Nhiều người bị đau nhức xương khớp thường truyền tai nhau mẹo kiêng ăn cà chua, cà tím hay ớt chuông. Họ lo ngại các loại quả thuộc họ cà chứa chất gây kích hoạt phản ứng viêm khiến khớp sưng đau nặng hơn.
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng hoàn tất nào khẳng định ăn cà chua làm nặng thêm bệnh viêm khớp. Thậm chí, một số nghiên cứu tiền lâm sàng còn ghi nhận hoạt chất alkaloid chiết xuất từ nhóm thực vật này có tác dụng kháng viêm [1].
Giả thuyết về chất độc tự nhiên trong cây họ cà
Họ Cà (Solanaceae) là một họ thực vật vô cùng đa dạng với hơn 2.000 đến 2.700 loài, bao gồm nhiều loại nông sản quen thuộc như cà chua, khoai tây, cà tím và ớt chuông [2], [3]. Để tự bảo vệ trước sự tấn công của côn trùng, động vật ăn cỏ và nấm mốc, các loài thực vật này tổng hợp nên các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh, điển hình là nhóm hợp chất glycoalkaloid hay steroid alkaloid [4], [3].
Ở góc độ y học dân gian và một số báo cáo ca bệnh đơn lẻ, solanine cùng các hợp chất glycoalkaloid khác trong nhóm thực vật này bị nghi ngờ có thể góp phần làm tổn thương xương khớp hoặc gây phản ứng bất lợi ở người bệnh [5]. Ngoài ra, các hợp chất alkaloid dạng tropane từ một số cây cùng họ còn được biết đến với độc tính cao nhằm ngăn chặn sinh vật ăn cỏ [3].
Tại hệ tiêu hóa, các nghiên cứu rà soát y khoa ghi nhận glycoalkaloid từ rau củ họ cà có thể phá vỡ biểu mô ruột và có tiềm năng kích hoạt tế bào mast (tế bào mastocyte) trong niêm mạc ruột [2]. Sự hoạt hóa tế bào mast là một cơ chế viêm dị ứng đóng vai trò gây đau trong hội chứng ruột kích thích (IBS) và viêm ruột trong bệnh viêm ruột mạn tính (IBD) [2].
Từ cơ chế kích thích phản ứng viêm niêm mạc ruột này, một số giả thuyết suy đoán rằng glycoalkaloid có thể thẩm thấu vào tuần hoàn và kích hoạt phản ứng viêm toàn thân, tác động gián tiếp đến khớp [2]. Tuy vậy, giả thuyết này trên người bệnh xương khớp vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ trên các nghiên cứu can thiệp lâm sàng [5].
Nghiên cứu lâm sàng thực tế: Thiếu bằng chứng loại trừ
Dù bệnh nhân viêm khớp dạng thấp thường liên hệ cà chua và cà tím với các triệu chứng đau tăng nặng, y văn thế giới vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) để đánh giá trực tiếp tác động của rau củ họ cà lên nhóm bệnh nhân này [5].
Để làm rõ nghi vấn, một đề cương nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đơn công bố năm 2024 đã được thiết kế trên 40 người bệnh viêm khớp dạng thấp [5]. Thử nghiệm kéo dài trong 8 tuần (2 tháng), chia đều bệnh nhân thành nhóm can thiệp và nhóm chứng [5]. Cả hai nhóm đều nhận chế độ ăn kháng viêm thông thường, riêng nhóm can thiệp phải thực hiện chế độ ăn loại bỏ hoàn toàn thực vật họ cà (NED) [5].
Các nhà khoa học đánh giá triệu chứng lâm sàng qua bộ câu hỏi và thu thập mẫu máu để đo lường các chỉ số viêm cùng dấu ấn thấp khớp [5]. Nghiên cứu này đánh dấu bước thăm dò tiên phong, tuy nhiên các công bố mới chỉ dừng lại ở quy mô đề cương thử nghiệm lâm sàng mà chưa đưa ra kết luận cuối cùng cho việc bắt buộc kiêng tuyệt đối rau củ họ cà trên người bệnh khớp [5].
Hợp chất từ cà chua: Thử nghiệm cho thấy khả năng giảm viêm
Trái ngược với nỗi sợ hãi về việc alkaloid gây viêm, nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2021 lại chỉ ra tomatidine - một hợp chất steroid alkaloid có nguồn gốc từ họ cà - sở hữu đặc tính kháng viêm và điều hòa miễn dịch trên mô hình viêm khớp dạng thấp [1].
Nghiên cứu được tiến hành trên tế bào bao hoạt dịch tương tự nguyên bào sợi (FLSs) bị kích thích bởi TNF-alpha và trên mô hình chuột cống bị gây viêm khớp bằng collagen loại II (CIA) [1]. Kết quả in vitro cho thấy tomatidine ức chế đáng kể sự tăng sinh và di chuyển bệnh lý của tế bào FLSs [1].
Trên mô hình chuột sống (in vivo), hoạt chất tomatidine giúp giảm viêm màng bao hoạt dịch và giảm phá hủy khớp xương rõ rệt [1]. Cả thử nghiệm trong ống nghiệm lẫn trên động vật đều ghi nhận tomatidine ngăn chặn việc sản sinh các cytokine gây viêm nguy hiểm gồm IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha, đồng thời làm giảm biểu hiện của enzyme MMP-9 và RANKL [1].
