Nhiều người e ngại món ăn từ bí đỏ vì lo sợ nguy cơ tích tụ oxalat gây sỏi thận. Nỗi băn khoăn này xuất hiện do oxalat trong thực vật thường bị xem là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến sỏi tiết niệu.

Thực tế, ăn bí ngô tự nhiên với lượng vừa phải không phải là nguyên nhân phổ biến gây sỏi thận oxalat. Nguy cơ hình thành sỏi canxi oxalat từ bí đỏ thấp hơn đáng kể so với các loại rau lá xanh đậm như rau bina [1].

Nguồn gốc hình thành sỏi thận canxi oxalat

Sỏi thận là bệnh lý đường tiết niệu phổ biến, có xu hướng gia tăng trên toàn cầu ở cả hai giới [2]. Tình trạng này tạo ra gánh nặng kinh tế ngày càng lớn cho hệ thống y tế công cộng [2]. Trong các dạng sỏi, sỏi canxi kết hợp với oxalat là phổ biến nhất, chiếm khoảng 75% [2] đến 80% [3] tổng số các ca bệnh. Dạng sỏi canxi phosphat chiếm khoảng 15% [3], trong khi sỏi acid uric chỉ chiếm không quá 10% [2].

Sỏi canxi oxalat hình thành khi nồng độ các chất hòa tan trong nước tiểu đạt mức quá bão hòa [2]. Hiện tượng tăng oxalat niệu kết hợp với giảm citrat niệu làm gia tăng rõ rệt nguy cơ kết tinh sỏi [4]. Nếu sỏi thận không được điều trị kịp thời, người bệnh có thể đối mặt với viêm đường tiết niệu, suy giảm chức năng thận hoặc bệnh thận mạn tính [3].

Vì sao bí ngô có nguy cơ tạo sỏi thấp hơn rau bina?

Bí đỏ thuộc nhóm thực vật có hàm lượng oxalat thấp đến trung bình, an toàn hơn nhiều so với rau bina [1]. Cơ thể chỉ hấp thu một phần oxalat từ thực phẩm qua đường tiêu hóa [5]. Khi vào ruột già, một lượng oxalat tự nhiên sẽ được các chủng vi khuẩn chuyên biệt như Oxalobacter formigenes phân hủy, giúp làm giảm lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu [6].

Nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn theo dõi 44 năm trên 3 nhóm đoàn hệ: Nghiên cứu Theo dõi Chuyên gia Y tế (45.985 nam giới), Nghiên cứu Sức khỏe Y tá I (92.872 phụ nữ lớn tuổi) và Nghiên cứu Sức khỏe Y tá II (101.824 phụ nữ trẻ tuổi), ghi nhận tổng cộng 4.605 ca mắc sỏi thận mới [1]. Kết quả phân tích cho thấy rau bina chiếm tới hơn 40% tổng lượng oxalat nạp vào từ chế độ ăn của những người tham gia [1].

Ở nhóm ăn từ 8 phần rau bina trở lên mỗi tháng so với người ăn dưới 1 phần mỗi tháng, nguy cơ tương đối mắc sỏi tăng lên 1,30 lần ở nam giới và 1,34 lần ở phụ nữ lớn tuổi [1]. Ngược lại, mức tiêu thụ oxalat trung bình hàng ngày là 214 mg/ngày ở nam giới, 185 mg/ngày ở phụ nữ lớn tuổi và 183 mg/ngày ở phụ nữ trẻ, tương đương nhau giữa nhóm bị sỏi và không bị sỏi [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng lượng oxalat tổng thể từ thực phẩm không phải là yếu tố nguy cơ lớn gây sỏi thận [1]. Vì vậy, việc sử dụng các thực phẩm oxalat thấp đến vừa như bí ngô hoàn toàn an toàn đối với đa số mọi người.

Chế độ ăn uống tác động ra sao đến sỏi thận?

Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy thói quen dinh dưỡng đóng vai trò cốt lõi trong việc khởi phát và tái phát sỏi thận [2]. Việc điều chỉnh khẩu phần ăn là công cụ nền tảng để kiểm soát bệnh lý sỏi thận canxi oxalat và acid uric [2].

Chế độ ăn giàu đạm động vật và ăn quá ít canxi làm tăng nguy cơ mắc sỏi thận [2]. Tiêu thụ quá nhiều thịt làm thay đổi tính chất nước tiểu theo chiều hướng bất lợi [2]. Ngược lại, chế độ ăn nhiều rau xanh, trái cây kết hợp với lượng sản phẩm từ sữa ít béo cân đối giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh [2]. Chế độ ăn chay cân bằng có kèm sữa được đánh giá là mô hình bảo vệ tốt nhất đối với bệnh nhân sỏi thận [2].

Các mô hình ăn uống dựa trên thực vật như DASH, Địa Trung Hải hay ăn chay chủ yếu dùng thực vật chưa qua chế biến có khả năng ngăn ngừa sỏi tiết niệu hiệu quả [5]. Ngược lại, chế độ ăn hạn chế carbohydrate như chế độ ăn giàu protein hay ăn keto có thể làm tăng nguy cơ tạo sỏi [5]. Thực phẩm chế biến sẵn chứa nhiều natri và đường fructose bổ sung cũng là những yếu tố kích thích tạo sỏi mà người bệnh cần hạn chế [5].

