Thói quen nhâm nhi một miếng bánh ngọt, chè hay uống ly nước có đường sau bữa tối muộn là sở thích của rất nhiều người để khép lại một ngày dài. Nhiều gia đình cũng chiều con nhỏ bằng cách cho trẻ ăn kẹo, bánh quy hoặc uống sữa pha đường ngay trước giờ đi ngủ. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng khoảnh khắc thư giãn ngắn ngủi này lại đặt men răng vào tình trạng báo động đỏ suốt cả đêm.

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu nha khoa là: Ăn đồ ngọt sát giờ đi ngủ làm tăng vọt nguy cơ sâu răng và hủy hoại men răng [1]. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở việc dòng chảy nước bọt gần như ngừng lại trong lúc chúng ta ngủ, khiến răng mất đi cơ chế tự làm sạch và bảo vệ tự nhiên trước sự tấn công của đường và axit [2].

Lá chắn tự nhiên của răng biến mất khi bạn chìm vào giấc ngủ

Trong suốt ban ngày, khoang miệng liên tục được bảo vệ bởi một hệ thống phòng thủ tự nhiên mang tên nước bọt [2]. Nước bọt đi vào miệng từ nhiều vị trí khác nhau và tạo thành một lớp màng mỏng bao phủ bề mặt răng, giúp chống lại sâu răng, sự ăn mòn và mài mòn men răng [2]. Cơ chế bảo vệ này có được là nhờ nước bọt cung cấp lớp màng men răng mắc phải, cuốn trôi đường và axit khỏi khoang miệng, đồng thời siêu bão hòa các khoáng chất cần thiết cho răng [2]. Ngoài ra, nước bọt còn chứa các chất đệm trung hòa axit, urê hỗ trợ tạo môi trường kiềm ở mảng bám cùng các yếu tố kháng khuẩn, kháng nấm [2].

Mọi chuyện thay đổi hoàn toàn khi chúng ta ăn đồ ngọt và đi ngủ. Các loại đường và carbohydrate lên men sau khi bị thủy phân bởi enzyme amylase trong nước bọt sẽ trở thành nguồn thức ăn lý tưởng cho vi khuẩn đường miệng [3]. Vi khuẩn tiêu thụ đường và sản sinh ra axit, làm giảm độ pH của mảng bám và nước bọt, từ đó khởi phát quá trình khử khoáng men răng (tức là làm tan chảy lớp khoáng chất bảo vệ răng) [3].

Vào ban đêm khi ngủ, lưu lượng tiết nước bọt giảm xuống mức không đáng kể, đồng nghĩa với việc các tác dụng bảo vệ kể trên bị mất đi [2]. Do dòng chảy nước bọt sụt giảm kết hợp với độ pH mảng bám duy trì ở mức thấp kéo dài, lượng đường ăn vào trước giờ ngủ sẽ nằm lại trên răng, thúc đẩy quá trình khử khoáng diễn ra mạnh mẽ và làm tăng nguy cơ sâu răng [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về thói quen ăn ngọt trước giờ ngủ?

Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ đồ ngọt quanh giờ đi ngủ và tổn thương răng đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu. Một khảo sát công bố năm 2001 đã được thực hiện trên 600 trẻ em từ 2 đến 16 tuổi tại hai cộng đồng ở miền bắc nước Anh có tỷ lệ sâu răng cao [4]. Nhóm trẻ này chủ yếu đến từ các gia đình không có việc làm và 29% thuộc nhóm dân tộc thiểu số [4]. Kết quả cho thấy có mối liên hệ thuận chiều có ý nghĩa thống kê giữa việc tiêu thụ thực phẩm hoặc đồ uống chứa đường ngoại sinh không từ sữa (NMES) trong vòng 1 giờ trước khi ngủ với chỉ số sâu, mất, trám răng ở cả răng sữa (dmft) và răng vĩnh viễn (DMFT) [4].

