Axit folic: Bổ sung thừa có làm tăng nguy cơ tự kỷ ở trẻ?

Trong hành trình mang thai, việc uống viên bổ sung vi chất đã trở thành thói quen quen thuộc của hầu hết phụ nữ. Trong đó, axit folic (vitamin B9) luôn được xem là dưỡng chất thiết yếu hàng đầu nhằm bảo vệ thai nhi ngay từ những tuần đầu đời. Tuy nhiên, thời gian gần đây, trên các diễn đàn làm mẹ xuất hiện nhiều luồng thông tin lo ngại rằng việc bổ sung quá nhiều axit folic có thể gây phản tác dụng, thậm chí làm tăng nguy cơ mắc chứng rối loạn phổ tự kỷ (ASD) ở trẻ nhỏ.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng việc bổ sung axit folic đúng cách trong giai đoạn tiền thụ thai và đầu thai kỳ chủ yếu mang lại hiệu quả bảo vệ trẻ trước nguy cơ rối loạn phát triển thần kinh. Dẫu vậy, việc lạm dụng với liều lượng quá cao so với nhu cầu thông thường hoàn toàn có thể đem tới những rủi ro sinh học tiềm ẩn chưa được lường hết đối với sự phát triển não bộ của thai nhi.

Vai trò nền tảng của folate đối với hệ thần kinh thai nhi

Từ lâu, giới y khoa đã xác định rõ ràng rằng việc bổ sung axit folic trước khi mang thai và trong giai đoạn đầu thai kỳ, kéo dài đến tuần thứ 12 của thai kỳ, có tác dụng ngăn ngừa hiệu quả các dị tật ống thần kinh ở trẻ ^[1]. Ống thần kinh là cấu trúc nguyên sơ sẽ phát triển thành não bộ và tủy sống của thai nhi, khép lại hoàn toàn trong những tuần đầu tiên sau khi thụ thai.

Từ vai trò ngăn chặn dị tật cấu trúc này, các nhà nghiên cứu đã đặt giả thuyết rằng tác động bảo vệ của folate có thể còn mở rộng từ các khiếm khuyết giải phẫu thần kinh sang các kỹ năng hành vi, cảm xúc và các rối loạn phát triển thần kinh khác, trong đó bao gồm chứng tự kỷ ^[1]. Tự kỷ là một nhóm tình trạng suy giảm phát triển thần kinh đặc trưng bởi khó khăn trong giao tiếp, tương tác xã hội, đi kèm các hành vi lặp đi lặp lại hoặc sở thích bị thu hẹp ^[2].

Chính vì tầm quan trọng sống còn của folate đối với quá trình phân chia tế bào và hoàn thiện hệ thần kinh trung ương, các chuyên gia dinh dưỡng luôn khuyến cáo việc đảm bảo nồng độ folate tối ưu ngay từ trước khi bước vào thai kỳ. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc đáp ứng đủ nhu cầu và tình trạng thừa thãi vi chất lại là vấn đề phức tạp đòi hỏi các dữ liệu dịch tễ học chính xác.

Bằng chứng về tác dụng bảo vệ của axit folic trước nguy cơ tự kỷ

Phần lớn các dữ liệu tổng hợp trên thế giới đều ghi nhận xu hướng bảo vệ tích cực của axit folic đối với chứng tự kỷ ở trẻ. Một đánh giá hệ thống công bố năm 2021 sau khi rà soát 384 bài báo khoa học đã chọn lọc ra 17 nghiên cứu đạt tiêu chuẩn khắt khe ^[3]. Kết quả phân tích cho thấy việc bổ sung axit folic của người mẹ trong giai đoạn tiền thụ thai và đầu thai kỳ mang lại hiệu quả bảo vệ rõ rệt đối với rối loạn phổ tự kỷ, do đó phương pháp này nên được chỉ định trong giai đoạn này để phòng ngừa nguy cơ cho thai nhi ^[3].

Trước đó, một phân tích gộp toàn diện công bố vào năm 2017 cũng đã củng cố mạnh mẽ nhận định này khi phân tích tổng cộng 12 bài báo với 16 nghiên cứu, bao gồm 4.514 trường hợp trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ ^[4]. Kết quả cho thấy việc người mẹ bổ sung axit folic trong thai kỳ giúp làm giảm nguy cơ mắc tự kỷ ở trẻ so với những phụ nữ không bổ sung, với tỷ số nguy cơ tương đối đạt 0,771 ^[4]. Đáng chú ý, mối liên quan có lợi này xuất hiện đồng nhất và có ý nghĩa thống kê trên cả các quần thể dân cư châu Á, châu Âu và châu Mỹ ^[4].