Cơ chế phân tử cho thấy tomatidine tác động thông qua việc làm giảm hoạt hóa các con đường truyền tín hiệu MAPKs (gồm ERK và JNK) cũng như NF-kappaB [1]. Mặc dù mở ra tiềm năng phát triển thuốc bổ trợ từ alkaloid họ cà, cần nhấn mạnh đây mới là nghiên cứu trên động vật và tế bào trong phòng thí nghiệm, chưa thể đồng nhất với việc người bệnh uống hay ăn cà chua hàng ngày sẽ đem lại tác dụng tương tự [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu sinh học khác cho thấy dịch chiết glycoalkaloid nồng độ cao từ cà chua và khoai tây (1 mmol/L) có thể gây ức chế tim hoặc làm tim ngừng đập trên mô hình thực nghiệm động vật chân khớp (ấu trùng sâu Zophobas atratus) [4]. Điều này phản ánh hoạt tính sinh học đa dạng nhưng phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc phân tử và liều lượng sử dụng của từng loại glycoalkaloid [4].
Hiểu lầm thường gặp về việc kiêng cà chua
Sai lầm phổ biến nhất là nhiều người tự ý cắt bỏ hoàn toàn nhóm quả họ cà ra khỏi thực đơn ngay khi xuất hiện cơn đau khớp. Việc làm này thường xuất phát từ việc đánh đồng các quan sát cá nhân chưa được kiểm chứng lâm sàng với bằng chứng khoa học chuẩn xác [5].
Một số người bị dị ứng thức ăn hoặc dị ứng chéo với thực vật họ cà dẫn đến khó chịu đường tiêu hóa hoặc kích hoạt phản ứng miễn dịch qua trung gian tế bào mast [2]. Tiếp xúc nghề nghiệp với cây họ cà như phấn hoa hay dịch cây cà chua, ớt ngọt, cà tím ở người làm vườn cũng có thể gây dị ứng với nồng độ IgE tăng cao [6]. Tuy nhiên, phản ứng dị ứng nguyên này hoàn toàn khác với cơ chế bệnh sinh của viêm khớp thoái hóa thông thường.
Việc kiêng khem quá mức mà không có hướng dẫn từ nhân viên y tế có thể khiến cơ thể thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng thiết yếu, carotenoid và chất chống oxy hóa tự nhiên vốn rất dồi dào trong quả cà chua chín [3].
Nhóm người nên cẩn trọng khi sử dụng
Dù chưa có bằng chứng cà chua gây hỏng sụn khớp, một số đối tượng vẫn cần thận trọng khi tiêu thụ nhóm quả này:
Người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc bệnh viêm ruột mạn tính (IBD): Các glycoalkaloid có thể gây ảnh hưởng biểu mô ruột hoặc kích thích tế bào mast niêm mạc làm nặng thêm triệu chứng đau bụng, rối loạn tiêu hóa [2].
Người có cơ địa dị ứng thực vật họ cà: Những người từng có biểu hiện mề đay, tăng IgE hoặc kích ứng khi tiếp xúc với phấn hoa, lá cây họ cà nên tham khảo ý kiến bác sĩ dị ứng [6].
Bệnh nhân viêm khớp dạng thấp đang trong đợt tiến triển cấp: Nếu bản thân nhận thấy triệu chứng sưng đau khớp tăng lên rõ rệt sau mỗi lần ăn cà chua, người bệnh có thể tạm thời cắt giảm lượng dùng và theo dõi cơ thể [5]. Tuy nhiên, tuyệt đối không tự ý thay đổi phác đồ dùng thuốc giảm đau, chống viêm mà bác sĩ điều trị đã chỉ định.
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong chế độ ăn
Để nhận được dưỡng chất từ cà chua mà không lo ngại các phản ứng bất lợi, người có vấn đề về khớp có thể áp dụng các biện pháp dinh dưỡng thực tế:
Nên ăn cà chua đã chín đỏ, tránh ăn quả xanh. Các bộ phận non, quả xanh của cây họ cà thường tập trung lượng glycoalkaloid tự nhiên cao hơn nhằm mục đích phòng vệ [4], [3].
Nấu chín thay vì ăn sống toàn bộ. Quá trình chế biến nhiệt giúp làm mềm xơ thực vật, giảm gánh nặng kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa và giúp giải phóng các dưỡng chất hòa tan trong chất béo.
Theo dõi phản ứng cá nhân thông qua nhật ký ăn uống. Nếu nghi ngờ một loại rau củ khiến khớp đau tăng, hãy ghi lại khẩu phần và triệu chứng trong 2-4 tuần trước khi quyết định loại bỏ thực phẩm đó.
Giữ chế độ dinh dưỡng tổng thể cân bằng, đa dạng nhiều nhóm rau củ khác nhau thay vì phụ thuộc hoặc kiêng kỵ tuyệt đối một món cụ thể.
Tóm lại, hiện nay khoa học chưa có đủ cơ sở lâm sàng để yêu cầu mọi người bệnh viêm khớp phải kiêng ăn cà chua [5]. Người bệnh không nên tự ý cắt giảm thực phẩm lành mạnh dựa trên những lời đồn thổi chưa có căn cứ. Thay vào đó, hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.
