Nhiều sản phụ sau sinh thường truyền tai nhau những mẹo dân gian hoặc trào lưu mới nhằm nhanh chóng phục hồi thể lực và phòng ngừa hội chứng buồn bã sau sinh. Trong đó, trào lưu ăn nhau thai (dưới dạng chế biến thành viên nang, nấu chín hoặc dùng sống) đang được một bộ phận phụ nữ quan tâm với niềm tin rằng đây là liệu pháp tự nhiên giúp cân bằng cảm xúc [1, 5].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy việc ăn nhau thai không mang lại lợi ích rõ rệt trong việc cải thiện tâm trạng hay ngăn ngừa trầm cảm sau sinh [1, 5]. Thậm chí, một số nghiên cứu quy mô lớn còn chỉ ra mối liên hệ giữa thói quen này với nguy cơ gia tăng điểm số sàng lọc trầm cảm, kèm theo những rủi ro sức khỏe tiềm ẩn cho cả mẹ và trẻ sơ sinh [2, 8].
Nguồn gốc trào lưu và lý do phụ nữ sử dụng
Tập tục ăn nhau thai sau sinh (maternal placentophagy) đã trở nên phổ biến hơn trong thập kỷ qua ở một số nước phương Tây [1]. Nhiều người tin rằng nhau thai người chứa nhiều dưỡng chất, hormone và các yếu tố sinh học tự nhiên có khả năng bù đắp lượng nội tiết tố sụt giảm đột ngột sau cuộc chuyển dạ [1, 4].
Theo một nghiên cứu trên 23.242 phụ nữ sinh con tại các cơ sở sinh cộng đồng ở Mỹ, có tới 30,8% phụ nữ lựa chọn tiêu thụ nhau thai của chính mình [2]. Trong số những người ăn nhau thai, động cơ phổ biến nhất được ghi nhận lên tới 73,1% là mong muốn ngăn ngừa trầm cảm sau sinh [2]. Đa số sản phụ (85,3%) dùng nhau thai dưới dạng bào chế thành viên nang, và gần một nửa (48,4%) sử dụng viên nang chứa nhau thai sấy khô mà chưa qua nấu chín [2].
Giả thuyết về cơ chế tác động và thực tế sinh học
Những người ủng hộ cho rằng sau khi sinh, sự suy giảm mạnh mẽ của các hormone steroid giới tính, đặc biệt là estrogen, có thể khiến phụ nữ nhạy cảm dễ rơi vào trạng thái rối loạn khí sắc [3]. Do đó, việc tiêu thụ mô nhau thai – cơ quan vốn sản sinh lượng lớn hormone trong suốt thai kỳ – được giả thuyết là sẽ giúp điều hòa lại hệ nội tiết, tăng tiết sữa và giảm mệt mỏi [1, 6].
Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng cho thấy giả thuyết này không hoạt động như mong đợi. Việc hấp thu các thành phần qua đường tiêu hóa không đồng nghĩa với việc chúng giữ nguyên hoạt tính sinh học hay tạo ra tác động tích cực lên hệ thần kinh [1, 6]. Chẳng hạn, nồng độ hormone prolactin trong huyết tương của người mẹ hoàn toàn không có sự thay đổi sau khi dùng nhau thai đã hấp và sấy khô [4].
Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng: Nhau thai không vượt trội giả dược
Năm 2018, một thử nghiệm lâm sàng thí điểm mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng với giả dược (RCT) đã được thực hiện trên 27 phụ nữ để đánh giá tác động của nhau thai lên tâm trạng, sự gắn kết mẹ con và mức độ mệt mỏi [5]. Trong nghiên cứu này, 12 người tham gia sử dụng viên nang chứa nhau thai đã qua chế biến của chính họ, trong khi 15 người dùng viên giả dược có hình thức tương tự [5].
