Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, nhiều gia đình thường rỉ tai nhau mẹo ăn tỏi sống hoặc uống siro tỏi để phòng ngừa cảm cúm và viêm đường hô hấp. Mùi cay nồng đặc trưng cùng kinh nghiệm dân gian lâu đời khiến loại gia vị này trở thành "bảo bối" mùa lạnh của không ít người. Tuy nhiên, liệu tỏi có thực sự hiệu quả trong việc ngăn ngừa virus như lời đồn?

Dưới góc nhìn y học thực chứng, bằng chứng khoa học hiện tại về tác dụng phòng ngừa cảm lạnh của tỏi còn rất hạn chế. Các tổng quan hệ thống uy tín cho thấy số lượng thử nghiệm lâm sàng đạt chuẩn chất lượng quá ít ỏi và cỡ mẫu nhỏ, chưa đủ để đưa ra khuyến cáo y khoa chính thức.

Tỏi tác động lên cơ thể như thế nào?

Trong dân gian, tỏi từ lâu đã được cho là có đặc tính kháng khuẩn và kháng virus, giúp giảm nhẹ các đợt cảm lạnh thông thường [1]. Bệnh cảm lạnh là gánh nặng sức khỏe phổ biến, khi trung bình trẻ em mắc từ 6 đến 8 đợt mỗi năm, còn người lớn cũng trải qua khoảng 2 đến 4 đợt [1], [2].

Chính vì tần suất mắc bệnh cao, người tiêu dùng rất ưa chuộng các chế phẩm bổ sung từ tỏi [1]. Thành phần hoạt tính sinh học chính được chú ý nhiều nhất trong tỏi là allicin [1], [3]. Các giả thuyết sinh học cho rằng allicin có khả năng ức chế mầm bệnh đường hô hấp, nhưng việc hoạt chất này hoạt động ra sao trên cơ thể người cần được chứng minh qua thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ [1], [3].

Dữ liệu từ các tổng quan hệ thống Cochrane nói gì?

Để đánh giá tính xác thực của các bài thuốc bổ trợ, các nhà khoa học độc lập của tổ chức Cochrane đã tiến hành rà soát y văn trên diện rộng. Bản tổng quan hệ thống năm 2009 đã tìm kiếm trên nhiều cơ sở dữ liệu lớn như CENTRAL, MEDLINE, EMBASE và AMED [4]. Trong số 5 thử nghiệm ban đầu được nhận diện là có tiềm năng liên quan, chỉ có duy nhất 1 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đáp ứng đủ tiêu chuẩn lựa chọn [4].

Đến các đợt cập nhật vào năm 2012 và năm 2014, kết quả vẫn không thay đổi [1], [2]. Bản rà soát năm 2014 quét dữ liệu đến tháng 8 năm 2014, ghi nhận 8 thử nghiệm tiềm năng nhưng rốt cuộc cũng chỉ có đúng 1 thử nghiệm duy nhất thỏa mãn tiêu chí phương pháp luận [2]. Thử nghiệm đơn lẻ này đã phân ngẫu nhiên 146 người tham gia thành hai nhóm: một nhóm dùng viên bổ sung tỏi chứa 180 mg allicin một lần mỗi ngày, nhóm còn lại dùng giả dược trong 12 tuần liên tục [1], [2].

Kết quả thử nghiệm cho thấy nhóm dùng chế phẩm tỏi ghi nhận 24 đợt mắc cảm lạnh thông thường, thấp hơn đáng kể so với 65 đợt ở nhóm dùng giả dược (p < 0.001) [1], [2]. Số ngày bị bệnh ở nhóm dùng tỏi cũng ít hơn hẳn, với 111 ngày so với 366 ngày ở nhóm dùng giả dược [1], [2]. Dẫu vậy, số ngày cần thiết để hồi phục sau khi đã nhiễm bệnh lại tương đương nhau giữa hai nhóm, lần lượt là 4,63 ngày và 5,63 ngày [1], [2].

Đến năm 2021, một tổng quan hệ thống các đánh giá Cochrane và phân tích gộp mạng Bayesian đã khảo sát các biện pháp can thiệp ngăn ngừa cúm trong dân số nói chung [5]. Đánh giá này ghi nhận tỏi nằm trong nhóm 8 biện pháp can thiệp có ích trong việc giảm tỷ lệ mắc cúm so với giả dược, bên cạnh 6 loại vắc xin và thuốc amantadine [5]. Tuy nhiên, nền tảng bằng chứng của tỏi trong các phân tích tổng hợp này vẫn chủ yếu quy tụ về thử nghiệm đơn lẻ trước đó [2], [5].

Bằng chứng hiện tại: Có lợi ích nhưng nhiều giới hạn

Mặc dù thử nghiệm trên 146 người ghi nhận kết quả rất khả quan đối với hoạt chất allicin [3], các nhà nghiên cứu đều nhấn mạnh rằng kết luận rút ra mang tính hạn chế rất cao [1], [2]. Nghiên cứu dựa vào việc người tham gia tự báo cáo các đợt mắc cảm lạnh, dù quy trình ngẫu nhiên hóa và bảo mật phân bổ can thiệp được đánh giá ở mức chất lượng hợp lý [2].

