Ăn đọt choại có hạ đường huyết? Bằng chứng khoa học nói gì

Đọt choại (dây choại) là loại rau dại quen thuộc trong bữa cơm của người dân vùng đồng bằng sông Cửu Long. Thời gian gần đây, nhiều người truyền tai nhau rằng ăn loại rau này có thể giúp hạ và ổn định đường huyết cho người mắc bệnh tiểu đường. Liệu lời đồn này có căn cứ khoa học hay chỉ là kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng?

Câu trả lời ngắn gọn: Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất từ đọt choại có hoạt tính ức chế men tiêu hóa đường mạnh mẽ ^{[1] [2]}. Tuy nhiên, hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người để khẳng định việc ăn rau choại hàng ngày có thể thay thế thuốc điều trị hay trực tiếp làm hạ đường huyết.

Cơ chế kiểm soát đường huyết của đọt choại

Để hiểu vì sao đọt choại được chú ý trong nghiên cứu tiểu đường, cần tìm hiểu về các enzym tiêu hóa tinh bột trong cơ thể. Khi chúng ta ăn các thức ăn chứa tinh bột (carbohydrate), hai enzym quan trọng là alpha-amylase và alpha-glucosidase sẽ cắt nhỏ các chuỗi đường phức tạp thành glucose để ruột hấp thu vào máu ^[1]. Nếu các enzym này bị ức chế, quá trình phân giải tinh bột sẽ diễn ra chậm lại, giúp ngăn chặn sự tăng đột ngột của lượng đường trong máu sau bữa ăn.

Cây rau choại, có tên khoa học là Stenochlaena palustris (Burm.f.) Bedd., là loài dương xỉ bản địa ở Ấn Độ, Đông Nam Á, Polynesia và Úc, vốn có lịch sử lâu đời được sử dụng trong y học dân gian, bao gồm cả hỗ trợ điều trị đái tháo đường ^[1]. Các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa thực vật để tìm hiểu xem những chất nào trong cây tạo ra tác dụng này.

Các nghiên cứu ống nghiệm nói gì về đọt choại?

Cho đến nay, các dữ liệu về khả năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết của đọt choại chủ yếu dừng lại ở các thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và mô phỏng điện toán (in silico).

Một nghiên cứu đã tiến hành phân lập các hợp chất có hoạt tính sinh học từ phân đoạn chiết xuất ethyl acetate của Stenochlaena palustris ^[1]. Kết quả phân tích hóa thực vật đã tách thành công 5 hợp chất thuộc nhóm flavonol, bao gồm: stenopalustroside A, tiliroside, kaempferol, quercetin và rutin ^[1]. Khi đánh giá hoạt tính ức chế enzym alpha-glucosidase và alpha-amylase trong ống nghiệm, các hợp chất này cho thấy giá trị IC50 (nồng độ cần thiết để ức chế 50% enzym) dao động trong khoảng từ 40 đến 250 microg/mL ^[1]. Hoạt tính sinh học của chất stenopalustroside A cũng lần đầu tiên được ghi nhận qua nghiên cứu này ^[1]. Đáng chú ý, quercetin là hợp chất ức chế hiệu quả nhất đối với cả hai loại enzym trong số các chất được phân lập ^[1]. Mô phỏng điện toán in silico cho thấy sự tương tác giữa các axit amin trong quercetin và rutin tương đồng đáng kể với đối chứng dương, cho thấy cả hai đều có tiềm năng trở thành các tác nhân có hoạt tính sinh học ^[1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2015 đã tập trung phân lập phân đoạn có hoạt tính chống glucosidase và chống oxy hóa mạnh từ loài dương xỉ ăn được này ^[2]. Các nhà khoa học đã chiết xuất cây bằng nhiều dung môi khác nhau gồm hexane, chloroform, ethyl acetate, methanol và nước ^[2]. Qua các thử nghiệm khử gốc tự do DPPH, đo năng lực khử sắt (FRAP) và ức chế glucosidase, phân đoạn chiết methanol được xác định là có hoạt tính mạnh nhất ^[2].

Đặc biệt, phân đoạn nước (WF) thu được từ chiết xuất methanol thể hiện khả năng ức chế alpha-glucosidase mang tính cạnh tranh với giá trị EC50 là 2,9 mug/mL, mạnh hơn cả hoạt chất đối chứng quercetin, đồng thời có hoạt tính kháng amylase yếu ^[2]. Về mặt chống oxy hóa, phân đoạn nước này có khả năng quét gốc tự do hydro peroxide (EC50 364 mug/mL) mạnh hơn axit gallic (EC50 838 mug/mL) và quét superoxide mạnh tương đương quercetin, dù hoạt tính quét gốc DPPH (EC50 7,7 mug/mL) yếu hơn quercetin ^[2]. Phân tích thành phần cho thấy phân đoạn này rất giàu hợp chất phenolic tổng số và axit hydroxycinnamic ^[2]. Trong khi hàm lượng phenolic tương quan với hoạt tính chống oxy hóa, thì chỉ có hàm lượng axit hydroxycinnamic tương quan chặt chẽ với hoạt tính kháng glucosidase (hệ số R2 = 0,86) ^[2].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Những phát hiện trên mang lại triển vọng lớn trong việc tìm kiếm các hợp chất tự nhiên hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau bữa ăn. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ ranh giới giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm và việc sử dụng thực tế.

