Ăn chay lacto-ovo và nguy cơ sỏi thận: Bằng chứng nói gì?

Nhiều người chuyển sang chế độ ăn chay nhằm cải thiện sức khỏe tim mạch và kiểm soát cân nặng. Tuy nhiên, không ít người e ngại việc nạp nhiều rau củ chứa nhiều oxalate sẽ làm tăng nguy cơ lắng đọng tinh thể tại thận. Liệu chế độ ăn chay lacto-ovo – mô hình kiêng thịt cá nhưng vẫn sử dụng trứng và sữa – có thực sự gây tích tụ sỏi canxi oxalate như lời đồn?

Các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn chay lacto-ovo cân bằng không làm gia tăng nguy cơ tạo sỏi thận ở người khỏe mạnh ^[1], ^[2]. Nhờ bổ sung nguồn canxi từ sữa, mô hình này giúp gắn kết oxalate ngay tại ruột, giảm lượng oxalate tự do ngấm vào máu rồi bài tiết qua nước tiểu ^[1], ^[2].

Hiểu đúng về sỏi canxi oxalate và nguồn gốc oxalate

Sỏi thận là bệnh lý đường tiết niệu phổ biến, trong đó sỏi canxi oxalate chiếm khoảng 75% tổng số các ca mắc ^[3]. Tình trạng tăng nồng độ oxalate trong nước tiểu (hyperoxaluria) được xem là yếu tố nguy cơ hàng đầu thúc đẩy sự hình thành tinh thể lắng đọng ^[3]. Nếu không điều trị hoặc điều chỉnh lối sống, người từng bị sỏi có tới 50% nguy cơ tái phát viên sỏi thứ hai trong vòng 7 năm ^[3].

Cơ thể con người vốn không có sẵn enzyme để tự chuyển hóa và phân giải trực tiếp oxalate ^[3]. Khi chúng ta nạp thức ăn giàu oxalate vào ruột, nếu không bị liên kết lại để đào thải theo phân, hoạt chất này sẽ ngấm qua thành ruột vào máu và đào thải qua thận ^[3], ^[2]. Khi gặp canxi tự do tại nước tiểu với nồng độ bão hòa cao, tinh thể canxi oxalate sẽ kết tủa ^[4], ^[3].

Cơ chế bảo vệ: Khi canxi từ sữa "bắt cặp" với oxalate thực vật

Chế độ ăn chay thuần (vegan) loại bỏ hoàn toàn sữa và trứng, dẫn đến hàm lượng canxi trong khẩu phần thấp hơn đáng kể so với người bình thường ^[1]. Khi thiếu hụt canxi trong lòng ruột, lượng oxalate tự do từ rau củ, ngũ cốc không có đối tác để liên kết, dẫn đến tăng hấp thu vào máu và về mặt lý thuyết làm tăng nguy cơ sỏi canxi oxalate ^[1].

Ngược lại, chế độ ăn chay lacto-ovo lại giữ được lượng canxi nạp vào cơ thể tương đương với chế độ ăn thông thường nhờ các chế phẩm từ sữa ^[1]. Canxi và oxalate khi gặp nhau trong đường tiêu hóa sẽ diễn ra phản ứng tạo phức hợp chelate ^[2]. Hợp chất này không tan, không ngấm được qua niêm mạc ruột và sẽ theo chất thải ra ngoài ^[2].

Nhờ đó, tỷ lệ bài tiết cả canxi và oxalate qua thận đều giảm xuống ^[2]. Việc ăn đồng thời thực phẩm giàu oxalate chung với thực phẩm giàu canxi là giải pháp tự nhiên hiệu quả nhất để hạn chế hấp thu cả hai chất này vào hệ tuần hoàn ^[2].

Ngoài ra, chế độ ăn chay lacto-ovo hạn chế đạm động vật giàu purine – tác nhân gây toan hóa nước tiểu ^[1], ^[5]. Việc tiêu thụ nhiều rau củ giúp cung cấp lượng kiềm tự nhiên, hỗ trợ nâng độ pH nước tiểu và giảm sự kết tinh của các tinh thể axit uric ^[1], ^[5].

Bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nói gì?

Mối liên hệ giữa chế độ ăn lacto-ovo và sự bài tiết các chất tạo sỏi đã được kiểm chứng qua các can thiệp thực tế.

Trong một nghiên cứu thử nghiệm kéo dài 17 ngày trên 10 nam giới khỏe mạnh, các nhà khoa học đã so sánh 4 chế độ ăn khác nhau: thực đơn cá nhân tự chọn trong 2 ngày, tiếp theo là 3 chế độ chuẩn gồm khẩu phần hỗn hợp thông thường (DIET 1), khẩu phần hỗn hợp cân bằng theo khuyến nghị dinh dưỡng Đức (DIET 2) và khẩu phần ăn chay ovo-lacto (DIET 3), mỗi đợt kéo dài 5 ngày ^[4].

Kết quả đo bằng thuật toán EQUIL cho thấy nguy cơ hình thành sỏi canxi oxalate cao nhất ở chế độ ăn tự chọn và chế độ ăn thông thường (DIET 1) ^[4]. Nguy cơ này giảm 50% khi chuyển sang chế độ cân bằng (DIET 2) so với DIET 1 và giảm tới 61% so với giai đoạn tự chọn ban đầu ^[4]. Khi các đối tượng chuyển sang chế độ ăn chay ovo-lacto (DIET 3), mức độ bão hòa canxi oxalate trong nước tiểu giữ được mức giảm tương đương với chế độ hỗn hợp cân bằng ^[4].

