Nhiều người thường thức dậy với cơn đau nửa đầu giật nhói và nghi ngờ bữa ăn tối muộn hoặc thói quen ăn đêm là thủ phạm. Quan niệm phổ biến cho rằng tiêu hóa thức ăn sát giờ đi ngủ sẽ gây rối loạn tuần hoàn, làm nặng thêm các cơn đau thần kinh khi ngủ dậy.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học y khoa lại chỉ ra một bức tranh hoàn toàn khác: ăn tối muộn thực chất không kích thích khởi phát cơn đau nửa đầu, mà chính tình trạng nhịn ăn quá lâu dẫn đến hạ đường huyết ban đêm mới là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây đau đầu vào buổi sáng hôm sau.
Nhịp sinh học và cơ chế khởi phát cơn đau đầu
Đau nửa đầu là chứng bệnh gắn chặt với nhịp sinh học của cơ thể theo chu kỳ ngày đêm [1]. Các cơn đau nửa đầu thường có xu hướng bùng phát mạnh vào buổi sáng và giữa ngày [1]. Về mặt cơ chế, nhịp sinh học của cơn đau đầu buổi sáng liên quan đến giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (REM), sự dao động của chu kỳ hormone glucocorticoid và catecholamine [2]. Vùng dưới đồi phía sau, thân não và các đường dẫn truyền gian não là những khu vực trung tâm kết nối rối loạn nhịp ngủ - thức với cơn đau [2].
Nghiên cứu cho thấy thói quen sinh hoạt đóng vai trò rõ rệt đối với thời điểm bùng phát cơn đau. Những bệnh nhân có thói quen ngủ sớm, dậy sớm thường dễ bị đau đầu vào buổi sáng, trong khi nhóm người thức khuya dậy muộn lại hay đau vào buổi chiều hoặc tối [1]. Bên cạnh các tác nhân như căng thẳng, thay đổi thời tiết, kinh nguyệt và rượu bia, việc bỏ bữa và nhịn đói lâu là một trong những yếu tố khởi phát hàng đầu liên quan mật thiết đến cơ chế điều hòa sinh học [1].
Bữa phụ ban đêm giúp giảm nguy cơ đau đầu
Khác với định kiến cho rằng ăn muộn gây hại não bộ, các can thiệp về thời điểm bữa ăn lại cho thấy lợi ích bất ngờ trong việc kiểm soát đau nửa đầu. Một nghiên cứu công bố năm 2020 tổng quan về nhịp sinh học chỉ ra rằng việc nạp dinh dưỡng vào một khoảng thời gian cụ thể vào đêm muộn thực tế lại có liên quan đến việc giảm tỷ lệ mắc các cơn đau đầu [1].
Để làm rõ hiện tượng này, một nghiên cứu dọc công bố năm 2015 đã theo dõi hành vi ăn uống và nhật ký đau đầu ở 34 bệnh nhân mắc chứng đau nửa đầu [3]. Nhóm nghiên cứu tiến hành phân tích 1.070 ngày không có cơn đau trước đó (chiếm 64,9% trong tổng số 1.648 ngày ghi nhật ký của bệnh nhân, với số ngày ghi nhật ký trung vị là 28 ngày) bằng mô hình sinh tồn đa biến có hiệu ứng ngẫu nhiên [3].
Kết quả cho thấy hành vi ăn một bữa phụ vào ban đêm giúp giảm tới 40% khả năng xuất hiện cơn đau đầu mới so với việc để bụng rỗng (p = 0,013) [3]. Nghiên cứu cũng đánh giá việc ăn bữa tối muộn và ghi nhận xu hướng giảm 21% khả năng bị đau đầu so với việc không ăn thêm gì, dù con số này chưa đạt mức ý nghĩa thống kê (p = 0,22) [3]. Điều này cho thấy việc giữ ổn định dinh dưỡng trước khi ngủ có thể đóng vai trò bảo vệ hệ thần kinh thay vì là nguyên nhân gây bệnh.