Một bài tổng quan năm 2011 về các liệu pháp bổ sung ghi nhận allicin đạt hiệu quả cao trong một thử nghiệm nhỏ, nhưng nhấn mạnh rằng hoạt chất này vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn để xác thực [3]. Tương tự, một nghiên cứu tổng quan dựa trên bằng chứng năm 2013 phân tích 9 tổng quan hệ thống về tỏi đã kết luận: không thể khuyến cáo tỏi như một lựa chọn phòng ngừa hoặc điều trị cảm lạnh thông thường [6]. Lý do chính là chỉ có duy nhất một thử nghiệm tương đối nhỏ đánh giá tác dụng này [6].

Một đánh giá lâm sàng xuất bản năm 2007 rà soát các nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi cũng khẳng định bằng chứng lâm sàng về tỏi chưa thực sự thuyết phục [7]. Các tác giả nêu rõ rằng dữ liệu đối với bệnh cảm lạnh và nhiều bệnh lý khác là không đầy đủ để đưa ra bất kỳ khuyến cáo lâm sàng chính thức nào [7].

Hiểu lầm thường gặp về tỏi và cảm lạnh

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng tỏi ăn hằng ngày với các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa dùng trong nghiên cứu. Thử nghiệm duy nhất đạt chuẩn đã sử dụng viên bổ sung chứa hàm lượng chuẩn xác 180 mg allicin mỗi ngày [1], [2]. Việc ăn vài nhánh tỏi tươi nấu chín hay ngâm giấm không đồng nghĩa với việc bạn nạp đủ lượng hoạt chất allicin tinh khiết như nghiên cứu đã thử nghiệm.

Hiểu lầm thứ hai là tỏi có thể giúp khỏi bệnh nhanh hơn khi đã nhiễm cảm. Dữ liệu thực tế cho thấy thời gian để hồi phục bệnh ở nhóm dùng tỏi và nhóm giả dược là gần như nhau (4,63 ngày so với 5,63 ngày) [1], [2]. Do đó, tỏi không phải là "thuốc thần" giúp cắt cơn cảm sốt ngay lập tức khi mầm bệnh đã xâm nhập vào cơ thể. Tỏi hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị của nhân viên y tế [6], [8].

Ai nên thận trọng khi dùng tỏi?

Dù tỏi là thực phẩm quen thuộc, việc sử dụng các chế phẩm bổ sung tỏi liều cao hoàn toàn có thể gây ra tác dụng phụ. Trong thử nghiệm lâm sàng của Cochrane, các tác dụng ngoài ý muốn được ghi nhận bao gồm phát ban da và mùi cơ thể khó chịu [2].

Khi áp dụng các bài thuốc bổ sung cho nhiễm trùng hô hấp trên, người dùng cần lưu ý đến tương tác thuốc tiềm ẩn và tình trạng sức khỏe cá nhân [8]. Nghiên cứu tổng quan năm 2013 chỉ ra tỏi có khả năng làm giảm huyết áp ở bệnh nhân tăng huyết áp [6]. Vì vậy, những người đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc có vấn đề về tim mạch cần cẩn trọng để tránh tương tác không mong muốn [6], [8]. Bất kỳ ai có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc kê đơn đều nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý dùng chế phẩm tỏi liều cao dài ngày [8].

Áp dụng tỏi hợp lý trong đời sống

Trong khi chờ đợi thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để khẳng định hiệu quả, người dân không nên xem tỏi là biện pháp phòng vệ duy nhất trước virus đường hô hấp [3], [6]. Cách tốt nhất là duy trì thói quen ăn uống cân bằng, tập thể dục điều độ và tuân thủ các biện pháp vệ sinh phòng bệnh đã được kiểm chứng.

Bạn vẫn có thể bổ sung tỏi vào bữa ăn hằng ngày như một loại gia vị thơm ngon, giúp tăng cường hương vị món ăn với lượng vừa phải. Nếu có ý định sử dụng các viên uống bổ sung chứa allicin nhằm mục đích hỗ trợ sức khỏe, hãy đọc kỹ hướng dẫn và trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn, tránh lạm dụng dẫn đến các phản ứng bất lợi [8], [2].

Bằng chứng y khoa hiện nay cho thấy tỏi có tiềm năng sinh học nhất định nhưng dữ liệu phòng ngừa cảm lạnh còn rất giới hạn bởi các nghiên cứu cỡ mẫu nhỏ [1], [6]. Tỏi chỉ nên được xem là một gia vị dinh dưỡng hỗ trợ, không thể thay thế cho lối sống lành mạnh và các hướng dẫn điều trị y tế chính quy.