Mối liên hệ tích cực này cũng được thể hiện rõ ràng trong nghiên cứu bệnh - chứng mang tên CHARGE tiến hành từ năm 2003 đến 2009 tại Viện Nghiên cứu Rối loạn Phát triển Thần kinh thuộc Đại học California Davis ^[5]. Nghiên cứu theo dõi các gia đình có con được chẩn đoán mắc rối loạn phổ tự kỷ với 429 trẻ, chậm phát triển với 130 trẻ, và phát triển bình thường với 278 trẻ ^[5]. Kết quả cho thấy lượng axit folic nạp vào trung bình hàng ngày trong tháng đầu tiên của thai kỳ ở nhóm mẹ có con phát triển bình thường đạt 779 microgam, cao hơn đáng kể so với mức 655 microgam ở nhóm mẹ có con mắc chứng tự kỷ ^[5]. Khi người mẹ nạp trung bình từ 600 microgam axit folic trở lên mỗi ngày trong tháng đầu mang thai, nguy cơ trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ giảm rõ rệt với tỷ số chênh đã hiệu chỉnh là 0,62 so với nhóm nạp dưới 600 microgam ^[5].

Tác động bảo vệ này thậm chí còn được ghi nhận có xu hướng tăng dần khi lượng axit folic tiêu thụ tăng lên trong ngưỡng khảo sát của nghiên cứu ^[5]. Đặc biệt, sự sụt giảm nguy cơ tự kỷ thể hiện mạnh nhất ở những bà mẹ và trẻ mang biến thể gen chuyển hóa folate MTHFR 677 C>T, nhóm đối tượng vốn có sự chuyển hóa folate kém hiệu quả trong cơ thể ^[5].

Vì sao vẫn có những nghiên cứu ghi nhận kết quả trái chiều?

Mặc dù có nhiều nghiên cứu ủng hộ tác dụng phòng ngừa của vi chất này, bức tranh khoa học vẫn ghi nhận không ít dữ liệu trái ngược hoặc không tìm thấy mối liên hệ rõ rệt. Điển hình là nghiên cứu năm 2016 dựa trên dữ liệu bệnh viện quốc gia và sổ đăng ký tâm thần tại Đan Mạch ^[6]. Nghiên cứu này đánh giá trẻ có mẹ sử dụng chất bổ sung folate hoặc vitamin tổng hợp trong khoảng thời gian từ 4 tuần trước kỳ kinh cuối cùng đến 8 tuần sau kỳ kinh cuối cùng chia theo ba mốc thời gian 4 tuần ^[6].

Kết quả từ hồ sơ đăng ký y tế này không tìm thấy mối liên quan nào giữa việc dùng folate hoặc vitamin tổng hợp sớm với nguy cơ rối loạn phổ tự kỷ ^[6]. Tỷ số nguy cơ đã hiệu chỉnh của việc dùng axit folic đối với rối loạn phổ tự kỷ chung là 1,06 ^[6]. Khi phân tích chi tiết từng phân nhóm, tỷ số nguy cơ đối với rối loạn tự kỷ điển hình là 1,18, đối với hội chứng Asperger là 0,85, và đối với rối loạn phát triển lan tỏa không đặc hiệu là 1,07 ^[6]. Nghiên cứu này kết luận không tìm thấy bằng chứng củng cố các báo cáo trước đó về việc axit folic giúp giảm nguy cơ tự kỷ ^[6].

Tương tự, nghiên cứu thuần tập nguy cơ cao EARLI công bố năm 2022 theo dõi những thai kỳ có tiền sử sinh con tự kỷ, phân loại 38 trẻ mắc tự kỷ và 153 trẻ không mắc tự kỷ thông qua đánh giá lâm sàng đến 3 tuổi ^[7]. Các nhà khoa học nhận thấy việc sử dụng vitamin trước sinh trong tháng đầu tiên của thai kỳ chiếm tỷ lệ 59,7% nhưng không liên quan có ý nghĩa thống kê với việc giảm tỷ lệ tự kỷ, với tỷ số chênh là 0,70 ^[7]. Mặc dù vậy, nhóm tác giả vẫn nhận định việc bổ sung vitamin sớm có thể là biện pháp phòng ngừa hữu ích trên lâm sàng do giới hạn cỡ mẫu nhỏ và khả năng còn các yếu tố gây nhiễu ^[7].

