và bảng sàng lọc nguy cơ rối loạn ăn uống SCOFF [5]. Kết quả sau giai đoạn kiêng cho thấy 27/55 bệnh nhân (chiếm 54%) có cải thiện triệu chứng rõ rệt với điểm IBS-SSS giảm từ 50 điểm trở lên [5]. Nghiên cứu này không ghi nhận sự thay đổi tỷ lệ lo âu, trầm cảm hay gia tăng nguy cơ rối loạn ăn uống trong nhóm can thiệp [5].
Nghiên cứu tiến cứu đơn trung tâm năm 2019 tại Bệnh viện University College London theo dõi 233 bệnh nhân IBS (79,8% là nữ) tham gia chương trình low-FODMAP nhóm kéo dài 6 tuần [6]. Tỷ lệ tuân thủ chế độ ăn chung đạt 41% (95 bệnh nhân) và có 23% (54 người) nằm trong nhóm có nguy cơ hành vi rối loạn ăn uống [6]. Đáng chú ý, tỷ lệ tuân thủ chế độ ăn ở nhóm có nguy cơ rối loạn ăn uống cao hơn rõ rệt so với nhóm không có nguy cơ (57% so với 35%) [6]. Xét theo thể bệnh, tỷ lệ tuân thủ cao nhất ở thể tiêu chảy (51%) và thấp nhất ở thể táo bón (10%) [6].
Nghiên cứu cắt ngang năm 2022 tại Ba Lan trên đối tượng phụ nữ trẻ nhằm so sánh chế độ ăn truyền thống, ăn chay và low-FODMAP [3]. Kết quả chỉ ra rằng gần một nửa số người thực hiện chế độ ăn low-FODMAP có biểu hiện triệu chứng của hội chứng ám ảnh ăn sạch (orthorexia), chiếm tỷ lệ cao nhất trong các nhóm ăn kiêng được khảo sát [3].
Ai tuyệt đối nên thận trọng hoặc không nên áp dụng?
Bệnh nhân có tiền sử hoặc nguy cơ mắc các rối loạn ăn uống là đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng và phải loại trừ tình trạng này trước khi bắt đầu [2]. Ở người có bệnh tiêu hóa, nỗi sợ đau và căng thẳng tâm lý dễ dẫn đến các hành vi né tránh đồ ăn, bỏ bữa hoặc giảm năng lượng nạp vào [3]. Khi có thêm các yếu tố nguy cơ sẵn có, việc phân loại thực phẩm thành "tốt - xấu" hay "lành mạnh - độc hại" có thể làm trầm trọng thêm nguy cơ phát triển chứng chán ăn tâm thần (anorexia), ăn vô độ (bulimia), ăn sạch quá mức (orthorexia) hoặc chứng né tránh hạn chế tiếp nhận thức ăn (ARFID) [3]. Mức độ tuân thủ chế độ ăn kiêng quá nghiêm ngặt đôi khi lại là dấu hiệu cảnh báo tiềm ẩn hành vi rối loạn ăn uống [6].
Đối với trẻ em mắc các vấn đề tiêu hóa, Hiệp hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa Châu Âu (ESPGHAN) năm 2022 đã tổng hợp dữ liệu từ 2005 đến tháng 5/2021 và đưa ra cảnh báo cẩn trọng [7]. Hiện tại có rất ít bằng chứng ủng hộ việc áp dụng low-FODMAP cho trẻ em mắc IBS và hoàn toàn không có bằng chứng cho các bệnh tiêu hóa khác ở trẻ nhỏ [7]. Việc áp đặt một chế độ ăn kiêng khắt khe lên trẻ có nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sự đầy đủ dinh dưỡng và thúc đẩy hành vi ăn uống lệch lạc ở đối tượng dễ bị tổn thương [7].
Ngoài ra, người tự ý thực hiện ăn kiêng mà không có hướng dẫn chuyên môn cũng nên tránh, bởi chế độ ăn này tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng, phát sinh chứng táo bón và làm xáo trộn hệ vi sinh vật đường ruột theo chiều hướng bất lợi [2], [4].
