Nhiều người có thói quen nhằn bỏ từng hạt ổi, hạt lựu hay e ngại hạt kiwi vì lo sợ hạt nhỏ rơi vào túi thừa ruột gây tắc và viêm ruột thừa giả định. Liệu những hạt li ti không tiêu hóa hết này có gây hại cho niêm mạc ruột hay thực chất mang lại lợi ích dinh dưỡng bị bỏ quên?

Các bằng chứng dịch tễ học hiện đại khẳng định: ăn trái cây chứa hạt nhỏ ăn được không làm tăng nguy cơ viêm túi thừa đại tràng hay gây tổn thương đường ruột [1], [2]. Thậm chí, việc bổ sung nguồn chất xơ từ trái cây và khẩu phần ăn lành mạnh nói chung còn bảo vệ thành ruột trước các biến chứng nguy hiểm [3], [1].

Nỗi sợ hạt quả kẹt túi thừa: Giả thuyết cũ đã lỗi thời

Trước đây, quan niệm y khoa truyền thống cho rằng các loại hạt nhỏ, quả hạch và hạt ngũ cốc có thể lọt vào các túi thừa đại tràng (các túi nhỏ nhô ra khỏi thành ruột) gây tắc nghẽn, trầy xước và khởi phát đợt viêm cấp [1]. Giả thuyết này khiến hàng triệu người mắc bệnh túi thừa phải kiêng khem khắt khe kiwi, dâu tây, cà chua, ổi hay ngô rang.

Tuy nhiên, giới khoa học hiện nay xác nhận thiếu chứng cứ chứng minh các loại hạt này gây viêm túi thừa [1]. Các hạt trái cây nhỏ ăn được di chuyển cùng khối phân và không hề mắc kẹt hay kích ứng niêm mạc như suy đoán trực quan trước đây [1], [2].

Cơ chế tác động: Chất xơ và vi sinh vật bảo vệ thành ruột

Khi ăn trái cây nguyên hạt nhỏ, cơ thể nhận được nguồn chất xơ không hòa tan cùng các dưỡng chất thực vật đa dạng [1]. Chất xơ có vai trò làm tăng thể tích khối phân, giúp phân mềm và giảm thời gian vận chuyển phân qua đại tràng [1]. Điều này trực tiếp làm giảm áp lực nội lòng đại tràng [1].

Đồng thời, chế độ ăn giàu chất xơ tác động mạnh mẽ đến hệ vi sinh đường ruột [1]. Quá trình lên men chất xơ thúc đẩy tạo ra các axit béo chuỗi ngắn (SCFA), yếu tố thiết yếu để duy trì tính toàn vẹn của lớp biểu mô đại tràng và giảm phản ứng viêm toàn thân [1]. Chế độ ăn nhiều xơ còn tỉ lệ nghịch với tình trạng béo phì, từ đó gián tiếp bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa [1].

Các nghiên cứu quy mô lớn chứng minh điều gì?

Năm 2025, một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu thực hiện tại Mỹ và Puerto Rico trên 29.916 phụ nữ từ 35 đến 74 tuổi, không có tiền sử ung thư, viêm ruột hoặc viêm túi thừa trước đó, đã theo dõi trong 415.103 người-năm và ghi nhận 1.531 ca viêm túi thừa mới [2]. Kết quả phân tích chỉ ra việc tiêu thụ đậu phộng, các loại hạt và hạt nhỏ không liên quan đến nguy cơ viêm túi thừa, với tỷ số nguy cơ hiệu chỉnh aHR là 1,07 (khoảng tin cậy 95%: 0,91-1,25) [2]. Riêng nhóm trái cây tươi có hạt ăn được ghi nhận aHR là 1,06 (khoảng tin cậy 95%: 0,90-1,24), hoàn toàn không làm tăng biến cố viêm [2]. Hạn chế của nghiên cứu là khả năng có sai số đo lường, sai số chọn mẫu và yếu tố gây nhiễu [2].

Một nghiên cứu đoàn hệ lớn khác (Health Professionals Follow-up Study) theo dõi 46.295 nam giới từ năm 1986 đến năm 2012 với 894.468 người-năm ghi nhận 1.063 ca viêm túi thừa [4]. Kết quả cho thấy nhóm ăn theo mô hình phương Tây (nhiều thịt đỏ, ngũ cốc tinh chế) có nguy cơ viêm túi thừa tăng cao (tỷ số nguy cơ HR 1,55; khoảng tin cậy 95%: 1,20-1,99) [4]. Ngược lại, nhóm có chế độ ăn lành mạnh (prudent diet) giàu trái cây, rau và ngũ cốc nguyên hạt giúp giảm 26% nguy cơ mắc bệnh (HR 0,74; khoảng tin cậy 95%: 0,60-0,91) [4]. Sự khác biệt này phần lớn do lượng chất xơ và thịt đỏ quyết định [4].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2021 cũng chỉ ra chế độ ăn nhiều chất xơ giúp giảm nguy cơ biến chứng túi thừa [3]. Đáng chú ý, việc tiêu thụ nhiều thịt đỏ, đặc biệt là thịt đỏ chưa qua chế biến, liên quan chặt chẽ tới nguy cơ viêm túi thừa tăng vọt, đạt ngưỡng tối đa sau 6 khẩu phần mỗi tuần [3]. Khi thay thế 1 khẩu phần thịt đỏ chưa qua chế biến mỗi ngày bằng thịt gia cầm hoặc cá, nguy cơ viêm túi thừa giảm 20% (RR đa biến 0,80; khoảng tin cậy 95%: 0,63-0,99) [3].

