Ăn rong biển khi bị mụn trứng cá: Nguy cơ bùng phát do thừa iod?

Nhiều người có thói quen ăn canh rong biển hoặc dùng các món rong biển sấy khô để thanh nhiệt và làm đẹp da. Tuy nhiên, không ít trường hợp ghi nhận mụn viêm bùng phát nhiều hơn trên mặt và lưng sau một thời gian bổ sung thực phẩm này vào chế độ ăn.

Liệu việc ăn rong biển có thực sự là thủ phạm khiến làn da bị mụn trứng cá trở nên tồi tệ hơn? Câu trả lời nằm ở lượng iod dồi dào tích tụ trong thực phẩm này và phản ứng của cơ thể khi phải xử lý sự dư thừa vi chất này.

Cơ chế kích ứng nang lông do bài tiết khoáng chất dư thừa

Mụn trứng cá hình thành do tình trạng tăng tiết bã nhờn, sừng hóa bất thường tại cổ nang lông, dẫn đến bít tắc lỗ chân lông và tạo điều kiện cho vi khuẩn Propionibacterium acnes phát triển gây viêm ^[1].

Khi cơ thể nạp một lượng lớn khoáng chất hoặc hoạt chất qua đường tiêu hóa, các chất dư thừa sẽ được thanh thải qua hệ bài tiết, chủ yếu là thận và một phần qua các tuyến mồ hôi, tuyến bã nhờn. Một nghiên cứu lâm sàng năm 2023 ghi nhận trường hợp bệnh nhân 47 tuổi xuất hiện phát ban dạng mụn trứng cá dữ dội, sẩn mủ và nốt viêm ở mặt lẫn thân mình sau khi dùng hydroxocobalamin liều cao trị thiếu máu ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chất đưa vào cơ thể có thể kích hoạt các đợt bùng phát sẩn mủ viêm đồng dạng trên diện rộng ^[2].

Tương tự cơ chế kích thích nang lông từ các hoạt chất chuyển hóa, iod là nguyên tố vi lượng mà cơ thể tích lũy nhanh chóng từ chế độ ăn [2, 6]. Khi lượng iod vượt ngưỡng cần thiết, quá trình đào thải diễn ra ồ ạt [4, 5]. Sự hiện diện của nồng độ khoáng chất cao trong quá trình bài tiết qua da gây kích thích trực tiếp lên thành ống nang lông, làm gia tăng phản ứng viêm cục bộ và kích hoạt mụn trứng cá dạng viêm tiến triển.

Rong biển: Nguồn cung cấp iod đậm đặc vượt chuẩn

Rong biển được ghi nhận là một trong những thực phẩm tích lũy iod từ nước biển mạnh nhất trong chuỗi thức ăn [6, 8]. Nhu cầu iod khuyến nghị hàng ngày ở người trưởng thành chỉ vào khoảng 0,14 mg đến 0,15 mg mỗi ngày ^[3]. Tuy nhiên, hàm lượng iod thực tế trong các loại tảo biển bày bán trên thị trường thường cao gấp hàng chục đến hàng trăm lần nhu cầu này ^[3].

Một khảo sát năm 2014 phân tích hàm lượng iod trong 30 mẫu rong biển thương mại bằng phương pháp GC-ECD đã ghi nhận sự chênh lệch lớn giữa các loại ^[3]. Hàm lượng iod trong rong biển nori (Porphyra) dao động từ 29,3 đến 45,8 mg/kg; rong biển wakame (Undaria) chứa từ 93,9 đến 185,1 mg/kg; riêng tảo bẹ kombu (Laminaria) chứa lượng iod cao nhất, dao động từ 241 đến 4.921 mg/kg, với mức trung bình lên tới 2.523,5 mg/kg ^[3]. Điều này đồng nghĩa với việc chỉ cần ăn một mẩu kombu nhỏ, lượng iod nạp vào đã vượt rất xa giới hạn khuyến nghị hàng ngày ^[3].

