Sau một ngày dài làm việc căng thẳng, nhiều người thường có thói quen dồn bữa ăn chính vào đêm muộn hoặc vừa ăn no xong đã đi ngủ ngay. Thói quen tưởng chừng vô hại này đang khiến không ít người lo lắng khi nhận kết quả khám sức khỏe định kỳ với chẩn đoán gan nhiễm mỡ, dù bản thân hầu như không bao giờ đụng đến rượu bia.
Thực tế, dữ liệu y khoa cho thấy ăn khuya và sinh hoạt sai lệch nhịp sinh học có mối liên quan mật thiết đến sự gián đoạn chuyển hóa, làm tăng nguy cơ thừa cân, rối loạn giấc ngủ và thúc đẩy quá trình tích tụ chất béo tại tế bào gan. Tuy nhiên, bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu là một hội chứng phức tạp, chịu sự chi phối đa chiều từ tình trạng kháng insulin, chuyển hóa lipid sau ăn và các rối loạn chuyển hóa toàn thân.
Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu là gì?
Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) là tình trạng tích tụ mỡ quá mức bên trong các tế bào gan xảy ra ở những người uống rất ít hoặc hoàn toàn không uống rượu bia [6, 7]. Bệnh lý này bao gồm một phổ tổn thương rộng, bắt đầu từ giai đoạn thoái hóa mỡ đơn thuần (thường có tiên lượng tốt) cho đến viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu (NASH) [1]. Ở thể NASH, tình trạng viêm hoại tử và xơ hóa tiến triển có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm như xơ gan hoặc ung thư biểu mô tế bào gan [3, 7].
Hiện nay, NAFLD được xem là nguyên nhân hàng đầu gây tăng men gan bất thường, xuất hiện ở cả người lớn lẫn trẻ em trên toàn thế giới [2]. Bệnh thường tiến triển âm thầm, phần lớn người mắc không có triệu chứng rõ rệt mà chỉ tình cờ phát hiện men gan tăng nhẹ gấp 2-3 lần giới hạn bình thường, hoặc đôi khi xuất hiện cảm giác mệt mỏi và đau tức nhẹ vùng bụng [4, 7]. Dù vậy, một tỷ lệ bệnh nhân nhất định vẫn có nguy cơ tiến triển thành bệnh gan giai đoạn cuối và phải ghép gan [4, 7].
Cơ chế chuyển hóa lipid và vai trò của bữa ăn muộn
Khi tiêu thụ bữa ăn giàu năng lượng vào thời điểm muộn trong ngày, quá trình tiêu hóa và xử lý lipid của cơ thể sau khi ăn có sự thay đổi rõ rệt. Về mặt sinh lý bệnh, sự tích tụ mỡ ban đầu ở gan chủ yếu xuất phát từ tình trạng kháng insulin tại gan lẫn ngoại vi, dẫn đến việc rối loạn chuyển hóa glucose và acid béo tự do [2]. Khi xuất hiện tình trạng thừa dinh dưỡng, lượng mỡ dư thừa không được sử dụng hết sẽ bị giữ lại bên trong nhu mô gan [3].
Bên cạnh đó, các đáp ứng lipid máu sau bữa ăn đóng vai trò rất quan trọng đối với tổn thương gan. Một nghiên cứu năm 2007 ghi nhận rằng sau một bữa ăn nạp chất béo qua đường miệng, nồng độ triglyceride, acid béo tự do và biến đổi oxy hóa lipoprotein có sự liên quan trực tiếp đến mức độ tổn thương mô học của gan [4]. Cụ thể, phản ứng của phân đoạn VLDL A apoB48 sau ăn có liên quan độc lập với mức độ nhiễm mỡ gan với tỷ số chênh OR là 2,4 (khoảng tin cậy 95%: 1,7 - 9,6; p = 0,031) [4]. Phản ứng diene liên hợp LDL sau ăn cũng dự báo tình trạng viêm hoại tử nghiêm trọng (OR: 3,3; khoảng tin cậy 95%: 1,4 - 9,7; p = 0,016) và xơ hóa gan (OR: 2,8; khoảng tin cậy 95%: 1,0 - 8,5; p = 0,030) [4].
Bằng chứng dịch tễ về giấc ngủ ngắn và chuyển hóa mỡ
Thói quen ăn tối quá muộn thường kéo theo việc đi ngủ trễ, gây ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng và thời lượng giấc ngủ ban đêm. Dữ liệu dịch tễ học đã xác nhận mối liên hệ rõ rệt giữa các rối loạn giấc ngủ với tỷ lệ mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu [5].