Bằng chứng trái chiều: Giữa hình thành túi thừa và khởi phát viêm

Mặc dù chất xơ đã được chứng minh giúp ngăn ngừa biến chứng viêm cấp ở người có túi thừa, vai trò của chất xơ trong việc ngăn ngừa sự xuất hiện ban đầu của các túi thừa không triệu chứng vẫn còn nhiều tranh luận khoa học [5]. Các nghiên cứu dân số lớn như Nghiên cứu Một triệu Phụ nữ (Million Women Study - MWS) tại Anh khảo sát 1,3 triệu phụ nữ 50-65 tuổi và nghiên cứu EPIC cho thấy chế độ ăn nhiều chất xơ bảo vệ túi thừa không chuyển biến thành dạng có triệu chứng [5].

Tuy nhiên, một nghiên cứu cắt ngang nội soi đại tràng công bố năm 2014 trên 2.104 đối tượng nội soi tới manh tràng từ 1998 đến 2010 phát hiện điều bất ngờ: chế độ ăn giàu chất xơ có liên quan đến tỷ lệ hiện mắc túi thừa cao hơn, biểu hiện rõ theo liều lượng và mạnh nhất ở người có nhiều túi thừa [6]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra táo bón không phải là yếu tố nguy cơ hình thành túi thừa, thậm chí nhóm đi tiêu thường xuyên (7 lần/tuần) có nguy cơ xuất hiện túi thừa cao hơn 34% so với nhóm đi tiêu dưới 7 lần/tuần [6]. Các tác giả nhận định túi thừa ở người châu Á chủ yếu phân bố ở đại tràng phải và có cơ chế bệnh sinh khác với túi thừa đại tràng trái phổ biến ở phương Tây [7], [6]. Một nghiên cứu bệnh chứng tại Đài Loan cũng kết luận tần suất tiêu thụ rau quả không liên quan đến túi thừa không triệu chứng bên phải [7].

Dù vậy, khi tổng hợp các dữ liệu, các chuyên gia nhận định lượng trái cây tổng thể đóng vai trò quan trọng hơn từng loại quả đơn lẻ trong việc phòng ngừa viêm túi thừa cấp tính [7].

Hiểu lầm thường gặp về quả nguyên hạt

Nhiều người nghĩ chỉ có thịt quả mới mang lại chất dinh dưỡng, còn hạt nhỏ như hạt lựu, hạt ổi chỉ làm nặng bụng hoặc cọ xát gây xước ruột. Trên thực tế, cấu trúc cellulose của hạt nhỏ bổ sung khối xơ thô tự nhiên, kích thích nhu động đẩy chất thải [1].

Một hiểu lầm phổ biến khác là người được chẩn đoán có túi thừa phải kiêng hoàn toàn các loại quả này suốt đời. Nghiên cứu xác nhận việc kiêng cữ các loại hạt nhỏ là không có cơ sở khoa học và vô tình làm mất đi nguồn dưỡng chất bảo vệ đường tiêu hóa [1], [2].

Ai nên thận trọng khi ăn hạt quả nhỏ?

Mặc dù an toàn với người khỏe mạnh hoặc người có túi thừa không viêm, những người đang trong đợt viêm túi thừa cấp tính hoặc có vết loét đường ruột thể hoạt động cần tuân thủ chế độ ăn giảm bớt chất bã thô theo phác đồ y khoa để thành ruột được nghỉ ngơi.

Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ đầy hơi chướng bụng hoặc chức năng nhai kém cũng không nên nuốt hạt ổi quá cứng hoặc ăn lượng hạt lựu quá nhiều cùng lúc vì có thể gây nặng bụng khó tiêu. Khi có bệnh nền tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.

Hướng dẫn áp dụng thực tế trong chế độ ăn

Hướng dẫn Chế độ ăn uống cho người Mỹ khuyến nghị bổ sung 14 gam chất xơ cho mỗi 1.000 calo tiêu thụ, tương đương 28 gam chất xơ mỗi ngày cho khẩu phần 2.000 calo [5]. Việc tăng cường chất xơ thông qua trái cây tươi nguyên hạt là giải pháp tự nhiên và an toàn [5].

  • Thời điểm và lượng dùng: Trái cây nguyên hạt như kiwi, ổi nhỏ, thanh long hoặc lựu nên được dùng xen kẽ trong các bữa phụ hoặc tráng miệng, từ 100-200 gam mỗi ngày, không nên dồn ăn quá nhiều trong một bữa.
  • Cách chế biến và thưởng thức: Đối với kiwi, bạn hoàn toàn có thể ăn cả lớp thịt chứa hạt mịn; với ổi, nên chọn loại ổi mềm hoặc nhai kỹ nếu ăn cả hạt, tránh nuốt chửng các hạt ổi quá già và cứng; với lựu, có thể nhai kỹ hạt mọng để lấy nước và chất xơ.
  • Phối hợp dinh dưỡng tổng thể: Chế độ ăn bảo vệ đại tràng tốt nhất là chế độ ăn lành mạnh (prudent diet) gồm nhiều trái cây, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, kết hợp thịt gia cầm hoặc cá, đồng thời hạn chế tiêu thụ thịt đỏ và thịt chế biến sẵn [3], [1], [4]. Đừng quên uống đủ 1,5-2 lít nước mỗi ngày để chất xơ phát huy tối đa tác dụng làm mềm phân.

Nhìn chung, hạt nhỏ trong kiwi, lựu hay ổi không phải là "kẻ thù" gây viêm túi thừa như nhiều định kiến trước đây [1], [2]. Việc duy trì khẩu phần ăn giàu trái cây tươi và đa dạng chất xơ là chìa khóa vàng giúp đường ruột luôn khỏe mạnh và phòng ngừa các biến chứng đại tràng hiệu quả [3], [1].