Cụ thể, trong khảo sát năm 2001 này, những trẻ ăn thực phẩm chứa đường NMES trước khi ngủ có chỉ số dmft trung bình là 1,91 và DMFT là 1,18; cao hơn hẳn so với mức 1,13 và 0,42 ở nhóm trẻ không ăn [4]. Đối với đồ uống chứa đường NMES, điểm số dmft và DMFT trung bình lần lượt là 1,76 và 0,94 so với 1,04 và 0,46 ở nhóm không uống [4]. Đáng chú ý nhất, những trẻ vừa ăn thực phẩm ngọt vừa uống nước ngọt trong vòng 1 giờ trước khi ngủ có điểm số DMFT trung bình cao gấp 4 lần (1,24) so với trẻ không dùng cả hai loại này (0,31) [4]. Các yếu tố giới tính, dân tộc và điều kiện kinh tế xã hội không có mối liên hệ đáng kể nào với tình trạng sâu răng trong khảo sát này [4].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2018 đã đánh giá mối liên hệ giữa tiêu thụ thực phẩm, đồ uống chứa đường tự do quanh giờ đi ngủ và nguy cơ sâu răng ở trẻ từ 3 đến 16 tuổi [5]. Nhóm nghiên cứu đã tra cứu 5 cơ sở dữ liệu điện tử lớn, thu về 1.270 tiêu đề, lọc còn 777 bài sau khi bỏ trùng lặp, đọc toàn văn 72 bài và cuối cùng chọn ra 18 nghiên cứu đáp ứng tiêu chuẩn (gồm 13 nghiên cứu cắt ngang, 4 nghiên cứu đoàn hệ và 1 nghiên cứu bệnh chứng) [5]. Các nghiên cứu được chia thành 3 nhóm tuổi: 3 đến 5 tuổi, 6 đến 11 tuổi, và 12 đến 16 tuổi [5]. Kết quả ghi nhận mối liên hệ thuận chiều nhất quán ở cả 3 nhóm tuổi; đặc biệt, toàn bộ 7 nghiên cứu trên nhóm trẻ mầm non đều báo cáo mối liên hệ thuận chiều có ý nghĩa thống kê giữa ăn đường giờ đi ngủ và sâu răng [5].

Tiếp nối các dữ liệu trên, một tổng quan hệ thống trên các nghiên cứu dọc công bố năm 2021 tiếp tục khẳng định tiêu thụ thực phẩm và đồ uống có đường lúc đi ngủ là yếu tố nguy cơ gây sâu răng [1]. Bài tổng quan này dẫn lại kết quả cho thấy trẻ từ 7 đến 11 tuổi uống đồ ngọt trước khi ngủ có liên quan đáng kể đến tình trạng sâu răng khi bước vào độ tuổi 11 đến 15 [1]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2018 được nhắc tới trong bài tổng quan cũng chỉ ra rằng trẻ tiêu thụ thực phẩm và đồ uống gây sâu răng giữa các bữa chính và trong vòng 2 giờ trước khi đi ngủ có chỉ số DMFT trung bình cao hơn đáng kể so với trẻ không có thói quen này [1].

Không chỉ bản thân đồ ngọt, giờ giấc đi ngủ cũng tác động đến răng miệng. Một nghiên cứu năm 2014 trên trẻ em Nhật Bản 3 tuổi đã chỉ ra rằng đi ngủ muộn sau 9 giờ tối hoặc giờ ngủ thất thường làm tăng nguy cơ sâu răng [6]. Phân tích hồi quy logistic đa biến cho thấy, so với trẻ ngủ trước 9 giờ tối, tỷ số chênh (OR) phát triển sâu răng ở trẻ ngủ trong khoảng 9 đến 11 giờ đêm là 1,33 và ở trẻ ngủ sau 11 giờ đêm là 1,85 [6]. Nhóm tác giả giải thích một nguyên nhân khả dĩ là trẻ thức khuya có xu hướng ăn vặt nhiều hơn quanh giờ đi ngủ, dù nghiên cứu này bị giới hạn do chưa thu thập được dữ liệu trực tiếp về lượng đồ ăn vặt lúc khuya của các bé [6].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Các nghiên cứu hiện có mang lại lợi ích thực tiễn rõ rệt: giúp xác định khoảng thời gian nhạy cảm nhất đối với men răng là từ 1 đến 2 giờ trước khi đi ngủ [1], [4]. Việc nhận diện đúng thời điểm này giúp các chuyên gia đề xuất khái niệm thiết lập "vùng không đường" trong vòng 1 giờ trước khi lên giường [4]. Đồng thời, các thử nghiệm lâm sàng cũng mở ra hướng bảo vệ răng đơn giản thông qua việc kích thích tiết nước bọt sau ăn [7]. Một bài tổng quan năm 2008 điểm lại 7 thử nghiệm lâm sàng cho thấy nhai kẹo cao su không đường sau bữa ăn giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc sâu răng, nhờ tác dụng kích thích dòng chảy nước bọt để làm sạch mảnh vụn thức ăn và trung hòa axit mảng bám chứ không phụ thuộc vào thành phần nào trong kẹo [7].