Những hiểu lầm phổ biến về canxi và oxalat

Nhiều người lầm tưởng rằng bị sỏi thận thì phải kiêng hoàn toàn canxi để tránh tạo sỏi canxi oxalat. Đây là quan điểm sai lầm đã được khoa học bác bỏ [2, 3]. Nạp đủ canxi từ chế độ ăn hàng ngày (từ sữa hoặc các nguồn không phải sữa) liên quan độc lập đến việc giảm nguy cơ mắc sỏi thận [5]. Mối liên hệ giữa việc ăn nhiều oxalat và nguy cơ sỏi thể hiện rõ nhất ở những nam giới có mức nạp canxi thấp [1]. Khi vào hệ tiêu hóa, canxi liên kết trực tiếp với oxalat trong lòng ruột tạo thành phức hợp không tan, đào thải qua phân và ngăn chặn oxalat ngấm vào máu rồi bài tiết ra thận [5].

Một hiểu lầm khác là dùng thực phẩm bổ sung khoáng chất liều cao luôn có lợi. Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống bị cắt buồng trứng được cho ăn bí ngô làm giàu canxi lactate đã ghi nhận hiện tượng nồng độ canxi tích tụ mạnh bất thường trong thận [3]. Hiện tượng tích tụ này có thể dẫn đến rối loạn chức năng thận, sỏi thận và vôi hóa các mô mềm [3]. Ngoài ra, lượng vitamin A và vitamin E quá cao từ khẩu phần bổ sung cũng có thể gây tăng lọc cầu thận và tăng canxi máu [3]. Do đó, việc tự ý dùng các sản phẩm thực phẩm bổ sung vi chất quá mức có thể mang lại hệ lụy khó lường.

Đồng thời, việc lạm dụng thuốc kháng sinh cũng gây ảnh hưởng tiêu cực đến nguy cơ tạo sỏi. Kháng sinh phổ rộng có thể tiêu diệt vi khuẩn Oxalobacter formigenes trong đại tràng, làm mất đi khả năng phân hủy oxalat tự nhiên của đường ruột [6]. Các loại thuốc như sulfa, cephalosporin, fluoroquinolone, nitrofurantoin/methenamine và penicillin phổ rộng làm tăng khả năng mắc bệnh sỏi thận, rõ rệt nhất khi dùng ở độ tuổi trẻ và trong khoảng 3-6 tháng trước khi phát hiện sỏi [6].

Nhóm đối tượng nào cần thận trọng?

Bệnh nhân mắc bệnh viêm ruột như bệnh Crohn cần đặc biệt lưu ý về nồng độ oxalat trong chế độ ăn [7]. Nghiên cứu so sánh 86 bệnh nhân Crohn với 53 người khỏe mạnh cho thấy bệnh nhân Crohn có nồng độ oxalat trong nước tiểu cao hơn rõ rệt, kèm theo giảm nồng độ magiê và citrat [7]. Sự sụt giảm magiê và citrat - hai yếu tố tự nhiên ức chế kết tinh sỏi - khiến nhóm người bệnh này dễ hình thành sỏi canxi oxalat hơn bình thường [7].

Người có tiền sử sỏi thận tái phát hoặc người có rối loạn vận chuyển anion tại thận và ruột cũng cần chú ý kiểm soát khẩu phần [4]. Nếu bạn đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày.

Hướng dẫn kết hợp bí ngô an toàn và khoa học

Để thưởng thức bí đỏ một cách lành mạnh và phòng ngừa sỏi tiết niệu, người tiêu dùng có thể áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng sau:

  • Bổ sung đủ nước: Luôn uống nhiều nước mỗi ngày để giảm độ bão hòa của nước tiểu đối với các tinh thể canxi oxalat [2, 3]. Uống nhiều nước là khuyến cáo nền tảng để ngăn chặn sỏi hình thành [2].
  • Kết hợp với nguồn canxi thích hợp: Dùng bí ngô cùng các sản phẩm từ sữa ít béo hoặc thực phẩm giàu canxi để canxi liên kết với oxalat ngay trong ruột [2, 3].
  • Kiểm soát chất béo: Hạn chế nấu bí đỏ với quá nhiều dầu mỡ động vật. Lượng mỡ dư thừa trong lòng ruột có thể liên kết với canxi, khiến canxi mất khả năng kết tủa với oxalat, làm tăng hấp thu oxalat vào nước tiểu [5].
  • Cắt giảm muối và đạm động vật: Không nêm nếm món bí quá mặn và hạn chế ăn kèm nhiều thịt đỏ, vì natri và đạm động vật dư thừa đều thúc đẩy hình thành sỏi [2, 3].
  • Tận dụng nguồn chất xơ: Bí đỏ chứa nhiều chất xơ tự nhiên, hỗ trợ tiêu hóa tốt và nằm trong nhóm thực phẩm bảo vệ sức khỏe tiết niệu được khuyến khích sử dụng [2].

Bí ngô là loại thực phẩm bổ dưỡng, cung cấp nhiều vitamin và chất xơ có lợi cho cơ thể. Khi được nấu chín tự nhiên và kết hợp cùng chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước và kiểm soát lượng muối, bí đỏ không làm tăng nguy cơ sỏi thận mà còn góp phần nâng cao sức khỏe tổng thể.