Đặt ly trà sữa, cốc cà phê hay gói bánh quy ngay cạnh bàn phím để nhâm nhi suốt buổi làm việc là thói quen của nhiều dân văn phòng. Nhiều người lầm tưởng chỉ cần ăn ít đi hoặc đánh răng kỹ vào buổi tối là đủ bảo vệ hàm răng.

Thực tế, tần suất đưa thức ăn, đồ uống vào miệng mới là yếu tố then chốt quyết định sức khỏe răng. Nhâm nhi đồ ăn vặt và thức uống có đường liên tục giữa các bữa chính làm giảm độ pH trong khoang miệng kéo dài, dẫn đến hủy khoáng men răng, gây mòn răng và tăng mạnh nguy cơ sâu răng [1] [2] [3].

Cơ chế axit tấn công men răng khi ăn vặt liên tục

Mối liên hệ giữa chế độ ăn uống và sức khỏe răng miệng là tác động hai chiều [1]. Khi răng đã mọc lên trong khoang miệng, men răng hoàn toàn mất khả năng tự tái tạo tế bào do lớp biểu mô tạo men đã biến mất [4]. Mọi tổn thương mất mô cứng của răng do hóa chất hoặc axit đều không thể tự phục hồi [4] [5].

Trong khoang miệng luôn tồn tại hệ vi khuẩn bám quanh bề mặt răng [1]. Khi bạn ăn thực phẩm chứa carbohydrate lên men (như các loại đường đơn glucose, fructose, sucrose), vi khuẩn sẽ sử dụng chúng trong quá trình chuyển hóa để tạo ra năng lượng và thải ra sản phẩm phụ là axit [1].

Lượng axit này làm độ pH tại bề mặt tiếp xúc giữa răng và mảng bám tụt xuống [1]. Ngưỡng pH tới hạn làm hòa tan tinh thể khoáng apatite của men răng là khoảng 5,5 [6] [5]. Khi độ pH tụt xuống dưới mức 5,5, quá trình hủy khoáng (hòa tan khoáng chất của răng) lập tức diễn ra [1] [6] [5].

Mức độ hủy khoáng phụ thuộc trực tiếp vào hai yếu tố: độ tụt giảm pH tuyệt đối và tổng thời gian độ pH nằm dưới ngưỡng tới hạn [1]. Nếu bạn ăn một lần rồi nghỉ, nước bọt sẽ tiết ra để trung hòa axit và đưa pH về mức an toàn. Ngược lại, nhâm nhi liên tục khiến khoang miệng không có thời gian nghỉ, duy trì môi trường axit suốt nhiều giờ [1].

Thói quen ăn đồ ngọt hoặc uống nước ngọt giữa các bữa chính còn làm thay đổi hệ vi sinh vật trong mảng bám [2]. Môi trường axit liên tục thúc đẩy sự phát triển và chiếm ưu thế của các chủng vi khuẩn ưa axit và chịu axit như Streptococcus mutans và Lactobacillus (vốn chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ hoặc không có ở mảng bám bình thường) [2]. Sự thay đổi thành phần vi khuẩn này khiến bề mặt răng rất dễ bị sâu [2].

Bên cạnh sâu răng do vi khuẩn, răng còn đối mặt với hiện tượng mòn men răng hóa học (dental erosion) [4] [5]. Đây là quá trình hòa tan mô cứng của răng do axit hoặc chất tạo phức (chelator) trực tiếp từ thực phẩm, đồ uống mà không có sự tham gia của vi khuẩn [4] [5]. Axit làm mềm bề mặt men răng theo thời gian [5]. Vùng men răng bị làm mềm này rất dễ bị mài mòn bởi các lực cơ học (như chải răng), dù lực này vốn không gây hại cho men răng khỏe mạnh bình thường [5]. Hậu quả cuối cùng là mất men răng vĩnh viễn và lộ các ống ngà bên dưới, gây ra chứng ê buốt răng (nhạy cảm ngà) [5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về đồ ăn vặt và độ pH khoang miệng?

Nhiều công trình nghiên cứu đã đo lường trực tiếp tốc độ tụt pH và thời gian lưu lại trong miệng của các loại thực phẩm, đồ uống phổ biến.

Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2016 đã đánh giá tác động của các loại đồ uống có đường lên độ pH nước bọt, lưu lượng nước bọt và thời gian làm sạch khoang miệng (oral clearance rate - thời gian để thức ăn/đồ uống trôi khỏi miệng) ở người trưởng thành [7]. Nghiên cứu thực hiện trên 120 người, thử nghiệm với 4 loại thức uống quen thuộc: nước ngọt có ga (Pepsi), nước trái cây đóng hộp, cà phê và sữa có đường [7].

