Nhiều người có thói quen nuốt trọn một thìa hạt chia khô rồi mới uống nước để tiết kiệm thời gian. Một số người khác lại rắc trực tiếp loại hạt này lên các món ăn mà không qua bước ngâm nở. Thói quen tưởng chừng vô hại này tiềm ẩn nguy cơ gây nghẹn và đe dọa trực tiếp đến sự thông suốt của đường tiêu hóa.
Hạt chia khô có đặc tính hút dịch và trương nở rất nhanh khi tiếp xúc với môi trường ẩm. Nếu uống không đủ nước, khối chất xơ có thể vón lại thành dị vật mềm gây tắc nghẽn thực quản hoặc ruột [1]. Vì vậy, việc sử dụng sai cách hoàn toàn có thể biến một thực phẩm bổ dưỡng thành mối nguy cơ học nguy hiểm [1].
Nguy cơ tắc nghẽn từ đặc tính hút nước của hạt thảo mộc
Hạt chia là loại thực phẩm giàu dinh dưỡng, cung cấp lượng lớn chất xơ hòa tan, chất béo omega-3 và các hợp chất phenolics tự nhiên [2]. Khi đi vào đường tiêu hóa, chất xơ mang lại nhiều tác động tích cực cho việc trao đổi chất [2]. Tuy nhiên, các loại hạt chứa hàm lượng polysaccharide khó tiêu thường có tính hút ẩm rất mạnh [1].
Khi gặp chất lỏng, các loại chất xơ này sẽ hút nước nhanh chóng và chuyển thành dạng gel đặc quánh [1]. Báo cáo khoa học ghi nhận các loại chất xơ thảo mộc tương tự có tính hút ẩm cao có thể nở ra cực nhanh [1]. Nếu người dùng nuốt bột hoặc hạt khô mà không uống đủ lượng nước cần thiết, khối gel này sẽ lập tức hình thành ngay trên đường di chuyển của thức ăn [1]. Khi đó, chúng kết tụ lại thành một khối bã thức ăn (bezoar) và gây bít tắc lòng ống tiêu hóa [1].
Các tai biến tắc nghẽn ruột non và thực quản do khối bã chất xơ thảo mộc khi dùng không đủ nước đã được ghi nhận trong y văn [1]. Hiện tượng này xảy ra do lượng nước đưa vào không đủ để hòa tan và đẩy khối gel trôi xuống dạ dày [1]. Hậu quả là người bệnh rơi vào tình trạng khó nuốt cấp tính hoặc đau tức nghẹn ngào vùng ngực [1].
Nghiên cứu nói gì về bít tắc do chất xơ hút nước
Một báo cáo ca bệnh lâm sàng công bố năm 2022 đã mô tả chi tiết trường hợp tắc nghẽn thực quản cấp tính do dùng chất xơ dạng hạt thảo mộc [1]. Nghiên cứu phân tích trường hợp một bệnh nhân sử dụng bột vỏ hạt mã đề (psyllium) – loại thảo mộc có đặc tính hút ẩm, giữ nước và tạo gel tương tự hạt chia – nhằm mục đích nhuận tràng [1]. Do không bổ sung đủ lượng nước khi uống, khối bột đã hút nước bọt và dịch nhầy thực quản rồi nở to, tạo thành khối bã thức ăn gây bít tắc hoàn toàn thực quản của người bệnh [1].
Báo cáo cũng dẫn lại các nghiên cứu trước đó của Hefny và cộng sự, ghi nhận hiện tượng tắc ruột do dùng chất xơ thảo dược trị táo bón mà thiếu nước [1]. Đồng thời, nghiên cứu của Chen và cộng sự cũng ghi nhận trường hợp tắc ruột non do khối bã hình thành từ chất xơ hút ẩm được dùng làm chất cản quang [1]. Các tác giả nhấn mạnh rằng những chất chứa polysaccharide khó tiêu hóa có khả năng giữ nước và giãn nở rất mạnh trong lòng ống tiêu hóa nếu thiếu nước [1]. Giới hạn của các dữ liệu này là những báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc nghiên cứu can thiệp chẩn đoán hình ảnh, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối đầu trực tiếp trên từng loại hạt cụ thể [1].
Về mặt dinh dưỡng, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2019 đã khảo sát giá trị của hạt chia (Salvia hispanica) [2]. Nghiên cứu thực hiện trên các nhóm chuột không béo phì bị gây rối loạn lipid máu cấp tính và viêm gan thoái hóa mỡ [2]. Bốn nhóm chuột đối chứng ăn khẩu phần thông thường trong 4 tuần, trong khi bốn nhóm thử nghiệm ăn chế độ có bổ sung 15% hạt chia [2].