Những hiểu lầm phổ biến về chế độ ăn low-FODMAP
Hiểu lầm lớn nhất là xem low-FODMAP như một chế độ ăn kiêng trường kỳ suốt đời. Bản chất của low-FODMAP là một can thiệp chia làm các giai đoạn rõ ràng: bắt đầu bằng giai đoạn cắt giảm nghiêm ngặt và nối tiếp bằng việc tái giới thiệu từng nhóm thực phẩm theo khả năng dung nạp cá nhân [1], [4].
Nhiều người lầm tưởng rằng cắt giảm FODMAP sẽ chữa khỏi hoàn toàn mọi vấn đề đường ruột hoặc giải quyết các vấn đề tâm lý đi kèm. Thực tế lâm sàng cho thấy chế độ ăn này cải thiện triệu chứng thể chất nhưng không làm thay đổi mức độ trầm cảm hay lo âu ở bệnh nhân [5]. Đồng thời, các nghiên cứu cũng chỉ ra lượng FODMAP trong khẩu phần ảnh hưởng rất ít đến độ khuôn hay độ đặc của phân [4].
Một ngộ nhận khác là dựa vào triệu chứng tự phát hoặc test hơi thở hydro để quyết định chế độ ăn. Các bằng chứng khoa học cho thấy cả triệu chứng biểu hiện lẫn test hơi thở hydro đối với tình trạng kém hấp thu fructose hay polyol đều không phải là công cụ hữu ích để dự đoán khả năng đáp ứng với chế độ ăn [4].
Hạn chế của các bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù được áp dụng rộng rãi, phần lớn các bằng chứng ủng hộ chế độ ăn low-FODMAP hiện vẫn ở mức độ tin cậy thấp [2]. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng mới chỉ xác nhận được hiệu quả trong giai đoạn cắt giảm ngắn hạn [2], [4].
Hiện vẫn còn thiếu các nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn và theo dõi dài hạn để khẳng định tính an toàn bền vững [1], [8]. Các khoảng trống nghiên cứu lớn vẫn còn tồn tại liên quan đến chi phí điều trị, tác động lâu dài đến chất lượng sống, sự biến đổi hệ vi sinh và dấu ấn chuyển hóa trong phân khi duy trì lâu dài [1], [8]. Ngoài ra, vẫn chưa có nghiên cứu so sánh trực tiếp hiệu quả giữa chế độ ăn low-FODMAP và chế độ ăn không chứa gluten (vốn cũng làm giảm bớt một phần lượng FODMAP nạp vào) [4].
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Để áp dụng hiệu quả và an toàn, quá trình ăn kiêng cần tuân thủ cấu trúc hai giai đoạn chặt chẽ dưới sự đồng hành của chuyên viên dinh dưỡng có chuyên môn [1], [4]:
Giai đoạn đầu là cắt giảm nghiêm ngặt toàn bộ các thực phẩm chứa carbohydrate chuỗi ngắn khó hấp thu nhằm làm dịu triệu chứng đường ruột [4]. Giai đoạn này chỉ nên kéo dài trong vài tuần để tránh gây thiếu hụt dưỡng chất và rối loạn hệ vi khuẩn chí [2], [4].
Giai đoạn hai là tái giới thiệu từng nhóm thực phẩm FODMAP cụ thể theo từng mốc thời gian để dò tìm ngưỡng chịu đựng của cơ thể [4]. Việc đưa dần thực phẩm trở lại là bước bắt buộc để xây dựng thực đơn duy trì đa dạng, tránh việc kiêng khem quá đà làm tổn hại sức khỏe tâm lý [4].
Người bệnh không nên tự ý loại bỏ thực phẩm khi chưa loại trừ các nguy cơ tâm lý và cần tham khảo ý kiến chuyên gia để đảm bảo chế độ ăn uống cân bằng, duy trì đủ năng lượng hàng ngày [1], [2].
Lời khuyên cân bằng
Chế độ ăn low-FODMAP là một công cụ can thiệp hữu hiệu cho người mắc hội chứng ruột kích thích nhưng không phải là phương pháp phù hợp cho tất cả mọi người. Việc áp dụng cần có sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích giảm đau bụng, đầy hơi với các nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và rối loạn hành vi ăn uống. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên viên dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn, đặc biệt khi bạn có bệnh nền hoặc các vấn đề tâm lý kèm theo.