Kết quả phân tích cho thấy ngay sau khi uống bất kỳ loại nào trong 4 thức uống trên, độ pH nước bọt đều giảm xuống và lưu lượng nước bọt tăng lên phản xạ [7]. Thời gian làm sạch khỏi khoang miệng của sữa có đường là nhanh nhất ở mức 6,5 phút, của nước ngọt có ga là 13 phút [7]. Trong khi đó, nước trái cây và cà phê cần tới 15 phút mới được làm sạch khỏi miệng [7]. Nhóm nghiên cứu kết luận dù chất lỏng trôi khỏi miệng tương đối nhanh, chúng vẫn mang tiềm năng gây sâu răng và mòn men răng đáng kể nếu tiêu thụ thường xuyên [7].

Một bài tổng quan năm 2010 về đồ uống có đường chỉ ra khả năng gây mòn men răng phụ thuộc vào thành phần, thời gian lưu lại trong miệng, loại và độ mạnh của axit, độ pH, khả năng tạo phức với canxi, hàm lượng canxi/phosphate và khả năng đệm của nước bọt [2]. Đáng chú ý, các loại nước ngọt không phải cola, nước chanh thương mại, nước tăng lực và đồ uống thể thao gây hòa tan men răng mạnh hơn đáng kể (p < 0,05) so với trà đen và nước ngọt nhóm cola [2]. Ở phía người tiêu dùng, tần suất uống, cách thức uống, mức độ tiếp xúc fluoride, màng sinh học nước bọt, khả năng đệm và tốc độ tiết nước bọt là những yếu tố quyết định mức độ tổn thương [2].

Đối với thức ăn đặc, báo cáo khoa học năm 1999 về chế độ ăn và sâu răng nhấn mạnh: tiêu thụ thường xuyên carbohydrate lên men có tốc độ làm sạch khỏi miệng chậm sẽ làm tăng nguy cơ sâu men răng và đặc biệt nguy hiểm cho bề mặt chân răng [3].

Về yếu tố cơ địa, một tổng quan hệ thống năm 2021 đã phân tích 46 nghiên cứu từ cơ sở dữ liệu Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ nhằm tìm hiểu khía cạnh di truyền của mòn răng và sâu răng [4]. Bài tổng quan ghi nhận dù việc tiếp xúc thường xuyên với axit và đường rõ ràng đặt răng vào nguy cơ cao, một số người có nguy cơ vẫn không phát triển bệnh [4]. Điều này cho thấy tính nhạy cảm hay đề kháng với sâu răng và mòn răng là kết quả phối hợp giữa môi trường, kiểu hình và yếu tố di truyền [4]. Tuy nhiên, các nghiên cứu di truyền hiện tại có kết quả rất khác nhau do khó khăn trong việc thu thập cỡ mẫu đủ lớn và định nghĩa kiểu hình thống nhất [4].

Một báo cáo năm 2018 cũng chỉ ra rằng dù đã có nhiều nghiên cứu lâm sàng và trong phòng thí nghiệm về nước ngọt có ga, dữ liệu trực tiếp trên người về khả năng sinh axit của nước ép trái cây, sô-cô-la, khoai tây chiên và các món ăn vặt đóng gói phổ biến vẫn còn chưa đồng nhất và cần thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên để làm rõ [1].

Hiểu lầm thường gặp khi chọn đồ ăn thức uống

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ nước ngọt có ga màu sẫm mới hại răng, còn nước trái cây, trà chanh hay đồ uống thể thao thì an toàn. Thực tế chứng minh nước chanh đóng chai, nước tăng lực và nước thể thao có khả năng hòa tan men răng còn mạnh hơn cả nước ngọt cola và trà đen [2]. Nước trái cây và cà phê cũng lưu lại trong khoang miệng tới 15 phút sau mỗi ngụm, lâu hơn cả nước ngọt có ga (13 phút) [7].

Hiểu lầm thứ hai là chọn sản phẩm "không đường" (sugar-free) thì hoàn toàn vô hại cho răng. Một nghiên cứu năm 2017 về các dung dịch uống không kê đơn cho thấy việc giảm thành phần đường (như fructose, glucose, sucrose) thường kéo theo việc nhà sản xuất bổ sung thêm các axit yếu để cải thiện hương vị và tối ưu hóa đặc tính sản phẩm [8]. Chính các axit yếu này lại trực tiếp gây mòn và làm mềm men răng [8].

Hiểu lầm thứ ba là đánh răng ngay lập tức sau khi ăn uống đồ chua hoặc ngọt để làm sạch răng. Khi vừa tiếp xúc với axit, bề mặt men răng đang bị làm mềm [5]. Việc tác động lực cơ học như chải răng ngay lúc này sẽ làm mài mòn lớp men đang yếu [5]. Các tài liệu khoa học khuyến cáo nên súc miệng ngay bằng nước sau khi tiếp xúc với chất có độ pH thấp và trì hoãn việc đánh răng lại một khoảng thời gian [6].