Cảnh báo năm 2021 về dinh dưỡng và tuyến giáp cũng khẳng định tảo bẹ nâu (kelp) chứa lượng iod cực cao, ngay cả một lượng tiêu thụ nhỏ cũng có thể tác động tiêu cực đến nội tiết ^[4]. Nghiên cứu tổng quan năm 2024 nhấn mạnh việc bổ sung rong biển vào chế độ ăn có thể dễ dàng dẫn đến tình trạng vượt ngưỡng tiêu thụ iod cho phép, gây ra nguy cơ sức khỏe tiêu cực từ cấp tính đến mạn tính ^[5].

Bằng chứng về khả năng hấp thu và đào thải iod của cơ thể

Các nghiên cứu sinh khả dụng cho thấy iod từ rong biển hấp thu rất nhanh vào máu và tạo áp lực đào thải lớn lên cơ thể [2, 4].

Một nghiên cứu năm 2019 tiến hành trên người bản địa Greenland đo lường hai loài rong biển ăn được là Chondrus crispus và Ascophyllum nodosum ^[6]. Kết quả phân tích ghi nhận hàm lượng iod của hai loài này lần lượt là 47 mg/g và 102 mg/g ^[6]. Khi 8 tình nguyện viên tiêu thụ 45 g rong biển, cơ thể đã hấp thu và nhanh chóng đào thải từ 1,1 đến 1,9 mg iod qua đường nước tiểu chỉ trong vòng 2 ngày ^[6]. Trong quần thể 268 người khảo sát, 41% số người ăn rong biển hàng tuần đều có nồng độ bài tiết iod tương ứng trong mẫu nước tiểu ^[6].

Tại Hàn Quốc, một nghiên cứu dịch tễ năm 1998 trên 278 người trưởng thành khỏe mạnh cho thấy lượng tiêu thụ iod trung bình hàng ngày là 479 mcg (dao động từ 61 mcg đến 4.086 mcg) ^[7]. Lượng iod bài tiết qua nước tiểu trung bình tương ứng ở mức 674 mcg/g creatinine ^[7]. Phân tích chế độ ăn chỉ ra rong biển chiếm tới 66% tổng lượng iod đưa vào cơ thể, cao hơn nhiều so với sữa (11%) và cá (9%) ^[7]. Nghiên cứu xác nhận lượng iod nạp vào có mối tương quan thuận rõ rệt với lượng bài tiết qua nước tiểu (gamma = 0,60, p < 0,01) ^[7].

Nghiên cứu tổng hợp năm 2019 ghi nhận tỷ lệ hấp thu iod từ tảo Laminaria japonica đạt từ 57% đến 71% ^[8]. Khi các đối tượng tham gia thử nghiệm ăn từ 15 g đến 30 g tảo mỗi ngày trong 7 đến 10 ngày, nồng độ bài tiết iod qua nước tiểu tăng vọt gấp 30 lần đến 44 lần so với mức ban đầu ^[8]. Thậm chí ở nhóm dùng liều 15 g kéo dài 55 đến 87 ngày, mức độ bài tiết vẫn duy trì rất cao và phải mất từ 7 đến 40 ngày sau khi ngừng hẳn ăn rong biển thì chỉ số bài tiết mới trở về trạng thái bình thường ^[8].

Lượng iod đào thải liên tục ở mức khổng lồ này chính là yếu tố kích thích da, tạo cơ hội cho các phản ứng viêm nang lông bùng phát.

Phân biệt tác động: Bôi ngoài da và ăn trực tiếp

Cần phân biệt rõ ràng giữa việc hấp thu iod liều cao qua đường ăn uống và việc sử dụng các chế phẩm chứa dẫn xuất iod để thoa tại chỗ trên da.

Một nghiên cứu nhãn mở pha II năm 2017 trên 70 bệnh nhân mắc các bệnh da liễu viêm mạn tính, trong đó có 30 bệnh nhân mụn trứng cá thông thường (acne vulgaris), đã cho người tham gia dùng hydrogel chứa phức hợp liposomal polyvinylpyrrolidone (PVP)-iodine nồng độ 3% bôi ngoài da trong tối đa 4 tuần ^[1]. Kết quả ghi nhận điểm mức độ nghiêm trọng lâm sàng (Global Clinical Severity score) ở nhóm mụn trứng cá giảm cải thiện 0,5 điểm với ý nghĩa thống kê cao (p < 0,001) nhờ vào đặc tính sát khuẩn chống lại sự xâm nhập của vi khuẩn mà không gây biến chứng toàn thân ^[1]. Tác dụng phụ tại chỗ được ghi nhận chỉ là cảm giác nóng rát (14%) hoặc ngứa ngáy (9%) ^[1].