Một phân tích gộp năm 2022 tổng hợp dữ liệu từ 18 bài báo nghiên cứu trong vòng 10 năm theo quy chuẩn PRISMA cho thấy bệnh nhân NAFLD có thời lượng giấc ngủ ngắn hơn và điểm số thang buồn ngủ ban ngày Epworth cao hơn [5]. Đáng chú ý, những người có thời lượng ngủ ngắn (ngủ từ 6 giờ trở xuống mỗi đêm) hoặc mắc chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn có nguy cơ mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu cao hơn rõ rệt [5]. Việc thức khuya ăn đêm khiến chu kỳ sinh học bị gián đoạn, từ đó làm gia tăng gánh nặng tích tụ mỡ ở gan và đẩy nhanh tiến trình chuyển hóa bệnh lý [5].
Các yếu tố chuyển hóa đi kèm gan nhiễm mỡ
NAFLD không tồn tại đơn độc mà thường đi liền với các rối loạn chuyển hóa phức tạp như béo phì, đái tháo đường týp 2 và rối loạn mỡ máu [4, 7]. Năm 2012, một khảo sát quy mô quốc gia tại Nhật Bản được thực hiện trên 191 đối tượng có kết quả sinh thiết gan (bao gồm 65 người gan nhiễm mỡ do rượu và 126 người gan nhiễm mỡ không do rượu) để so sánh các bệnh lý đi kèm [3].
Phân tích hồi quy logistic đa biến từ nghiên cứu này cho thấy gan nhiễm mỡ không do rượu có mối tương quan mạnh với rối loạn mỡ máu, với tỷ số chênh OR là 2,32 (khoảng tin cậy 95%: 1,08 - 5,20; p = 0,035) [3]. Ngoài ra, nồng độ men gan gamma-glutamyl transpeptidase (GGT) từ 75 IU/l trở lên cũng có mối liên hệ chặt chẽ với tình trạng rối loạn chuyển hóa lipid máu [3]. Trong khi đó, nhóm gan nhiễm mỡ do rượu lại liên quan mạnh mẽ hơn với tăng huyết áp (OR: 2,54; p = 0,040), nhất là khi kết hợp cùng yếu tố tuổi từ 55 trở lên và chỉ số khối cơ thể BMI từ 25 kg/m2 trở lên [3].
Mặt khác, tình trạng viêm toàn thân do các cytokine tiền viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) cũng đóng vai trò then chốt trong bệnh sinh đề kháng insulin và NAFLD [6]. Stress oxy hóa tăng cao kích thích giải phóng các chất trung gian gây viêm, làm suy giảm chức năng tế bào và dẫn đến xơ hóa gan [2]. Gần đây, nghiên cứu năm 2024 trên 968 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 cho thấy nồng độ ferritin huyết thanh tăng cao (hyperferritinemia) xuất hiện ở 83,3% bệnh nhân NAFLD so với 56,3% ở nhóm không mắc (p = 0,005) [7]. Ở những người có xơ hóa gan tiến triển, tỷ lệ tăng ferritin lên tới 88,9% (p xu hướng = 0,002) và xơ hóa gan liên quan độc lập với tăng ferritin huyết thanh (OR: 1,45; khoảng tin cậy 95%: 1,18 - 2,02; p = 0,014), đặc biệt rõ ở nam giới (OR: 2,66; khoảng tin cậy 95%: 1,43 - 5,48; p = 0,026) [7].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù mối liên hệ giữa chế độ ăn, thói quen sinh hoạt và bệnh lý chuyển hóa ở gan đã được ghi nhận, giới nghiên cứu vẫn nhấn mạnh rằng bằng chứng hiện tại còn những điểm giới hạn nhất định. Nhiều thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu can thiệp điều trị NAFLD hiện vẫn thiếu các nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn, dài hạn cũng như thiếu các tiêu chí đánh giá mô học gan rõ ràng [2].
Diễn tiến tự nhiên của bệnh gan nhiễm mỡ chưa được xác định hoàn toàn sáng tỏ do khó theo dõi sinh thiết gan định kỳ ở diện rộng [4, 7]. Hơn nữa, những biến thể di truyền như đa hình gen MTP -493 G/T cũng tạo ra sự khác biệt lớn về đáp ứng mỡ máu sau ăn giữa các cá thể, trong đó người mang kiểu gen đồng hợp tử GG (chiếm 66% số bệnh nhân NASH trong nghiên cứu) có mức độ tích tụ mỡ và viêm hoại tử nặng nề hơn dù có cùng mức độ đề kháng insulin [4]. Do đó, thời điểm ăn chỉ là một trong nhiều yếu tố cấu thành nguy cơ.