Dao động đường huyết ban đêm và các cơn đau đầu buổi sáng
Nguyên nhân cốt lõi khiến việc bỏ đói cơ thể vào ban đêm làm tăng nguy cơ đau nửa đầu bắt nguồn từ sự sụt giảm đường huyết trong giấc ngủ dài. Ở trẻ em và thanh thiếu niên mắc bệnh tiểu đường loại 1 sử dụng insulin glargine vào giờ đi ngủ, hạ đường huyết ban đêm diễn ra rõ nét trong khoảng từ nửa đêm đến 4 giờ sáng [4]. Nhìn chung ở các bệnh nhân, các đợt hạ đường huyết tập trung nhiều nhất vào khung giờ từ nửa đêm đến 6 giờ sáng, chiếm khoảng 55% các trường hợp [5].
Một nghiên cứu quan sát trên 17.658 người chỉ ra rằng các đỉnh điểm hạ đường huyết thường rơi vào khoảng 1 giờ sáng đến 5 giờ sáng, cũng như thời điểm 3 giờ sau bữa trưa và bữa tối [5]. Một báo cáo khác ghi nhận các ca hạ đường huyết nghiêm trọng xuất hiện từ nửa đêm đến 2 giờ sáng [5]. Tình trạng này đặc biệt nguy hiểm ở những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) trên 22,5 kg/m2 hoặc người lớn tuổi, bởi thời gian phục hồi sau các đợt hạ đường huyết ở nhóm này kéo dài tới 45,66 phút [5].
Hạ đường huyết là một trong những nguyên nhân chuyển hóa quan trọng gây đau đầu thức giấc vào ban đêm hoặc buổi sáng cần phải được chẩn đoán loại trừ [6]. Khi mức đường huyết giảm sâu rồi đột ngột được nâng lên, cơ thể còn có thể đối mặt với hiện tượng "đau nửa đầu dội ngược" [7]. Một ca lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam 56 tuổi mắc tiểu đường không ổn định trong suốt 40 năm, luôn xuất hiện các cơn đau đầu dữ dội, đau giật theo nhịp đập toàn bộ vùng đầu ngay sau khi mức đường huyết được hồi phục về bình thường từ đợt hạ đường huyết sâu [7]. Điện não đồ của bệnh nhân này ghi nhận tình trạng chậm sóng nền nhẹ ngay trong giai đoạn sau hạ đường huyết [7].
Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng ăn khuya làm rối loạn tiêu hóa và trực tiếp kích hoạt cơn đau nửa đầu. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh mối liên hệ tương quan giữa ăn đêm và cơn đau đầu không đồng nghĩa với quan hệ nhân quả tuyệt đối [3]. Cảm giác chán ăn hoặc ăn không ngon vào buổi tối hôm trước thực chất có thể là một triệu chứng báo trước (giai đoạn tiền triệu) của cơn đau nửa đầu đang âm thầm phát triển [3]. Khi đó, việc người bệnh nhịn ăn sau bữa tối là hậu quả của một cơn đau nửa đầu sớm chứ không phải nguyên nhân trực tiếp gây ra nó [3].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hiện tại còn tồn tại giới hạn do cỡ mẫu khảo sát ở một số nghiên cứu hành vi còn nhỏ, và chưa thu thập đầy đủ dữ liệu chi tiết về loại thực phẩm cụ thể hay giờ giấc ăn uống chính xác của từng đối tượng [3]. Các nghiên cứu can thiệp thực nghiệm chặt chẽ hơn vẫn đang tiếp tục được tiến hành để xác định chuỗi diễn biến thời gian và cơ chế chính xác [3].
