Nhiều người truyền tai nhau mẹo ăn nhiều cà chua hoặc uống nước ép mỗi ngày để xây dựng lớp màng "chống nắng nội sinh", giúp da không bắt nắng và thoải mái dạo chơi ngoài trời mà không cần che chắn. Ý tưởng làm đẹp từ thực phẩm tự nhiên luôn tạo ra sức hút rất lớn, nhất là trong những ngày hè oi bức. Nhưng liệu việc nạp cà chua vào bữa ăn hàng ngày có thực sự giúp chúng ta chống lại tác hại ghê gớm từ tia cực tím (UV) của ánh nắng mặt trời?
Câu trả lời ngắn gọn: Cà chua có chứa các hợp chất chống oxy hóa mạnh, nổi bật nhất là lycopene, có thể hỗ trợ tế bào giảm phản ứng viêm đỏ khi tiếp xúc với tia nắng mặt trời ở mức bổ trợ nhất định. Tuy nhiên, hiệu quả này hoàn toàn không đủ để tạo ra một chiếc khiên chắn ánh nắng toàn diện và tuyệt đối không thể thay thế kem chống nắng hay các biện pháp che chắn vật lý.
Cơ chế tác động: Lycopene bảo vệ tế bào da như thế nào?
Cà chua là nguồn cung cấp dồi dào các sắc tố thực vật tự nhiên, trong đó lycopene đóng vai trò là carotenoid chủ đạo tạo nên màu đỏ đặc trưng [1]. Khi chúng ta ăn cà chua hoặc các chế phẩm từ loại quả này, các vi chất dinh dưỡng sẽ được cơ thể tiêu hóa, hấp thu vào máu và phân bố đến các mô tiếp xúc trực tiếp với ánh sáng như da hoặc mắt [2], [3]. Tại đây, chúng tham gia vào hệ thống bảo vệ mô trước những thương tổn do tia tử ngoại gây ra [2], [3].
Về mặt sinh hóa, lycopene là chất dọn dẹp oxy đơn bội (singlet oxygen) cực kỳ hiệu quả trong nhóm carotenoid và có khả năng thu gom các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) sinh ra dưới áp lực quang hóa [2], [1], [4]. Khi ánh nắng mặt trời chiếu vào da, nó kích hoạt chuỗi phản ứng stress oxy hóa gây tổn hại cấu trúc tế bào và kích thích phản ứng viêm dẫn đến hiện tượng đỏ rát, bỏng nắng. Bằng cách trung hòa các gốc tự do này, các hợp chất trong cà chua đóng vai trò như chất chống oxy hóa nội sinh, giúp làm dịu và hạn chế bớt mức độ bỏng rát khi tế bào da gặp thử thách từ tia cực tím [4], [5].
Các nghiên cứu trên người: Bằng chứng về việc giảm ban đỏ
Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã được thiết kế nhằm kiểm tra xem chế độ ăn giàu cà chua hay bổ sung lycopene có thực sự tạo ra lớp bảo vệ sinh học trước tia nắng hay không. Năm 2001, một nghiên cứu can thiệp kéo dài 10 tuần trên 19 tình nguyện viên khỏe mạnh đã được tiến hành [4]. Nhóm can thiệp gồm 9 người ăn 40 g sốt cà chua cô đặc (cung cấp khoảng 16 mg lycopene mỗi ngày) kết hợp với 10 g dầu ô liu, trong khi nhóm đối chứng gồm 10 người chỉ dùng dầu ô liu [4]. Các nhà nghiên cứu dùng mô phỏng ánh sáng mặt trời chiếu lên vùng lưng ở đầu nghiên cứu, tuần thứ 4 và tuần thứ 10 [4]. Kết quả cho thấy, ở tuần thứ 10, phản ứng hình thành ban đỏ (đo bằng chỉ số màu sắc qua máy đo màu quang phổ) ở nhóm ăn sốt cà chua đã giảm 40% so với nhóm đối chứng [4]. Đáng chú ý, ở tuần thứ 4 chưa ghi nhận sự khác biệt đáng kể giữa hai nhóm [4].
Năm 2005, một thử nghiệm khác so sánh hiệu quả bảo vệ da giữa lycopene tổng hợp với chiết xuất cà chua tự nhiên (Lyc-o-Mato) và thức uống hòa tan chiết xuất cà chua (Lyc-o-Guard-Drink) [6]. Các tình nguyện viên ở các nhóm đều dung nạp lượng lycopene tương đương khoảng 10 mg mỗi ngày trong suốt 12 tuần [6]. Vùng da lưng được chiếu xạ ở mức 1,25 liều gây ban đỏ tối thiểu (MED) [6]. Kết quả cho thấy ở tuần thứ 12, mức độ ban đỏ giảm 25% ở nhóm dùng lycopene tổng hợp, giảm 38% ở nhóm dùng Lyc-o-Mato và giảm tới 48% ở nhóm uống Lyc-o-Guard-Drink [6]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng trong chiết xuất tự nhiên có thêm phytofluene và phytoene – hai loại carotenoid có cực đại hấp thụ ở bước sóng tia UV, giúp tăng cường khả năng cản trở thương tổn do tia tử ngoại [6].
