Nhiều phụ huynh lo lắng khi thấy con dưới 5 tuổi tăng cân nhanh và tìm kiếm các biện pháp giảm cân cấp tốc, bao gồm chế độ ăn cắt giảm tinh bột tối đa (keto). Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn khắt khe của người lớn cho trẻ nhỏ tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.

Các hướng dẫn y khoa quốc tế hiện nay không khuyến nghị chế độ ăn keto để giảm cân cho trẻ dưới 5 tuổi. Thay vì cắt giảm tinh bột cực đoan, các tổ chức y tế khẳng định can thiệp lối sống đa thành phần và điều chỉnh chất lượng bữa ăn gia đình mới là giải pháp chuẩn mực [1].

Bằng chứng khoa học về việc cho trẻ ăn keto để giảm cân

Trong toàn bộ các tài liệu và khuyến cáo dinh dưỡng nhi khoa chính thống, hoàn toàn không có bằng chứng hay khuyến nghị nào ủng hộ việc cho trẻ dưới 5 tuổi ăn keto nhằm mục đích giảm cân [2], [1]. Chế độ ăn keto đòi hỏi cắt giảm carbohydrate xuống mức tối thiểu và tăng lượng chất béo lên rất cao.

Giai đoạn đầu đời là thời kỳ then chốt đối với sự phát triển thể chất và nhận thức của trẻ [3]. Việc cắt bỏ carbohydrate có thể làm xáo trộn nguồn cung cấp năng lượng thiết yếu cho các cơ quan đang phát triển [3].

Béo phì ở trẻ nhỏ phần lớn là béo phì nguyên phát do lối sống, vì vậy các biện pháp can thiệp cần tập trung vào hành vi thay vì loại bỏ toàn bộ một nhóm dưỡng chất [4], [2].

Khuyến nghị chính thống từ các hiệp hội nhi khoa và dinh dưỡng

Hiệp hội Nghiên cứu Béo phì châu Âu (EASO) và Liên đoàn các Hiệp hội Chuyên gia Dinh dưỡng châu Âu (EFAD) xác định can thiệp hành vi đa thành phần là "tiêu chuẩn vàng" trong điều trị thừa cân, béo phì ở trẻ em [1]. Hướng dẫn này chỉ rõ rằng can thiệp dinh dưỡng cần tập trung vào việc giảm tổng năng lượng nạp vào thông qua điều chỉnh mô hình ăn uống thông thường [1].

Chiến lược dinh dưỡng chuẩn mực bao gồm việc tăng cường thực phẩm giàu vi chất có mật độ năng lượng thấp như rau củ và trái cây [1]. Đồng thời, trẻ cần được giảm tiêu thụ các loại thực phẩm và đồ uống giàu năng lượng nhưng nghèo dinh dưỡng [1].

Tại Úc và Đài Loan, các hướng dẫn quản lý thừa cân ở trẻ em cũng nhấn mạnh sự kết hợp giữa điều chỉnh chế độ ăn, gia tăng hoạt động thể lực, giảm thời gian tĩnh tại và thay đổi hành vi [4], [5]. Can thiệp ở lứa tuổi nhỏ thường đạt hiệu quả tốt hơn nhờ hành vi dễ uốn nắn và có sự hỗ trợ lớn từ gia đình [4].

Đánh giá thừa cân ở trẻ dưới 5 tuổi thế nào cho đúng?

Việc xác định trẻ có thực sự thừa cân hay không cần tuân theo chuẩn mực y khoa thay vì cảm quan của cha mẹ. Theo Hướng dẫn năm 2023 của Viện Hàn lâm Nhi khoa Ấn Độ (IAP), đối với trẻ dưới 5 tuổi, việc chẩn đoán thừa cân và béo phì phải căn cứ vào chỉ số cân nặng theo chiều dài hoặc chiều cao dựa trên biểu đồ tăng trưởng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [2].

Chỉ số khối cơ thể (BMI) theo lứa tuổi chỉ được khuyến nghị sử dụng để đánh giá béo phì cho trẻ từ 5 đến 18 tuổi [2]. Với trẻ em từ 2 tuổi trở lên ở một số quốc gia, BMI vượt bách phân vị 85 được phân loại là thừa cân và trên bách phân vị 95 là béo phì [5].

IAP khuyến cáo việc đo vòng eo nên được thực hiện định kỳ ở trẻ thừa cân để đánh giá nguy cơ tim mạch - chuyển hóa [2]. Việc xét nghiệm tìm nguyên nhân nội tiết không được khuyến cáo thường quy, trừ trường hợp trẻ vừa thấp lùn vừa béo phì đi kèm các dấu hiệu bệnh lý khác [2].

Cắt giảm đường ngọt thay vì loại bỏ carbohydrate

Thay vì kiêng toàn bộ tinh bột như chế độ keto, các bằng chứng khoa học chỉ ra mục tiêu quan trọng nhất là cắt giảm đường bổ sung và đồ uống ngọt [6], [7]. Tần suất tiêu thụ thực phẩm chứa nhiều đường tinh chế là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tình trạng thừa cân béo phì và sâu răng ở trẻ nhỏ [6], [7].