Tuy nhiên, độc giả cũng cần nhìn nhận thẳng thắn những giới hạn của bằng chứng khoa học. Trong tổng quan hệ thống năm 2018 gồm 18 nghiên cứu, khi đánh giá theo tiêu chuẩn của Cơ quan Nghiên cứu và Chất lượng Y tế, chỉ có 6 nghiên cứu đạt chất lượng tốt, 8 nghiên cứu mức trung bình và 4 nghiên cứu chất lượng kém [5]. Nhóm tác giả cũng không thể thực hiện phân tích gộp (meta-analysis) do có sự khác biệt lớn về cách tính phơi nhiễm lúc đi ngủ và cách đo lường kết quả giữa các bài báo [5].

Quan trọng hơn, khi xét trên tổng thể bằng chứng theo thang điểm GRADE, chất lượng bằng chứng về mối liên hệ giữa tiêu thụ đường tự do lúc đi ngủ và nguy cơ sâu răng chỉ được xếp ở mức "rất thấp" [5]. Ngoài ra, tổng quan năm 2021 cũng lưu ý rằng một số nghiên cứu được đưa vào phân tích cho thấy không có mối liên hệ đáng kể nào giữa việc dùng các món có đường khác nhau và sâu răng [1]. Điều này cho thấy việc hạn chế đường trước khi ngủ có thể giảm nguy cơ sâu răng, nhưng giới khoa học vẫn cần thêm các nghiên cứu có thiết kế chặt chẽ hơn để khẳng định chắc chắn [5].

Những hiểu lầm thường gặp về đồ ăn vặt ban đêm

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là chỉ có kẹo hay nước ngọt mới gây sâu răng, còn các món tinh bột như bánh quy mặn, bánh mì hay bim bim thì an toàn. Thực tế, một đánh giá tường thuật năm 2017 chỉ ra rằng toàn bộ nhóm carbohydrate có khả năng lên men bao gồm sucrose, glucose, fructose, lactose, maltose và cả tinh bột đều chịu trách nhiệm cho sự phát triển sâu răng [1]. Nghiên cứu năm 2014 tại Nhật Bản giải thích thêm: carbohydrate phức hợp (tinh bột thực phẩm) rất dễ mắc kẹt giữa kẽ răng và nướu, đóng vai trò như yếu tố nguy cơ gây sâu răng bằng cách thúc đẩy sự lưu giữ đường trên bề mặt răng [6]. Thậm chí, các nghiên cứu trên động vật còn ghi nhận sự tương tác làm tăng nặng tình trạng sâu răng khi kết hợp giữa tinh bột và đường đơn [6]. Một nghiên cứu khác cũng báo cáo mối liên hệ có ý nghĩa ở mức ranh giới giữa việc ăn tinh bột chế biến sẵn vào giờ ăn phụ và sâu răng ở trẻ từ 6 tuổi trở xuống [1].