Kết quả sau 4 tuần cho thấy chế độ ăn 15% hạt chia giúp ngăn ngừa một phần hoặc toàn bộ tình trạng viêm gan thoái hóa mỡ, đồng thời làm giảm đáng kể lượng lipid máu ở nhóm chuột bệnh [2]. Tác dụng hạ mỡ máu và bảo vệ gan này bắt nguồn từ lượng axit alpha-linolenic (omega-3), protein, chất xơ và các hợp chất phenolics dồi dào [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này mới chỉ thực hiện trên chuột trong 4 tuần, không phản ánh nguy cơ tắc nghẽn cơ học ở thực quản người [2]. Dữ liệu lâm sàng về việc hạt chia khô trực tiếp gây tắc nghẽn ở người khỏe mạnh vẫn đang tiếp tục được theo dõi qua các ca bệnh thực tế [1, 8].
Cơ chế nuốt và những vị trí dễ tắc nghẽn
Quá trình vận chuyển thức ăn từ miệng xuống dạ dày phụ thuộc vào sự co bóp nhịp nhàng của các cơ thực quản [1, 5]. Lòng thực quản có một số đoạn hẹp sinh lý tự nhiên, khiến các khối thức ăn kích thước lớn hoặc chất keo đặc dễ bị mắc lại [1, 6]. Khi hạt chia khô được nuốt vào, chúng sẽ lấy nước từ chính nước bọt và lớp dịch nhầy mỏng trên niêm mạc thực quản [1].
Khi bị hút nước đột ngột, các hạt này nhanh chóng phồng to và kết dính lại với nhau thành một khối gel dẻo quánh [1]. Khối gel này có độ ma sát cao, làm tăng thời gian lưu chuyển thức ăn trong lòng thực quản [1]. Nếu các cơn co bóp của thực quản không đủ mạnh để đẩy khối dính này đi tiếp, nó sẽ nằm lại và chèn ép lòng ống [1, 5]. Sự gia tăng áp lực bên trong lòng thực quản do khối thức ăn ứ trệ sẽ gây ra phản xạ nôn ói, nghẹn ứ, khó nuốt và đau tức ngực [3].
Những nhóm người có nguy cơ cao cần đặc biệt thận trọng
Nguy cơ hình thành khối bã thức ăn gây bít tắc thực quản tăng lên rất nhiều ở những người có vấn đề về cấu trúc hoặc rối loạn vận động tiêu hóa [1]. Người từng trải qua phẫu thuật đường tiêu hóa, người có tiền sử hẹp lòng tiêu hóa hoặc mắc chứng co thắt tâm vị có thời gian thức ăn đi qua thực quản kéo dài hơn bình thường [1]. Khi thời gian lưu chuyển bị kéo dài, các loại hạt hút nước càng có thêm điều kiện để nở to và đóng bánh [1].
Người mắc bệnh Parkinson cũng là nhóm đối tượng rất dễ gặp tai biến [1]. Khó nuốt do rối loạn chức năng hầu họng và thực quản xuất hiện ở khoảng 77% bệnh nhân Parkinson [1]. Rối loạn nhu động ở nhóm này biểu hiện bằng việc tăng thời gian vận chuyển, nhu động bất thường hoặc co thắt tâm vị [1]. Những khiếm khuyết vận động này làm tăng thời gian thức ăn đọng lại trong thực quản, tạo cơ hội cho khối bã hình thành gây nghẽn [1].
Bên cạnh đó, bệnh nhân xơ cứng bì (SSc) cũng đối mặt với nguy cơ nghẽn cơ học rất lớn [4]. Khoảng 17% đến 29% bệnh nhân xơ cứng bì xuất hiện các vết hẹp thực quản do lắng đọng collagen sau các đợt viêm thực quản trào ngược [4]. Chẩn đoán xơ cứng bì làm tăng nguy cơ hẹp thực quản với tỷ số chênh lên tới 12 lần [4]. Ngoài ra, có 12,5% bệnh nhân xuất hiện vòng thắt Schatzki ở đoạn dưới thực quản [4]. Những tổn thương này làm lòng thực quản bị thu hẹp đáng kể và giảm khả năng co giãn, khiến bất kỳ khối chất xơ đặc nào cũng dễ dàng bị mắc kẹt [4].