Nghiên cứu theo dõi đoàn hệ Splash! tại bang Victoria (Úc) cho thấy tỷ lệ trẻ uống đồ uống có đường tăng nhanh theo độ tuổi [6]. Cụ thể, tỷ lệ trẻ uống nước trái cây tăng từ 21,8% lúc 12 tháng tuổi lên tới 76,7% khi được 4 tuổi [6]. Dù vậy, hướng dẫn dinh dưỡng tại Úc khuyến nghị hai loại đồ uống phù hợp nhất cho trẻ nhỏ là nước lọc và sữa [6].

Một đánh giá tại New Zealand ghi nhận việc tiêu thụ thường xuyên thực phẩm chứa đường và tinh bột tinh chế làm gia tăng tỷ lệ béo phì và sâu răng [7]. Đáng chú ý, việc sử dụng các sản phẩm từ sữa nguyên kem ở trẻ nhỏ lại có mối liên quan với việc giảm nguy cơ béo phì và giảm tỷ lệ sâu răng [7].

Vai trò của môi trường gia đình trong kiểm soát cân nặng của trẻ

Thừa cân ở trẻ nhỏ chịu ảnh hưởng trực tiếp từ thói quen sinh hoạt của cha mẹ và người chăm sóc [4], [8]. Một tổng quan hệ thống về các yếu tố thúc đẩy chế độ ăn gây béo phì ở trẻ từ 0 đến 6 tuổi đã chỉ ra nhiều rào cản từ phía phụ huynh [8].

Các yếu tố gia đình làm tăng nguy cơ béo phì ở trẻ bao gồm: người lớn làm gương tiêu cực trong ăn uống, thiếu kiến thức dinh dưỡng, áp lực thời gian và thói quen dùng thức ăn làm phần thưởng [8]. Ngoài ra, việc trẻ tiếp xúc sớm với quảng cáo và đồ ăn vặt chế biến sẵn ngoài môi trường nhà trẻ cũng thúc đẩy sở thích ăn uống không lành mạnh [8].

Các chuyên gia nhấn mạnh can thiệp thừa cân ở trẻ nhỏ bắt buộc phải có sự tham gia tích cực của toàn bộ gia đình [4], [5]. Người chăm sóc cần làm gương bằng lối sống năng động, duy trì bữa ăn gia đình lành mạnh và không tạo áp lực tiêu cực về cân nặng lên trẻ nhỏ [1], [8].

Điều chưa biết

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa từng đánh giá độ an toàn, tác dụng phụ hay hiệu quả dài hạn của chế độ ăn keto khi áp dụng cho mục tiêu giảm cân ở trẻ dưới 5 tuổi. Hiện chưa có dữ liệu khoa học nào xác định ngưỡng an toàn của việc giới hạn carbohydrate ở nhóm trẻ đang trong giai đoạn phát triển não bộ này. Tác động của chế độ ăn giàu chất béo bão hòa từ keto đối với chuyển hóa lipid của trẻ nhỏ cũng chưa được làm rõ trong các hướng dẫn lâm sàng.

Hiểu lầm thường gặp và đối chiếu bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng rằng cắt bỏ hoàn toàn cơm, cháo và bánh mì sẽ giúp trẻ giảm cân nhanh mà không gây hại. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học khẳng định chế độ ăn kiêng loại trừ một nhóm chất không phải là giải pháp phù hợp cho trẻ em [3], [1].

Trẻ nhỏ thừa cân không nhất thiết phải giảm trọng lượng ngay lập tức mà mục tiêu chính là duy trì cân nặng ổn định để chiều cao tăng trưởng dần theo thời gian, từ đó đưa chỉ số thể trạng về mức chuẩn [4].

Ai nên thận trọng?

Phụ huynh không nên tự ý áp dụng bất kỳ chế độ ăn kiêng hạn chế năng lượng nghiêm ngặt hoặc chế độ ăn keto nào cho trẻ dưới 5 tuổi. Trẻ có dấu hiệu tăng cân nhanh cần được đưa đến cơ sở y tế có chuyên khoa dinh dưỡng hoặc nhi khoa để được đánh giá bằng biểu đồ tăng trưởng chuẩn của WHO [2].

Những trẻ có dấu hiệu thừa cân kèm theo chiều cao phát triển chậm cần được bác sĩ thăm khám kỹ lưỡng để loại trừ các nguyên nhân bệnh lý hoặc rối loạn nội tiết [2].

Phụ huynh không nên tự ý cho trẻ dưới 5 tuổi áp dụng chế độ ăn keto để giảm cân vì thiếu bằng chứng an toàn và đi ngược lại khuyến cáo y khoa. Can thiệp đúng đắn là xây dựng chế độ ăn cân bằng, giảm tối đa nước ngọt cùng đồ ăn vặt nhiều đường, đồng thời tăng cường vận động thể chất cho cả gia đình. Khi có nghi ngờ về tình trạng thừa cân của trẻ, gia đình nên tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.