Hiểu lầm thứ hai là uống nước ngọt có hại hơn ăn bánh kẹo ngọt. Trong nghiên cứu năm 2014 ở trẻ 3 tuổi tại Nhật Bản, tỷ số chênh (OR) gây sâu răng của việc ăn đồ ăn vặt ngọt lên tới 2,0 đến 3,90, cao hơn so với việc uống đồ uống có đường (OR là 1,56) [6]. Điều này gợi ý rằng các món ăn vặt ngọt bám dính có thể là yếu tố quyết định quan trọng hơn đối với bệnh sâu răng sớm ở trẻ nhỏ [6]. Bên cạnh bản thân lượng đường, quá trình sâu răng còn chịu chi phối bởi nhiều yếu tố như dạng thực phẩm đặc hay lỏng, thời gian tiếp xúc với răng, thành phần dinh dưỡng, trình tự ăn uống và vệ sinh răng miệng [3].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm đầu tiên cần được bảo vệ nghiêm ngặt là trẻ nhỏ và thanh thiếu niên từ 2 đến 16 tuổi, đặc biệt là trẻ ở lứa tuổi mầm non [5], [4]. Ở nhóm tuổi này, thói quen ăn uống phụ thuộc nhiều vào gia đình và men răng sữa cũng như răng vĩnh viễn mới mọc rất nhạy cảm với sự tấn công của axit ban đêm [1], [4]. Những trẻ có thói quen thức khuya sau 9 giờ hoặc 11 giờ đêm càng phải được kiểm soát chặt việc ăn vặt [6].

Nhóm thứ hai là những người bị giảm tiết nước bọt (khô miệng) [2]. Khi lượng nước bọt suy giảm, khoang miệng không chỉ dễ bị sâu răng, mòn răng mà còn dễ gặp tình trạng nhiễm nấm candida và các tổn thương niêm mạc do ma sát vì thiếu chất bôi trơn tự nhiên [2]. Những người có bệnh nền gây khô miệng hoặc đang dùng các loại thuốc có tác dụng phụ làm giảm tiết nước bọt cần tham khảo ý kiến bác sĩ và nha sĩ để có chế độ bảo vệ răng phù hợp.

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ men răng mỗi tối

Để ngăn chặn quá trình khử khoáng men răng ban đêm, bước quan trọng nhất là thiết lập "vùng không đường" trong vòng 1 đến 2 giờ trước khi đi ngủ [1], [4]. Trong khoảng thời gian này, cả người lớn và trẻ nhỏ nên ngừng hoàn toàn việc ăn bánh kẹo, thực phẩm chứa tinh bột chế biến sẵn hay uống nước ngọt, sữa pha đường [1], [4]. Nếu muốn ăn đồ ngọt tráng miệng, hãy gộp chúng vào ngay trong bữa ăn chính thay vì ăn rải rác giữa các bữa hoặc ăn muộn vào ban đêm để giảm nguy cơ sâu răng [3].

Khi ăn uống, hãy giữ thực phẩm và chất lỏng có đường trong miệng càng ngắn càng tốt để hạn chế thời gian răng tiếp xúc với tác nhân tạo axit [2], [3]. Bạn cũng có thể kết hợp các sản phẩm từ sữa vào chế độ ăn vì chúng chứa các chất đệm giúp hỗ trợ giảm nguy cơ sâu răng [3]. Ngay sau bữa ăn hoặc bữa phụ, việc nhai kẹo cao su không đường (đặc biệt là loại chứa xylitol) hoặc ngậm kẹo không đường sẽ giúp kích thích dòng chảy nước bọt, đẩy nhanh tốc độ rửa trôi đường và trung hòa axit trên răng [2], [3], [7].

Cuối cùng, thời điểm đánh răng quan trọng nhất trong ngày chính là ngay trước khi đi ngủ, vì đây là lúc cần dọn sạch mảng bám trước khi dòng nước bọt ngừng chảy trong lúc ngủ [2]. Hãy kết hợp chế độ ăn uống cân bằng với việc sử dụng kem đánh răng hoặc các sản phẩm chứa fluoride tại chỗ và uống nước có pha fluoride theo khuyến cáo y tế công cộng để củng cố men răng bền vững [3].

Tóm lại, một món tráng miệng ngọt ngào vào đêm muộn có thể để lại cái giá đắt cho nụ cười vì sự vắng mặt của nước bọt trong lúc ngủ [1], [2]. Chủ động ngừng ăn ngọt trước giờ ngủ từ 1 đến 2 giờ và chải răng kỹ với fluoride là giải pháp thiết thực nhất để giữ men răng luôn chắc khỏe [1], [3], [4]. Nếu bạn hoặc người thân có dấu hiệu sâu răng hay khô miệng kéo dài, hãy đến gặp nha sĩ để được thăm khám và tư vấn trực tiếp.