Cả hai báo cáo tổng quan vào năm 2006 và 2007 cũng chỉ ra rằng cần một khoảng thời gian can thiệp chế độ ăn kéo dài từ 10 đến 12 tuần thì việc giảm độ nhạy cảm đối với hiện tượng ban đỏ do tia cực tím mới được quan sát thấy rõ rệt ở người tham gia [2], [3]. Một nghiên cứu chéo năm 1998 trên 19 người trưởng thành sử dụng nước ép cà chua, sốt mì Ý và nhựa dầu cà chua trong 1 tuần mỗi đợt cũng xác nhận lycopene làm tăng nồng độ trong huyết thanh và giảm đáng kể nồng độ chất phản ứng với axit thiobarbituric (chỉ số đo lường quá trình peroxy hóa lipid), đồng thời có xu hướng làm giảm oxy hóa protein và DNA [7].
Bằng chứng tiền lâm sàng: Tác động lên tổn thương DNA và khối u
Bên cạnh các thử nghiệm đo lường phản ứng đỏ da, nghiên cứu trên mô hình động vật cung cấp thêm góc nhìn về tác động sâu hơn của cà chua ở cấp độ tế bào và cấu trúc phân tử. Nghiên cứu của nhóm Kopec thực hiện trên chuột không lông SKH-1 ăn chế độ bổ sung cà chua trong 10 tuần, sau đó cho tiếp xúc với một liều bức xạ UVB ở mức 2240 J/m2 [1]. Dữ liệu ghi nhận chế độ ăn này giúp làm giảm đáng kể tổn thương tạo dimer pyrimidine cyclobutane (CPD - dấu hiệu tổn thương DNA trực tiếp do tia UV) và giảm các tế bào biểu bì dương tính với protein p53 [1]. Ở chuột đực, việc giảm tổn thương DNA do UV đi kèm với việc giảm tình trạng viêm nhiễm [1], [8].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt thú vị về giới tính: chuột cái tích lũy hàm lượng carotenoid trong máu và mô da cao hơn đáng kể so với chuột đực [1], [8]. Tuy nhiên, sau khi chiếu tia cực tím, nồng độ carotenoid ở da lưng chuột cái lại sụt giảm mạnh mẽ, gợi ý khả năng các sắc tố này đã hấp thụ năng lượng cao từ tia UV và tự tiêu biến nhằm bảo vệ DNA tế bào [8].
Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu dài hơi kéo dài 35 tuần của Cooperstone và cộng sự đã quan sát quá trình hình thành khối u trên chuột dưới tác động của tia UVB (2240 J/m2, chiếu 3 lần mỗi tuần) [1]. Bức xạ UVB gây ra các u nhú xuất hiện ở tuần thứ 6-10 đối với chuột đực và tuần 10-12 đối với chuột cái [1]. Mặc dù không thấy sự khác biệt về số lượng u ở chuột cái, nhưng những con chuột đực được cho ăn chế độ có cà chua lại phát triển ít khối u hơn đáng kể so với chuột đực dùng khẩu phần đối chứng [1]. Dù những dữ liệu này rất đáng khích lệ, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh cần thêm các thử nghiệm chi tiết để xác định đầy đủ tiềm năng của cà chua nguyên quả [1].
Góc nhìn đa chiều: Không phải nghiên cứu nào cũng cho thấy tác dụng
Dù có nhiều báo cáo tích cực, bức tranh khoa học về khả năng chống nắng của cà chua không hoàn toàn một chiều. Năm 2015, một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên kéo dài 10 tuần được công bố đã đưa ra kết luận thận trọng hơn rất nhiều [5]. Nghiên cứu này theo dõi 20 đối tượng, chia thành hai nhóm: một nhóm dùng viên nang lycopene và một nhóm ăn sốt cà chua cô đặc, với 3 người bỏ cuộc sau 4 tuần [5].
Dù nồng độ lycopene trong huyết thanh tăng lên đáng kể ở nhóm ăn sốt cà chua sau 4 tuần (p = 0,027) và duy trì sự gia tăng trong suốt thời gian nghiên cứu (p = 0,044), các nhà nghiên cứu không quan sát thấy bất kỳ sự thay đổi trực quan nào về liều gây ban đỏ tối thiểu (MED) ở cả hai nhóm sau các mốc 4, 8 và 10 tuần [5]. Phép đo bằng máy đo màu quang phổ cũng không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về MED ban đầu giữa các nhóm, sự biến thiên chỉ ở mức ranh giới ý nghĩa thống kê yếu mà không có mối tương quan rõ ràng với nồng độ lycopene trong máu [5]. Từ đó, nhóm tác giả kết luận rằng việc nạp lycopene thông thường tuy an toàn nhưng không thể hiện tác dụng bảo vệ toàn thân rõ rệt trước tia UVB [5].
Sự bất đồng giữa các nghiên cứu cho thấy khả năng bảo vệ quang học của cà chua còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố: cơ địa hấp thu của từng cá thể, dạng điều chế của sản phẩm, tổng phổ bức xạ ánh sáng được sử dụng trong thử nghiệm và sự phối hợp giữa nhiều vi chất khác nhau trong tự nhiên chứ không đơn thuần là một chất riêng lẻ.