Như vậy, iod khi được bào chế dưới dạng phức hợp bôi ngoài da nhằm mục đích sát khuẩn nang lông có hiệu quả giảm viêm rõ rệt ^[1]. Ngược lại, việc dung nạp iod liều lượng lớn qua đường ăn uống từ rong biển sẽ dẫn đến quá tải chuyển hóa, làm iod thoát ra ngoài qua dịch tiết của da, từ đó phản tác dụng và gây kích ứng mô tế bào.

Những ai nên thận trọng với rong biển khi bị mụn trứng cá?

Những người đang gặp các đợt mụn trứng cá viêm mức độ vừa đến nặng, có nhiều sẩn đỏ, mụn mủ hoặc nang viêm nên hạn chế tối đa việc sử dụng rong biển trong khẩu phần ăn hàng ngày. Sự gia tăng bài tiết chất dư thừa qua các lỗ chân lông đang bị bít tắc sẽ thúc đẩy các phản ứng sưng viêm bùng phát dữ dội hơn [1, 7].

Bên cạnh làn da, những người có bệnh lý tuyến giáp cần đặc biệt cảnh giác. Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng khi ăn 15 g đến 30 g tảo bẹ mỗi ngày, chỉ số hormone kích thích tuyến giáp (TSH) trong huyết thanh đã tăng vượt ngưỡng bình thường ở 4/6 đối tượng (nhóm 15 g) và 4/14 đối tượng (nhóm 30 g) ^[8]. Ngay cả khi bổ sung liều nhỏ 500 mg tảo Ascophyllum nodosum (chứa 356 mcg iod) trong 14 ngày, nồng độ TSH dù nằm trong khoảng sinh lý cũng đã tăng lên đáng kể ^[8]. Do đó, người mắc mụn trứng cá kèm rối loạn chức năng tuyến giáp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các loại thực phẩm hoặc viên uống bổ sung từ rong biển.

Áp dụng thực tế an toàn cho làn da và sức khỏe

Để vừa tận dụng được nguồn chất xơ, vitamin và khoáng chất của rong biển mà không gây bùng phát mụn do dư thừa iod, người tiêu dùng cần chú ý:

• Lựa chọn loại rong biển phù hợp: Rong biển nori có hàm lượng iod thấp hơn rất nhiều (khoảng 29,3 - 45,8 mg/kg) so với tảo wakame (93,9 - 185,1 mg/kg) và đặc biệt là kombu (lên tới 4.921 mg/kg) ^[3]. Ưu tiên sử dụng nori trong các bữa ăn nếu cơ địa dễ lên mụn.
• Kiểm soát lượng dùng: Chỉ nên dùng rong biển ở mức độ vừa phải, cách tuần hoặc tối đa 1-2 lần mỗi tuần với khẩu phần nhỏ; tránh dùng liên tục hàng ngày [4, 6].
• Chế biến sơ bộ: Ngâm rửa kỹ rong biển với nước trước khi chế biến canh hoặc súp để hòa tan và giảm bớt hàm lượng khoáng chất tự do bám trên bề mặt.
• Theo dõi đáp ứng của cơ thể: Khi nhận thấy các sẩn mụn viêm mọc rộ lên sau bữa ăn chứa rong biển, nên dừng tiêu thụ ngay. Lượng iod dư thừa bài tiết có thể mất từ vài tuần đến hơn một tháng mới ổn định lại hoàn toàn ^[8].

Rong biển là nguồn thực phẩm dồi dào dinh dưỡng nhưng chứa nồng độ iod tự nhiên rất cao. Đối với người có làn da mụn nhạy cảm, việc tiêu thụ không kiểm soát có thể gián tiếp làm nặng thêm tình trạng viêm nang lông do quá tải bài tiết. Hãy xây dựng một chế độ ăn uống đa dạng, cân bằng và lắng nghe phản ứng của làn da để điều chỉnh khẩu phần phù hợp nhất.