Các nhà nghiên cứu đã sử dụng các thang đo chuẩn hóa để đánh giá tâm lý ở bốn thời điểm từ cuối thai kỳ đến giai đoạn đầu sau sinh [5]. Kết quả cho thấy không có tác động chính có ý nghĩa thống kê nào liên quan đến tâm trạng của mẹ, mức độ gắn kết hay cảm giác mệt mỏi giữa nhóm dùng nhau thai và nhóm dùng giả dược [5]. Mặc dù có một số khác biệt nhỏ theo từng thời điểm riêng lẻ, các tác giả kết luận rằng không có khác biệt vững chắc nào được phát hiện, và các bằng chứng này mang tính sơ bộ, không ủng hộ việc dùng nhau thai như một biện pháp điều trị trầm cảm [5].
Ngoài ra, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi khác vào năm 2019 cũng tiến hành trên 27 sản phụ để kiểm tra tác động của viên nang nhau thai đối với lượng hormone prolactin và mức tăng cân của trẻ sơ sinh [4]. Kết quả ghi nhận không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng nhau thai (12 người) và nhóm dùng giả dược (15 người) về nồng độ prolactin huyết tương cũng như mức tăng cân của trẻ trong 3 tuần đầu đời [4].
Bằng chứng từ nghiên cứu dịch tễ lớn: Nguy cơ gia tăng điểm trầm cảm
Nhiều người cho rằng các thử nghiệm lâm sàng nhỏ có thể chưa phản ánh hết tác động trên diện rộng. Để giải quyết câu hỏi này, một nghiên cứu dịch tễ học lớn công bố năm 2023 đã phân tích dữ liệu bệnh án của 6.038 phụ nữ sinh con tại cộng đồng tại Mỹ [6]. Nhóm nghiên cứu đã so sánh điểm sàng lọc trầm cảm theo Thang đo Trầm cảm Sau sinh Edinburgh (EPDS) giữa nhóm ăn nhau thai và nhóm không ăn [6].
Để loại bỏ các yếu tố gây nhiễu, các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp ghép điểm xu hướng (propensity score matching) trên 90 biến số y tế, sản khoa, nhân khẩu học và tiền sử rối loạn tâm thần, tạo ra hai nhóm cân bằng gồm 1.876 người ăn nhau thai và 1.876 người không ăn [6]. Kết quả phân tích cho thấy ở nhóm ăn nhau thai, tỷ lệ phụ nữ có điểm EPDS từ 11 trở lên là 9,9%, cao hơn mức 8,4% ở nhóm không ăn [6].
Khi áp dụng mô hình hồi quy logistic sau khi kiểm soát hơn 90 biến số, việc ăn nhau thai có liên quan đến việc gia tăng từ 15% đến 20% nguy cơ rơi vào ngưỡng nghi ngờ trầm cảm sau sinh, tùy thuộc vào điểm cắt EPDS được áp dụng (từ 11 hoặc từ 13 trở lên) [6]. Điều này hoàn toàn đi ngược lại niềm tin thông thường rằng ăn nhau thai giúp bảo vệ tâm lý sản phụ [6].
Nguy cơ nhiễm khuẩn và ảnh hưởng nội tiết tiềm ẩn
Bên cạnh việc thiếu hiệu quả điều trị tâm lý, việc ăn nhau thai còn tiềm ẩn nhiều rủi ro y tế chưa được kiểm soát đầy đủ [1]. Nhau thai là một cơ quan lọc sinh học, có thể chứa các vi sinh vật gây bệnh nếu không được xử lý và tiệt trùng đúng cách. Trong nghiên cứu khảo sát, gần 50% sản phụ tiêu thụ nhau thai ở dạng viên nang sấy khô nhưng không qua nấu chín, làm tăng nguy cơ phơi nhiễm với các tác nhân vi sinh [2].