Một tổng quan hệ thống khác vào năm 2016 rà soát 11 bài báo đạt tiêu chuẩn cũng chỉ ra rằng số lượng nghiên cứu về chủ đề này còn ít ỏi và đưa ra những kết luận mâu thuẫn, chưa nhất quán ^[2]. Nhóm tác giả nhấn mạnh rằng các mối liên quan dịch tễ học quan sát được thường không được tái lập ổn định trong các dạng thiết kế nghiên cứu khác, đồng thời hiệu quả của các can thiệp tăng cường folate đối với việc cải thiện triệu chứng tự kỷ vẫn cần thêm các bằng chứng xác nhận ^[2].

Bổ sung thừa axit folic: Liệu có làm tăng nguy cơ cho trẻ?

Mối băn khoăn lớn nhất của các bậc phụ huynh là liệu uống quá nhiều axit folic có thực sự phản tác dụng và gây hại cho trẻ hay không. Trong một tổng quan hệ thống quy mô lớn rà soát tài liệu y khoa đến cuối năm 2014, các chuyên gia đã xác định được 22 bài báo gốc nghiên cứu về mối liên hệ giữa bổ sung axit folic trong thai kỳ và sự phát triển thần kinh hoặc chứng tự kỷ ở người ^[1].

Trong số 22 nghiên cứu này, có 15 nghiên cứu chỉ ra tác dụng có lợi, 6 nghiên cứu cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[1]. Tuy nhiên, đáng chú ý là có 1 nghiên cứu đã ghi nhận tác động có hại đối với sự phát triển thần kinh của trẻ khi người mẹ bổ sung axit folic với liều lượng rất cao, vượt mức 5 miligam mỗi ngày trong thời gian mang thai ^[1]. Mức trên 5 miligam mỗi ngày là một liều lượng rất lớn, cao gấp nhiều lần so với các khuyến cáo bổ sung vi chất thông thường trong thai kỳ.

Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu trong bài đánh giá hệ thống năm 2021 cũng đưa ra lời cảnh báo rằng việc tiêu thụ quá mức axit folic có thể không hoàn toàn vô hại đối với thai kỳ ^[3]. Khi cơ thể người mẹ tiếp nhận một lượng axit folic tổng hợp quá lớn vượt quá khả năng chuyển hóa của gan, lượng axit folic chưa chuyển hóa có thể lưu thông trong tuần hoàn và tiềm ẩn những tác động sinh học phức tạp chưa được hiểu hết ^[3]. Do đó, việc nghiên cứu sâu hơn về ngưỡng an toàn tối đa và ảnh hưởng của liều cao trong thai kỳ là điều vô cùng cấp thiết ^[3].

Nguy cơ gia tăng khi mang thai ngoài ý muốn và thiếu hụt vi chất

Trái ngược với nỗi sợ dùng thừa vi chất, tình trạng thiếu hụt axit folic do mang thai thụ động hoặc không chuẩn bị trước lại là một nguy cơ rõ rệt đã được chứng minh. Một nghiên cứu đa trung tâm công bố năm 2024 khảo sát trên 6.005 trẻ tập đi từ 16 đến 30 tháng tuổi tại 7 thành phố thuộc 6 tỉnh của Trung Quốc đã cung cấp thêm góc nhìn quan trọng về vấn đề này ^[8]. Chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ trong nghiên cứu được xác định theo cẩm nang DSM-5 và thang đánh giá CARS, ghi nhận 71 trẻ (chiếm 1,18%) mắc rối loạn phổ tự kỷ ^[8].

Kết quả phân tích thống kê cho thấy tình trạng mang thai ngoài ý muốn có liên quan thuận với việc tăng nguy cơ mắc tự kỷ ở trẻ với tỷ số chênh là 1,69 ^[8]. Đáng lưu ý, mối liên quan nguy cơ này tăng vọt và duy trì rõ rệt trong nhóm trẻ có mẹ hoàn toàn không bổ sung axit folic trước khi thụ thai và trong suốt thai kỳ, với tỷ số chênh lên tới 2,75 trên nhóm 1.243 phụ nữ ^[8]. Điều này phản ánh rõ nét việc thiếu chủ động bổ sung folate sớm do mang thai bất ngờ làm gia tăng đáng kể nguy cơ phát triển bất thường ở trẻ nhỏ ^[8].

Như vậy, từ các dữ liệu khoa học hiện có, việc hoàn toàn lơ là không bổ sung vi chất folate trong giai đoạn nhạy cảm của thai kỳ đã được chứng minh mang lại rủi ro cao cho sự phát triển của trẻ ^[8]. Ngược lại, việc bổ sung ở mức hợp lý giúp giảm thiểu nguy cơ dị tật và rối loạn thần kinh, trong khi nguy cơ tiềm ẩn chỉ xuất hiện khi sử dụng vượt ngưỡng an toàn thông thường ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp về axit folic và tự kỷ

Nhiều phụ nữ mang thai hiện nay rơi vào tâm lý hoang mang quá mức vì các tiêu đề cảnh báo giật gân, dẫn đến những hiểu lầm tai hại trong việc chăm sóc sức khỏe thai kỳ.