Một nghiên cứu khác trên 10 nam giới khỏe mạnh cũng cho thấy chế độ ăn chay ovo-lacto chuẩn giúp giảm mạnh nguy cơ kết tinh sỏi ^[5]. Tình trạng bão hòa tương đối của axit uric trong nước tiểu giảm tới 93% khi ăn chay ovo-lacto so với chế độ ăn nhiều thịt kiểu phương Tây ^[5]. Sự kết hợp giữa việc cắt giảm đạm động vật, kiểm soát purine và tăng tải lượng kiềm từ thực vật đã giúp giảm bài tiết axit uric và nâng pH nước tiểu ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp về rau củ và nguy cơ sỏi

Một quan niệm sai lầm khá phổ biến là hễ ăn nhiều rau củ là tự khắc tích tụ nhiều oxalate và bị sỏi thận ^[2]. Thực tế, các nghiên cứu chỉ ra rằng chỉ một số ít loại thực vật thực sự làm tăng lượng oxalate bài tiết trong nước tiểu nếu ăn thường xuyên, tiêu biểu như rau bina (cải bó xôi), đại hoàng, củ dền và cà chua ^[2].

Hơn nữa, ngay cả khi nạp một lượng lớn oxalate từ thực phẩm, mức tăng oxalate trong nước tiểu đo được ở người khỏe mạnh cũng chỉ ở mức nhẹ ^[2]. Hiện tượng tăng oxalate niệu bệnh lý phần lớn bắt nguồn từ các yếu tố di truyền chứ không chỉ do chế độ ăn uống thông thường, và nhóm bệnh nhân này chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong số những người bị sỏi canxi ^[2].

Một hiểu lầm khác là loại bỏ canxi ra khỏi bữa ăn để tránh sỏi ^[1], ^[2]. Khoa học đã chứng minh điều ngược lại: thiếu canxi trong bữa ăn làm oxalate tự do ngấm nhiều hơn vào thận, trực tiếp kích thích tinh thể canxi oxalate kết tủa ^[1], ^[2].

Những ai cần thận trọng với chế độ ăn này?

Dù chế độ ăn chay lacto-ovo thân thiện với đại đa số mọi người, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải lưu ý:

• Người mắc chứng tăng oxalate niệu do hấp thu (absorptive hyperoxaluria): Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu tăng đáng kể khi theo chế độ ăn chay, do đó chế độ này không được khuyến cáo cho bệnh nhân tăng oxalate niệu thể hấp thu ^[4].
• Người có tiền sử sỏi canxi oxalate tái phát: Cần kiểm tra thành phần sỏi và lượng oxalate niệu dưới sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa tiết niệu trước khi thay đổi thói quen ăn uống lớn.
• Người có bệnh lý thận mạn tính: Khi chuyển đổi nguồn đạm và rau củ, bệnh nhân cần tham khảo chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng để đảm bảo kiểm soát cân bằng điện giải.

Áp dụng thực tế để bảo vệ đường tiết niệu

Để tận dụng tối đa lợi ích của chế độ ăn chay lacto-ovo mà không lo ngại sỏi thận, độc giả có thể thực hiện theo các chỉ dẫn khoa học sau:

• Ăn đồng thời canxi và thực phẩm chứa oxalate: Khi dùng các món rau chứa oxalate như rau bina, củ dền hay cà chua, hãy dùng kèm sữa tươi, phô mai hoặc sữa chua trong cùng bữa ăn ^[2]. Việc này đảm bảo canxi và oxalate liên kết với nhau ngay trong ruột trước khi đi vào máu ^[2].
• Chú ý lượng chất xơ và phytate cạnh tranh: Việc nạp cùng lúc canxi với những chất có tính tạo phức mạnh như cám gạo hay lượng chất xơ quá đậm đặc có thể làm giảm lượng canxi tự do sẵn có để liên kết với oxalate, từ đó gián tiếp làm tăng lượng oxalate đào thải qua thận ^[2].
• Uống đủ nước mỗi ngày: Duy trì lượng nước đầy đủ là nguyên tắc bất biến giúp làm loãng nồng độ chất tan trong nước tiểu, hạ thấp độ bão hòa của tinh thể canxi oxalate và axit uric ^[1], ^[5].
• Đa dạng nguồn rau củ: Không nên ăn liên tục một loại rau giàu oxalate trong nhiều ngày liên tiếp ^[2]. Thay phiên sử dụng đa dạng các loại rau quả khác nhau để cân bằng nguồn kiềm và khoáng chất ^[1], ^[5].

Chế độ ăn chay lacto-ovo hoàn toàn không phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới sỏi thận nếu được thiết lập khoa học ^[1], ^[4], ^[2]. Bằng cách kết hợp nguồn canxi sữa đúng thời điểm và duy trì lối sống lành mạnh, bạn vừa có thể tận hưởng lợi ích thanh lọc cơ thể vừa bảo vệ thận một cách vững vàng.