Những hiểu lầm thường gặp về bệnh gan nhiễm mỡ
Một sai lầm rất phổ biến là nhiều người tin rằng chỉ có uống rượu bia nhiều mới bị gan nhiễm mỡ. Thực tế, dinh dưỡng quá mức dẫn đến béo phì, đái tháo đường và rối loạn lipid là nguyên nhân trực tiếp gây ra gan nhiễm mỡ không do rượu [1, 4]. Bệnh cảnh tổn thương mô học của NAFLD khi quan sát dưới kính hiển vi hoàn toàn tương đồng với tổn thương do rượu gây ra [6, 7].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm gan nhiễm mỡ không do rượu là bệnh hoàn toàn vô hại, không cần can thiệp. Mặc dù thể thoái hóa mỡ đơn thuần có tiên lượng tương đối thuận lợi, nhưng nếu chuyển thành viêm gan thoái hóa mỡ (NASH), bệnh có thể tiến triển thành xơ hóa, suy gan và ung thư tế bào gan [3, 7]. Một sai lầm khác là tự ý tìm mua các loại thuốc bổ trợ được quảng cáo là "chữa dứt điểm" gan nhiễm mỡ. Hiện nay vẫn chưa có phương pháp điều trị nội khoa bằng thuốc nào được chứng minh là có hiệu quả triệt để loại bỏ hoàn toàn căn bệnh này [4, 7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người thừa cân, béo phì hoặc có chỉ số khối cơ thể BMI từ 25 kg/m2 trở lên là đối tượng có nguy cơ cao cần tầm soát gan định kỳ [3]. Người từ 55 tuổi trở lên khi kết hợp với tình trạng thừa cân có tỷ lệ tương tác sinh học gây tăng nguy cơ các biến chứng tim mạch và huyết áp rõ rệt [3].
Bệnh nhân mắc đái tháo đường týp 2, người bị rối loạn lipid máu, men gan GGT từ 75 IU/l trở lên, hoặc người xét nghiệm có nồng độ ferritin huyết thanh tăng cao cần được theo dõi chặt chẽ vì đây là nhóm có nguy cơ cao bị tổn thương xơ hóa gan tiến triển [1, 8]. Những người thường xuyên thiếu ngủ, làm việc ca đêm, chỉ ngủ từ 6 tiếng trở xuống mỗi ngày hoặc có hội chứng ngưng thở khi ngủ cũng thuộc nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu tâm đến sức khỏe lá gan [5]. Bất kỳ ai thuộc nhóm này nếu phát hiện men gan tăng cần sớm đi khám chuyên khoa tiêu hóa - gan mật.
Lời khuyên áp dụng vào thực tế đời sống
Để giảm tải áp lực chuyển hóa cho tế bào gan, việc điều chỉnh lối sống đóng vai trò cốt lõi và được các chuyên gia y tế khuyến cáo hàng đầu. Người bị thừa cân hoặc béo phì nên thực hiện giảm cân từ từ, có lộ trình khoa học, bởi việc giảm cân dần dần đã được chứng minh giúp cải thiện đáng kể các bất thường trong xét nghiệm chức năng gan [8].
Cần tránh dồn năng lượng vào bữa ăn đêm sát giờ ngủ. Sau khi ăn bữa tối, cơ thể cần thời gian để tiêu hóa và điều hòa các phân đoạn lipid máu [4]. Hãy thiết lập thời gian biểu ăn tối cách giờ đi ngủ ít nhất 2 đến 3 tiếng, đồng thời hạn chế các thực phẩm giàu chất béo bão hòa vào buổi tối để tránh làm tăng nồng độ acid béo tự do và triglyceride sau ăn [4]. Đi đôi với ăn uống, cần chú trọng bảo đảm thời lượng giấc ngủ trên 6 giờ mỗi đêm, cải thiện môi trường ngủ để tránh mệt mỏi ban ngày và giảm thiểu nguy cơ NAFLD [5]. Bên cạnh đó, việc duy trì vệ sinh răng miệng tốt cũng rất quan trọng, bởi các nghiên cứu chỉ ra rằng bệnh nha chu và vi khuẩn vùng miệng như Porphyromonas gingivalis có thể tham gia vào cơ chế viêm toàn thân liên quan đến gan nhiễm mỡ [1].
Việc điều chỉnh thời điểm ăn tối kết hợp ngủ đủ giấc và giảm cân khoa học là giải pháp bền vững nhất giúp bảo vệ lá gan trước nguy cơ thoái hóa mỡ [5, 7]. Hãy chủ động xây dựng lối sống cân bằng ngay từ hôm nay và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có các bệnh nền chuyển hóa đi kèm.