Hiểu lầm phổ biến: Coi cà chua như kem chống nắng dạng ăn
Hiểu lầm nguy hiểm nhất hiện nay là việc cho rằng ăn thật nhiều cà chua thì có thể bỏ qua kem chống nắng. Trong các nghiên cứu ghi nhận hiệu quả, chế độ ăn giàu lycopene chỉ giúp làm chậm hoặc giảm bớt mức độ nghiêm trọng của hiện tượng ban đỏ (đỏ rát da) chứ không hề ngăn chặn hoàn toàn việc tia UV thâm nhập sâu vào tế bào [6], [4].
Xét theo góc độ chỉ số chống nắng thông thường, mức độ cản quang sinh học từ việc ăn uống tích lũy chỉ tương đương một chỉ số SPF rất thấp (thường chỉ dao động quanh mức SPF 2 đến 4 sau nhiều tháng tích tụ). Con số này quá nhỏ bé so với khuyến cáo chống nắng tiêu chuẩn là SPF từ 30 trở lên. Hơn nữa, cà chua không thể tạo màng cản tức thì trên bề mặt biểu bì để phản xạ hoặc hấp thụ trọn vẹn dải sóng UVA và UVB. Nếu chỉ dựa vào đĩa salad hay cốc nước ép cà chua mà phơi mình dưới nắng gắt, làn da vẫn sẽ bị cháy nắng, lão hóa nhanh và tăng nguy cơ ung thư da nghiêm trọng.
Những ai cần thận trọng khi tiêu thụ nhiều cà chua?
Mặc dù cà chua là loại thực phẩm lành mạnh và an toàn đối với đa số mọi người, việc tăng cường quá mức lượng dùng hàng ngày cũng đòi hỏi sự lưu tâm ở một số nhóm đối tượng:
- Người có vấn đề về dạ dày: Cà chua có tính axit tự nhiên khá cao. Việc ăn quá nhiều quả sống hoặc các dạng sốt cà chua cô đặc đậm đặc có thể kích thích niêm mạc, làm trầm trọng thêm triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc viêm loét dạ dày.
- Người có nguy cơ sỏi thận: Cà chua chứa một lượng oxalate nhất định. Những người có tiền sử sỏi thận hệ oxalat nên duy trì khẩu phần ăn uống cân đối, tránh lạm dụng kéo dài dạng nước ép đậm đặc mà không tham khảo chuyên gia dinh dưỡng.
- Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị: Nên tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị trước khi quyết định thay đổi lớn chế độ ăn uống hoặc tự ý dùng các thực phẩm chức năng chiết xuất lycopene liều cao.
Gợi ý áp dụng: Ăn cà chua đúng cách để tối ưu dưỡng chất
Để cơ thể hấp thụ được tối đa lượng lycopene cùng các dưỡng chất quý giá từ cà chua nhằm hỗ trợ sức khỏe làn da từ bên trong, người tiêu dùng có thể áp dụng một số phương pháp khoa học sau:
- Ưu tiên nấu chín: Khác với một số loại vitamin dễ bị phân hủy bởi nhiệt độ, lycopene trong cà chua trở nên dễ giải phóng và cơ thể dễ hấp thu hơn khi quả được nghiền nát và nấu chín. Sử dụng sốt cà chua, súp cà chua hoặc cà chua xào chín thường mang lại lượng carotenoid sinh khả dụng cao hơn so với việc chỉ ăn quả sống.
- Kết hợp với chất béo tốt: Lycopene và các carotenoid là các hợp chất tan trong dầu mỡ. Việc xào nấu cà chua cùng một lượng nhỏ dầu thực vật lành mạnh như dầu ô liu (tương tự như công thức can thiệp 40 g sốt cà chua đi kèm 10 g dầu ô liu trong nghiên cứu lâm sàng) sẽ kích thích hấp thu vi chất qua đường tiêu hóa hiệu quả hơn rất nhiều [4].
- Đảm bảo tính kiên trì: Hiệu ứng sinh học của các chất chống oxy hóa tích lũy trong mô da đòi hỏi thời gian dài. Các dữ liệu khoa học cho thấy cần duy trì thói quen tiêu thụ ổn định trong 10 đến 12 tuần liên tục mới có thể ghi nhận sự suy giảm mức độ mẫn cảm của da đối với tia bức xạ [2], [3], [4].
Tóm lại, cà chua là một loại thực phẩm tuyệt vời hỗ trợ chống oxy hóa và góp phần nuôi dưỡng làn da khỏe mạnh từ sâu bên trong. Dù vậy, lycopene từ bữa ăn chỉ đóng vai trò hỗ trợ sinh học ở mức khiêm tốn. Một chiến lược bảo vệ da khoa học và an toàn vẫn luôn phải bắt đầu từ bên ngoài bằng việc bôi kem chống nắng đúng cách, mặc quần áo dài tay, đội mũ rộng vành và hạn chế tối đa việc đứng trực tiếp dưới nắng gắt vào những khung giờ cao điểm.