Hiểu lầm thứ nhất cho rằng việc uống vitamin bầu có chứa axit folic là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới bệnh tự kỷ. Quan niệm này hoàn toàn sai lệch so với các kết luận y khoa hiện tại. Hầu hết các phân tích gộp quốc tế lớn đều chứng minh axit folic giúp giảm tỷ lệ mắc tự kỷ ở nhiều quần thể chủng tộc khác nhau ^[4]. Những lo ngại về tác hại chỉ xoay quanh việc sử dụng liều lượng cực đoan vượt quá 5 miligam mỗi ngày ^[1], chứ không xuất hiện ở các viên bổ sung tiền sản tiêu chuẩn thông thường.

Hiểu lầm thứ hai lại là suy nghĩ "càng uống nhiều vi chất thì con càng thông minh". Axit folic là vitamin tan trong nước nhưng hệ thống enzyme chuyển hóa của con người có giới hạn tiếp nhận nhất định. Bổ sung ồ ạt không mang lại thêm lợi ích mà còn bị cảnh báo là có thể không vô hại ^[3]. Mọi sự can thiệp dinh dưỡng trong thai kỳ đều cần tuân thủ ngưỡng cân bằng sinh học thay vì tư duy lạm dụng.

Ai nên thận trọng và cách sử dụng folate đúng khoa học

Mặc dù axit folic là vi chất an toàn và cần thiết, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi lựa chọn liều lượng bổ sung trong thai kỳ. Phụ nữ có tiền sử thai kỳ mắc dị tật ống thần kinh, người mắc chứng động kinh đang dùng thuốc điều trị, hoặc người có bất thường chuyển hóa folate đặc biệt cần được bác sĩ chuyên khoa chỉ định liều lượng cụ thể thay vì tự ý mua thuốc liều cao để sử dụng. Người có cơ địa bình thường tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm chứa axit folic liều cao trên 5 miligam mỗi ngày, trừ khi có chỉ định y khoa nghiêm ngặt ^[1].

Để tối ưu hóa lợi ích và phòng ngừa rủi ro cho thai nhi, phụ nữ nên thực hiện các biện pháp bổ sung folate an toàn:

• Thời điểm bổ sung: Nên bắt đầu kế hoạch uống axit folic từ giai đoạn chuẩn bị mang thai (khoảng 1 tháng trước khi thụ thai) và duy trì liên tục trong suốt 12 tuần đầu của thai kỳ ^[3], ^[1]. Đây là cửa sổ thời gian vàng để bảo vệ ống thần kinh và hỗ trợ các chức năng thần kinh sớm của trẻ ^[1], ^[5].
• Liều lượng tối ưu: Dựa trên dữ liệu lâm sàng, mức nạp trung bình từ 600 microgam axit folic mỗi ngày trong tháng đầu tiên đã cho thấy hiệu quả giảm thiểu nguy cơ tự kỷ ^[5]. Mẹ bầu nên kiểm tra kỹ nhãn thành phần của các loại viên uống vitamin tổng hợp để tránh việc uống chồng chéo nhiều loại thuốc cùng lúc dẫn đến quá liều không chủ đích.
• Kết hợp nguồn thực phẩm tự nhiên: Ngoài viên uống vi chất, thai phụ nên tăng cường chế độ ăn giàu folate tự nhiên từ các loại rau có màu xanh đậm, đậu, ngũ cốc dinh dưỡng và trái cây tươi. Folate từ thực phẩm tự nhiên chuyển hóa an toàn và không gây tích tụ axit folic chưa chuyển hóa trong tuần hoàn.

Axit folic vẫn giữ vững vai trò là lá chắn sinh học quan trọng giúp bảo vệ hệ thần kinh của trẻ trước các dị tật ống thần kinh và hỗ trợ giảm nguy cơ tự kỷ ^[4], ^[1]. Mẹ bầu không nên vì những lo ngại thiếu căn cứ mà từ bỏ vi chất thiết yếu này, nhưng cũng cần tránh việc lạm dụng liều cao trên 5 miligam mỗi ngày nếu không có chỉ dẫn y khoa ^[1]. Khi có bất kỳ băn khoăn nào về liều lượng hay đang dùng các thuốc điều trị bệnh nền, thai phụ nên tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa sản để có phác đồ chăm sóc an toàn nhất cho cả mẹ và bé.