Người cao tuổi đã từng điều trị các bệnh lý ung thư vùng đầu cổ cũng là đối tượng đặc biệt nhạy cảm [2, 3]. Dữ liệu theo dõi 666 bệnh nhân cao tuổi (trên 65 tuổi) điều trị ung thư biểu mô tế bào vảy vùng hầu họng cho thấy tỷ lệ hẹp thực quản tăng lên sau 1 năm (tỷ số chênh OR = 5,5) và tiếp tục duy trì nguy cơ cao ở mốc 5 năm (OR = 5,5) [5]. Khó nuốt và tắc nghẽn đường thở cũng gia tăng nghiêm trọng sau xạ trị phối hợp hóa chất hoặc phẫu thuật vét [5]. Tương tự, nghiên cứu trên 2.370 bệnh nhân cao tuổi điều trị ung thư thanh quản cũng cho thấy tỷ lệ hẹp thực quản tăng gấp 3,8 lần sau 1 năm và nguy cơ biến chứng tắc nghẽn đường thở tăng gấp 3,3 lần sau 5 năm [6]. Với các tổn thương hẹp thực quản sẵn có này, việc nuốt các loại hạt nở khô có thể dẫn tới tắc nghẽn cơ học tức thì [1, 2, 3].
Ngoài ra, trẻ em hoặc người từng can thiệp phẫu thuật tạo nếp gấp đáy vị (fundoplication) để điều trị trào ngược cũng có thể bị tắc đường ra thực quản nếu nếp gấp bị thắt quá chặt hoặc bị trượt [3]. Tình trạng này làm tăng áp lực ứ đọng và cản trở hoàn toàn sự lưu thông của khối chất xơ đặc [3].
Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng hạt chia
Nhiều người lầm tưởng rằng hạt chia có kích thước rất nhỏ như hạt mè nên việc nuốt khô rồi uống nước tráng miệng là hoàn toàn vô hại. Sự thật là tốc độ ngậm nước của chất xơ hòa tan diễn ra vô cùng nhanh chóng [1]. Khi hạt vừa chạm tới niêm mạc ẩm của thực quản, quá trình tạo gel đã bắt đầu diễn ra ngay lập tức [1]. Nếu ngụm nước uống vào sau đó không đủ nhiều, nước chỉ đóng vai trò chất kích hoạt khiến hạt nở phồng to hơn và kẹt chặt hơn vào thành thực quản [1].
Một hiểu lầm khác là hạt chia ngâm trong sữa hạt, nước ép hoặc thức uống chỉ cần vài giây khuấy đều là có thể uống ngay. Nếu hạt chưa đạt đến kích thước trương nở tối đa bên ngoài cơ thể, chúng sẽ tiếp tục hút dịch bên trong lòng ống tiêu hóa [1]. Do đó, việc vội vã nuốt các hỗn hợp hạt chia chưa nở kỹ vẫn tiềm ẩn rủi ro khó nuốt đối với những người có cơ địa hẹp thực quản [1, 6].
Hướng dẫn sử dụng hạt chia an toàn và đúng cách
Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng của hạt chia mà không gặp rủi ro cơ học, nguyên tắc quan trọng nhất là phải ngâm nở hoàn toàn trước khi ăn. Khi hạt đã hút no nước bên ngoài ly, chúng sẽ tạo thành một hỗn hợp gel trơn láng, dễ dàng trôi qua ngã hầu họng và thực quản mà không bám dính vào thành ống tiêu hóa [1].
Người dùng nên ngâm hạt chia trong nước lọc, sữa tươi hoặc nước trái cây ấm với một lượng vừa phải cho đến khi lớp gel bao quanh từng hạt xuất hiện rõ ràng. Tránh tuyệt đối hành vi đổ trực tiếp hạt chia khô vào miệng rồi mới uống nước ngụm nhỏ [1]. Đối với các món ăn như yến mạch, cháo hoặc sữa chua, nên trộn hạt chia đã ngâm nở thay vì rắc hạt khô trực tiếp lên bề mặt.
Nếu muốn bổ sung hạt chia vào khẩu phần ăn hàng ngày để hỗ trợ sức khỏe tim mạch và chuyển hóa, hãy bắt đầu với lượng nhỏ và quan sát phản ứng của cơ thể [2]. Người đang dùng các thuốc điều trị mạn tính, người có bệnh nền đường tiêu hóa, bệnh lý thần kinh hoặc có tiền sử khó nuốt cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung loại hạt giàu chất xơ này vào thực đơn [1, 6].
Hạt chia là thực phẩm lành mạnh giàu axit béo omega-3 và chất xơ, mang lại nhiều lợi ích tiềm năng cho chuyển hóa [2]. Tuy nhiên, việc ăn hạt khô không ngâm nước có thể gây tắc nghẽn thực quản nguy hiểm do cơ chế hút ẩm tạo gel nhanh chóng [1]. Người tiêu dùng cần ngâm nở kỹ trước khi dùng và luôn lắng nghe tư vấn y tế khi có bệnh lý nền [1].