Ngoài ra, triệu chứng đau đầu khiến người bệnh thức giấc giữa đêm chiếm khoảng 25% các trường hợp đau đầu nguyên phát [6]. Dù vậy, một nghiên cứu cho thấy các bất thường trong sọ chỉ xuất hiện ở 4% bệnh nhân bị đau đầu ngắt quãng giấc ngủ và không trường hợp nào cần can thiệp khẩn cấp [6]. Điều này cho thấy đau đầu ban đêm đa phần mang tính chất lành tính, liên quan đến các yếu tố chức năng như chuyển hóa, ngưng thở khi ngủ hay hạ đường huyết hơn là tổn thương não bộ nguy hiểm [6].
Ai nên thận trọng với việc ăn tối muộn?
Mặc dù một bữa ăn nhẹ ban đêm có thể ngăn ngừa đau đầu do hạ đường huyết, hành vi này không phù hợp cho tất cả mọi người. Người mắc bệnh đái tháo đường loại 2 cần hết sức cẩn trọng. Nghiên cứu thuần tập về dinh dưỡng thời gian chỉ ra rằng việc ăn tối muộn sau 8 giờ tối có mối liên hệ độc lập với sự gia tăng chỉ số HbA1c ở người tiểu đường loại 2 [8].
Cả người khỏe mạnh lẫn bệnh nhân đái tháo đường đều có phản ứng đường huyết và nồng độ insulin sau bữa ăn đêm cao hơn đáng kể so với ban ngày do sự suy giảm sinh lý tự nhiên của độ dung nạp glucose về đêm [8]. Người bệnh tiểu đường loại 2 cũng có biến đổi về độ nhạy insulin theo nhịp sinh học, với độ dung nạp glucose buổi sáng và trưa khác biệt so với buổi tối [8].
Những người có tiền sử dùng thuốc hạ đường huyết, người thừa cân có chỉ số BMI cao, hay bệnh nhân đang điều chỉnh liều insulin trước khi ngủ cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi quyết định thay đổi giờ ăn, tránh gây ra những đợt tăng hoặc hạ đường huyết thất thường ngoài tầm kiểm soát [4, 5].
Áp dụng thực tế để phòng ngừa cơn đau đầu sáng sớm
Đối với những người thường xuyên bị đau nửa đầu khi thức dậy, việc điều chỉnh thói quen dinh dưỡng hợp lý sẽ giúp giữ vững cân bằng sinh học:
- Tránh để bụng đói đi ngủ: Nhịn ăn quá lâu là yếu tố kích phát cơn đau [1]. Nếu bữa tối kết thúc quá sớm, hãy chuẩn bị một bữa phụ nhẹ sát giờ ngủ để giảm thiểu nguy cơ bùng phát đau đầu [3].
- Chia nhỏ khẩu phần bữa tối: Thay vì dồn một lượng lớn thức ăn vào cuối ngày, việc chia bữa tối thành hai bữa nhỏ hơn giúp cải thiện kiểm soát đường huyết sau ăn nhờ hiệu ứng "bữa ăn thứ hai", kích thích tế bào beta của tuyến tụy phản ứng tốt hơn [8].
- Giảm kích thước bữa ăn và lượng carbohydrate: Giảm lượng tinh bột và quy mô bữa ăn buổi tối giúp làm giảm đáng kể mức tăng đường huyết vọt sau ăn ở cả người bình thường và người có rối loạn chuyển hóa [8].
- Cân bằng các yếu tố nhịp sinh học: Kết hợp giờ ăn ổn định với việc giữ phòng ngủ tối hoàn toàn để bảo tồn hormone melatonin [1], đồng thời kiểm soát căng thẳng và chu kỳ thức ngủ để ổn định nhịp nội tiết [1, 7].
Ăn tối muộn hoặc bổ sung bữa phụ ban đêm không phải là nguyên nhân gây đau nửa đầu mà thậm chí có thể hỗ trợ ngăn ngừa các cơn đau do đói đường huyết vào rạng sáng. Thay vì nhịn ăn tiêu cực, người bệnh nên xây dựng chế độ dinh dưỡng điều độ, ưu tiên các bữa ăn nhẹ thông minh trước khi ngủ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh lý chuyển hóa đi kèm.
