Nhiều phụ huynh quan tâm đến chế độ ăn keto (chế độ ăn giàu chất béo, rất ít carbohydrate) với mong muốn tăng cường đề kháng hoặc hỗ trợ điều trị bệnh cho trẻ. Tuy nhiên, việc thay đổi chuyển hóa đột ngột ở lứa tuổi nhỏ tiềm ẩn nhiều rủi ro sinh lý phức tạp.
Hiện tại chưa có nghiên cứu đánh giá tác động miễn dịch của chế độ ăn keto trên trẻ khỏe mạnh dưới 5 tuổi. Các bằng chứng y khoa hiện có về miễn dịch chủ yếu xuất phát từ nghiên cứu trên động vật hoặc theo dõi ở nhóm trẻ em mắc chứng động kinh kháng thuốc điều trị bằng keto y khoa.
Thể ceton và nhiễm trùng hô hấp: Bằng chứng chỉ có trên chuột
Một số giả thuyết cho rằng thể ceton có thể điều hòa phản ứng viêm trong nhiễm trùng đường hô hấp. Tuy nhiên, các tài liệu y khoa xác nhận hiện thiếu dữ liệu công bố về ảnh hưởng của việc tăng nồng độ thể ceton R-BHB lên hệ miễn dịch của người khi nhiễm virus [1].
Ở mô hình chuột nhiễm virus cúm A (IAV), chế độ ăn keto ngắn hạn 7 ngày trước khi nhiễm giúp giảm tỷ lệ tử vong [1]. Tác dụng bảo vệ này liên quan đến việc tăng số lượng tế bào lympho T gamma-delta tiết cytokine IL-17 tại phổi [1]. Ngược lại, việc bổ sung tiền chất ceton ngoại sinh 1,3-butanediol cho chuột ăn chế độ thông thường không bảo vệ được chuột hay thu hút tế bào T gamma-delta vào phổi [1]. Ngoài ra, chế độ ăn keto kéo dài gây béo phì ở chuột còn dẫn tới suy giảm chức năng miễn dịch và rối loạn dung nạp glucose [1]. Do đó, kết quả bảo vệ đường hô hấp này hoàn toàn chưa được chứng minh ở người hay trẻ nhỏ.
Hiện tượng giảm bạch cầu trung tính ở trẻ ăn keto
Dữ liệu lâm sàng thực tế về hệ miễn dịch của trẻ em khi áp dụng chế độ ăn keto được ghi nhận qua một nghiên cứu hồi cứu trên 102 trẻ động kinh [2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện chế độ ăn này có mối liên quan đáng kể với hiện tượng giảm bạch cầu trung tính [2].
Cụ thể, trong 89 trẻ có mức bạch cầu bình thường ban đầu, có 27 trẻ tiến triển thành giảm bạch cầu trung tính trong thời gian theo dõi tối đa 24 tháng [2]. Tỷ lệ trẻ phát triển tình trạng này là 13% ở mốc 6 tháng, 23% ở mốc 12 tháng và 25% ở mốc 24 tháng theo dõi [2]. Nguy cơ giảm bạch cầu trung tính tăng cao ở những trẻ có mức ceton niệu cao (OR = 4,26) và thời gian áp dụng chế độ ăn keto kéo dài hơn (OR = 3,29) [2]. Mặc dù vậy, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa lâm sàng giữa tình trạng giảm bạch cầu trung tính và sự xuất hiện các đợt nhiễm trùng thực tế ở nhóm trẻ này [2].
Các nguy cơ sức khỏe đáng ngại ở trẻ nhỏ
Chế độ ăn keto là một liệu pháp can thiệp chuyển hóa mạnh mẽ và tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe đối với cơ thể đang phát triển của trẻ. Một nghiên cứu theo dõi 112 trẻ bắt đầu ăn keto ghi nhận 6 trẻ bị sỏi thận, với các yếu tố nguy cơ là độ tuổi bắt đầu ăn còn nhỏ và tình trạng tăng canxi niệu [3]. Tỷ lệ trẻ có tỷ lệ canxi/creatinine niệu khi đói tăng cao đã chuyển từ gần 40% lúc ban đầu lên 75% sau 6 tháng áp dụng [3].
Ngoài ra, y văn ghi nhận 2 trường hợp trẻ tử vong đột ngột do ngừng tim khi đang ăn keto điều trị động kinh, liên quan đến biến chứng kéo dài khoảng QT trên điện tâm đồ và thiếu hụt vi chất selen gây bệnh cơ tim [4]. Ở động vật sơ sinh, chế độ ăn keto gây tổn thương gan nhiễm mỡ nặng ở chuột con [5], đồng thời chế độ ăn keto từ chuột mẹ làm chậm phát triển phản xạ và thể chất của chuột con đang bú mẹ [6].
Điều khoa học chưa biết
Các trích đoạn y văn hiện tại chưa thể trả lời các vấn đề cốt lõi sau:
- Chưa có dữ liệu về việc trẻ dưới 5 tuổi khỏe mạnh ăn keto có bị thay đổi sức đề kháng hoặc tần suất mắc bệnh nhiễm trùng hay không.
- Chưa xác định được thể ceton tác động trực tiếp lên hệ miễn dịch dịch thể hoặc miễn dịch qua trung gian tế bào ở người như thế nào khi gặp các tác nhân gây viêm đường hô hấp.
- Chưa có nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về tính an toàn dài hạn của chế độ ăn keto đối với sự tăng trưởng chung của trẻ nhỏ [7].
Nhóm trẻ nào cần đặc biệt thận trọng?
Chế độ ăn keto không phải là chế độ dinh dưỡng thông thường cho trẻ nhỏ và tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với các nhóm đối tượng:
- Trẻ mắc đái tháo đường tuýp 1 kèm động kinh: Bằng chứng lâm sàng hiện chưa đủ để khuyến nghị, trong khi trẻ đối mặt nguy cơ nhiễm toan ceton nặng do thiếu insulin [8].
- Trẻ có độ tuổi quá nhỏ: Độ tuổi bắt đầu ăn càng nhỏ càng làm tăng nguy cơ hình thành sỏi thận [3].
- Trẻ có tiền sử rối loạn nhịp tim hoặc thiếu hụt dinh dưỡng vi lượng: Cần cảnh giác cao độ với nguy cơ kéo dài khoảng QT và thiếu hụt selen dẫn đến tổn thương cơ tim [4].
Khuyến cáo áp dụng thực tế
Phụ huynh tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ ăn keto cho trẻ dưới 5 tuổi với mục đích tăng cường miễn dịch hay ngừa nhiễm trùng đường hô hấp. Chế độ ăn keto hiện nay chỉ là biện pháp can thiệp dinh dưỡng đặc thù cho trẻ mắc bệnh động kinh kháng thuốc dưới sự chỉ định khắt khe của bác sĩ [2], [7].
Khi trẻ phải điều trị bằng chế độ ăn keto theo chỉ định y khoa, gia đình cần tuân thủ nghiêm ngặt lịch theo dõi định kỳ. Việc kiểm tra bao gồm xét nghiệm số lượng bạch cầu trung tính [2], đánh giá canxi niệu và nồng độ axit uric để phòng ngừa sỏi thận [3], cũng như đo điện tâm đồ, siêu âm tim và định lượng selen huyết thanh nhằm phát hiện sớm các biến chứng nguy hiểm [4]. Trẻ cần được cung cấp đủ nước để giảm bớt nguy cơ sỏi tiết niệu [3].