Hơn nữa, việc tiêu thụ các hormone ngoại sinh từ mô nhau thai có thể ảnh hưởng đến cơ thể mẹ hoặc truyền sang trẻ bú mẹ [1]. Năm 2019, một báo cáo ca lâm sàng đã ghi nhận trường hợp một bé gái 3 tháng tuổi bú mẹ hoàn toàn xuất hiện tình trạng phát triển tuyến vú và chảy máu âm đạo [1]. Người mẹ có tiền sử sử dụng viên nang nhau thai đều đặn [1]. Tình trạng xuất huyết âm đạo của trẻ đã biến mất hoàn toàn sau khi người mẹ ngừng dùng sản phẩm nhau thai này, đặt ra lo ngại nghiêm trọng về tác động của hormone nhau thai đối với trục nội tiết hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng của trẻ sơ sinh [1].
Hiểu lầm thường gặp về việc bồi bổ sau sinh
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem nhau thai như một "vị thuốc bổ" hoàn toàn tự nhiên, không tác dụng phụ, có thể thay thế chăm sóc y tế [1, 5]. Nhiều phụ nữ có tiền sử trầm cảm hoặc lo âu trước mang thai thường có xu hướng tìm đến nhau thai nhiều hơn do tâm lý sợ tái phát [2]. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học khẳng định hiện không có bằng chứng nào chứng minh nhau thai giúp phòng tránh hay chữa trị trầm cảm [2].
Một hiểu lầm khác là nhau thai giúp mẹ tiết nhiều sữa hơn và con tăng cân tốt hơn [4]. Thử nghiệm lâm sàng năm 2019 đã chứng minh việc uống nhau thai không làm thay đổi nồng độ hormone kích thích tạo sữa (prolactin) và cũng không làm tăng cân nặng của trẻ sơ sinh so với giả dược [4].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ sau sinh đang cho con bú cần hết sức thận trọng và không nên tự ý sử dụng các sản phẩm từ nhau thai chưa được kiểm định [1]. Các chất nội tiết hoặc thành phần hoạt tính sinh học từ nhau thai có thể bài tiết qua sữa mẹ và gây rối loạn nội tiết cho trẻ sơ sinh [1].
Những người có tiền sử hoặc đang có triệu chứng của rối loạn tâm trạng sau sinh tuyệt đối không nên dựa vào nhau thai để tự điều trị [2, 5]. Việc này có thể làm chậm trễ cơ hội tiếp cận các can thiệp y khoa và tâm lý chính thống, làm tăng nguy cơ trở nặng của bệnh [6]. Nếu có bất kỳ dấu hiệu lo âu hay u uất nào, sản phụ cần thảo luận trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia tâm lý.
Lời khuyên áp dụng thực tế và giải pháp thay thế an toàn
Để chăm sóc sức khỏe tinh thần sau sinh một cách an toàn và khoa học, sản phụ nên hướng tới các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả thay vì tìm đến các sản phẩm truyền miệng thiếu căn cứ [3, 7]. Các chương trình giáo dục tâm lý tiền sản và trị liệu tâm lý mẹ - bé đã được chứng minh là giúp giảm điểm số trầm cảm ngắn hạn một cách đáng kể [3, 7].
Một chế độ dinh dưỡng cân bằng, nghỉ ngơi hợp lý khi có thể và sự chia sẻ việc chăm sóc trẻ từ người thân là nền tảng cốt lõi giúp mẹ phục hồi. Thay vì tốn kém chi phí và đối mặt rủi ro từ việc chế biến nhau thai, việc duy trì lối sống lành mạnh và thăm khám định kỳ sẽ mang lại hiệu quả bền vững nhất cho cả mẹ và bé.
Tóm lại, các dữ liệu khoa học hiện hành khẳng định ăn nhau thai không mang lại lợi ích trong việc phòng ngừa hay điều trị trầm cảm sau sinh [1, 2, 5]. Phương pháp này còn đi kèm các rủi ro tiềm ẩn về nhiễm khuẩn và rối loạn nội tiết cho trẻ bú mẹ [1]. Sản phụ cần tỉnh táo trước các trào lưu chưa được kiểm chứng và nên tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp khó khăn về tâm lý sau sinh [2].