Ai nên thận trọng đặc biệt?

Nhóm đầu tiên cần thận trọng là trẻ em và thanh thiếu niên [2] [7]. Men răng sữa ở trẻ em có mức độ khoáng hóa thấp hơn men răng vĩnh viễn, do đó rất dễ bị tổn thương và đổi màu khi tiếp xúc thường xuyên với các chất có độ pH thấp [6]. Tình trạng mòn men răng ở răng sữa phổ biến gấp gần 3 lần so với răng vĩnh viễn và có mối tương quan chặt chẽ với tỷ lệ sâu răng ở trẻ [6]. Ngoài ra, khoảng một nửa trong số 97 công thức thuốc dạng lỏng thường dùng cho trẻ em có độ pH nội tại dưới 5,5 [8], và các loại siro bổ sung sắt có độ pH rất thấp từ 2,54 đến 4,68 [6]. Việc cho trẻ uống các dung dịch này vào ban đêm càng làm trầm trọng thêm tình trạng sâu răng và mòn răng do lưu lượng nước bọt giảm xuống khi ngủ, kéo dài thời gian lưu giữ chất lỏng trong miệng [8].

Nhóm thứ hai là người có bệnh lý trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc người sau phẫu thuật thu nhỏ dạ dày (bariatric surgery) [5]. Dịch vị dạ dày chứa axit hydrochloric có độ pH cực thấp khoảng 1,2 — thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng hủy khoáng 5,5 của răng [5]. Khi dịch vị trào ngược lên miệng kết hợp với thói quen chia nhỏ bữa ăn, nhâm nhi đồ ngọt nhiều lần trong ngày, men răng sẽ bị hủy khoáng nhanh chóng, gây mòn răng và ê buốt nặng [5].

Nhóm thứ ba là người bị giảm tiết nước bọt (khô miệng) hoặc kém hấp thu dinh dưỡng [2] [5]. Lưu lượng nước bọt thấp và khả năng đệm của nước bọt kém khiến khoang miệng mất đi cơ chế tự làm sạch và trung hòa axit tự nhiên, làm tăng tốc độ hòa tan khoáng chất của răng [2] [5]. Người lớn tuổi bị tụt nướu cũng cần lưu ý vì bề mặt chân răng lộ ra ngoài rất nhạy cảm với việc tiêu thụ carbohydrate lên men thường xuyên [3]. Nếu bạn có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc gây khô miệng, hãy hỏi ý kiến bác sĩ hoặc nha sĩ để có biện pháp bảo vệ răng phù hợp.

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ răng nơi công sở

Để vừa duy trì năng lượng làm việc vừa bảo vệ men răng, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc khoa học sau:

  • Gom đồ ngọt và đồ có tính axit vào bữa chính: Các món ăn vặt có tính sinh axit cao chỉ nên ăn ngay trong bữa chính thay vì ăn rải rác [3]. Lúc này, lưu lượng nước bọt tiết ra nhiều giúp trung hòa axit nhanh hơn.
  • Uống gọn một lần thay vì nhấp từng ngụm: Vì cà phê và nước trái cây cần 15 phút, nước ngọt cần 13 phút để làm sạch khỏi miệng sau mỗi lần uống [7], việc nhấp từng ngụm nhỏ mỗi 15-20 phút sẽ giữ răng trong bẫy axit suốt cả buổi. Hãy uống hết trong thời gian ngắn rồi tráng miệng bằng nước lọc.
  • Chọn đồ ăn vặt không sinh axit giữa giờ: Nếu cần ăn vặt giữa các bữa chính, hãy ưu tiên thực phẩm không sinh axit (như các sản phẩm chứa xylitol) hoặc ít sinh axit (như sản phẩm chứa sorbitol, HSH) [3]. Phô mai cũng là một lựa chọn tự nhiên có đặc tính chống sâu răng tốt từ chế độ ăn [3]. Với đồ uống, các sản phẩm có bổ sung canxi và phosphate sẽ giúp giảm tiềm năng gây mòn men răng [2].
  • Xử trí đúng sau khi ăn uống đồ chua, ngọt: Súc miệng ngay bằng nước lọc để đẩy nhanh tốc độ làm sạch khoang miệng và tuyệt đối không chải răng ngay lập tức sau khi dùng thực phẩm có tính axit để tránh làm mòn lớp men đang bị mềm [6] [5]. Hạn chế ăn vặt vào ban đêm khi tốc độ tiết nước bọt giảm thấp [8].

Men răng một khi đã mất đi thì không thể tự mọc lại [4]. Thay đổi thói quen từ "nhâm nhi liên tục" sang "ăn uống có giờ giấc", kết hợp lựa chọn thực phẩm ít sinh axit sẽ giúp bạn giữ được hàm răng chắc khỏe lâu dài mà không cần từ bỏ hoàn toàn những món ăn yêu thích [7] [3].