Tất cả các con số ấn tượng về chỉ số ức chế enzym nêu trên đều được thực hiện trên dịch chiết tinh khiết hoặc phân đoạn cô đặc trong ống nghiệm ^{[1] [2]}. Khi chúng ta ăn đọt choại như một món rau thông thường, hàm lượng các hoạt chất như flavonol hay axit hydroxycinnamic đưa vào cơ thể có thể khác biệt rất nhiều so với nồng độ chiết xuất ^{[1] [2]}. Hơn nữa, quá trình tiêu hóa, hấp thu qua đường ruột và chuyển hóa tại gan có thể làm thay đổi cấu trúc và hoạt tính của các chất này trước khi chúng tiếp cận được vị trí tác dụng. Hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân tiểu đường để xác định liều lượng ăn bao nhiêu là có tác dụng hạ đường huyết rõ rệt.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đọt choại

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem đọt choại như một "vị thuốc tiên" có thể chữa khỏi bệnh tiểu đường. Bệnh đái tháo đường là bệnh lý mạn tính phức tạp, hiện chưa có loại rau dại nào có thể chữa khỏi hoàn toàn.

Một sai lầm nguy hiểm khác là người bệnh tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chuyển sang ăn rau choại hoặc uống nước sắc từ loại cây này. Chiết xuất rau choại mới chỉ cho thấy tiềm năng ức chế men tiêu hóa tinh bột trong mô hình thí nghiệm ^{[1] [2]}. Việc ngưng dùng thuốc hạ đường huyết có thể dẫn đến tình trạng đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, gây ra các biến chứng cấp tính và mạn tính nguy hiểm như hôn mê, tổn thương mạch máu, suy thận hoặc mù lòa.

Bên cạnh đó, nhiều người nghĩ rằng rau dại tự nhiên thì ăn bao nhiêu cũng được. Việc lạm dụng bất kỳ loại thực phẩm nào với số lượng quá lớn trong thời gian dài đều có thể dẫn đến mất cân bằng dinh dưỡng hoặc các tác động tiêu hóa không mong muốn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Nếu sử dụng đọt choại thường xuyên trong bữa ăn, cần theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức và nên thông báo cho bác sĩ điều trị biết về chế độ ăn uống của mình.

Những người có cơ địa nhạy cảm, người dễ bị dị ứng thực vật hoặc đang có vấn đề cấp tính về đường tiêu hóa cũng nên dùng thử với lượng nhỏ trước. Đọt choại mọc hoang dã ở các vùng trũng phèn, bờ kênh rạch nên có thể nhiễm bụi bẩn, ký sinh trùng hoặc tàn dư chất bảo vệ thực vật nếu khu vực xung quanh có canh tác nông nghiệp. Do đó, khâu chọn nguồn rau sạch và chế biến vệ sinh là điều bắt buộc.

Hiện tại chưa có nghiên cứu chuyên biệt về tính an toàn hay tác dụng của đọt choại trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này khi muốn sử dụng đọt choại trong thực đơn chỉ nên dùng như món rau ăn thông thường với lượng vừa phải, không dùng dạng nước sắc đậm đặc hay chiết xuất truyền miệng.

Gợi ý cách áp dụng trong chế độ ăn hàng ngày

Đọt choại vẫn là một loại rau xanh giàu dinh dưỡng, cung cấp chất xơ và các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên tốt cho sức khỏe ^[2]. Bạn hoàn toàn có thể bổ sung rau choại vào thực đơn gia đình theo những lưu ý thực tế sau:

• Lựa chọn và sơ chế: Chọn những đọt non, còn cuộn tròn, có màu xanh tươi hoặc ánh tím nhẹ tự nhiên. Rửa sạch nhiều lần dưới vòi nước chảy ngâm nước muối loãng để loại bỏ hoàn toàn bùn đất và tạp chất bám ở các nách lá.
• Chế biến hợp lý: Đọt choại có thể dùng để luộc chấm kho quẹt, xào tỏi hoặc nấu canh tôm, canh chua. Nên nấu chín vừa tới để giữ được độ giòn ngọt và hạn chế làm hao hụt các hoạt chất thực vật nhạy cảm với nhiệt độ. Tránh xào nấu với quá nhiều mỡ động vật hoặc nêm nếm quá mặn.
• Liều lượng và tần suất: Hãy xem đọt choại là một thành phần trong nguồn rau củ đa dạng của bữa ăn, dùng với lượng vừa phải xen kẽ với các loại rau khác như rau muống, cải bắp, mồng tơi. Không nên chỉ ăn duy nhất một loại rau này nhiều ngày liên tục.
• Kết hợp lối sống: Kiểm soát đường huyết hiệu quả đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chế độ ăn giảm tinh bột tinh chế, tăng cường vận động thể lực đều đặn và tuân thủ phác đồ thuốc nếu có chỉ định từ bác sĩ.

Đọt choại là loại rau dại thơm ngon, chứa nhiều chất chống oxy hóa và các hợp chất có khả năng ức chế enzym chuyển hóa đường trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm ^{[1] [2]}. Tuy nhiên, người bệnh không nên thần thánh hóa công dụng hạ đường huyết của loại rau này để thay thế các phương pháp điều trị chuẩn y khoa. Hãy thưởng thức đọt choại như một phần của lối sống ăn uống lành mạnh, cân bằng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa về việc quản lý bệnh tiểu đường của mình.