Nhiều thai phụ băn khoăn chuyện ăn trứng mỗi ngày. Nỗi sợ mỡ máu cao khiến không ít mẹ bầu bỏ qua lòng đỏ, chỉ ăn lòng trắng. Tuy nhiên, việc kiêng khem này có thể làm mất đi nguồn dưỡng chất quý giá cho não bộ thai nhi.

Lòng đỏ trứng chứa lượng lớn choline, một vi chất thiết yếu cho sự hình thành hệ thần kinh của bé. Choline tham gia trực tiếp vào việc vận chuyển và chuyển hóa chất béo trong cơ thể [1]. Vì vậy, việc thiếu hụt choline trong chế độ ăn thai kỳ mang lại nhiều rủi ro hơn là mối lo ngại về lượng mỡ máu thông thường.

Choline trong lòng đỏ trứng tác động đến thai nhi ra sao?

Cơ thể con người chỉ tự tổng hợp được một lượng rất nhỏ choline nhờ enzyme PEMT, hoàn toàn không đủ đáp ứng nhu cầu phát triển [1], [2]. Vì vậy, người mẹ bắt buộc phải bổ sung vi chất này qua chế độ ăn uống mỗi ngày [2]. Trứng cùng với gan, sữa và lúa mì là các nguồn thực phẩm cung cấp choline chủ yếu [1].

Khi đi vào cơ thể, choline là tiền chất để tạo ra acetylcholine, một chất dẫn truyền thần kinh quan trọng [1], [2]. Dưỡng chất này đóng vai trò sống còn trong việc tạo tính toàn vẹn của màng tế bào, phát tín hiệu xuyên màng và vận chuyển lipid [1], [2]. Ngoài ra, choline còn hoạt động như một chất cung cấp nhóm methyl cần thiết cho quá trình chuyển hóa homocysteine và methyl hóa DNA, ảnh hưởng trực tiếp đến biểu hiện gen của thai nhi [1].

Thai nhi có nhu cầu choline rất cao để hỗ trợ sự phát triển vượt bậc của các cơ quan và bánh nhau [2]. Nồng độ choline tự do trong huyết tương của thai nhi cao gấp ba lần người lớn, và nhau thai tích tụ nồng độ choline gấp khoảng 50 lần so với máu mẹ [2]. Nhu cầu này khiến cơ thể mẹ cần được cung cấp liên tục qua khẩu phần ăn hàng ngày [2].

Nỗi lo mỡ máu và vai trò thật sự của choline

Nhiều người nghĩ rằng ăn lòng đỏ trứng sẽ làm tăng mỡ máu thai kỳ do chứa cholesterol. Tuy nhiên, khoa học đã chứng minh choline đóng vai trò chủ chốt trong việc vận chuyển lipid và cholesterol [1]. Cụ thể, phosphatidylcholine – dạng tồn tại phổ biến nhất của choline – tham gia trực tiếp vào quá trình tổng hợp và bài tiết lipoprotein để vận chuyển mỡ ra khỏi gan [3], [2].

Nếu thiếu hụt choline nghiêm trọng, gan không thể vận chuyển chất béo hiệu quả [1], [2]. Tình trạng này có thể dẫn đến những biến chứng sản khoa nguy hiểm như gan nhiễm mỡ cấp tính trong thai kỳ vào tam cá nguyệt thứ ba hoặc thời kỳ đầu sau sinh [2]. Do đó, việc loại bỏ hoàn toàn lòng đỏ trứng có thể làm cản trở quá trình chuyển hóa chất béo bình thường của cơ thể mẹ bầu [1], [2].

Hơn nữa, nồng độ choline huyết thanh thấp còn liên quan đến việc tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh ở thai nhi [2]. Việc tăng cường choline khi mang thai cũng cho thấy khả năng làm giảm yếu tố kháng tạo mạch fms-like tyrosine kinase-1, một dấu ấn sinh học cảnh báo nguy cơ tiền sản giật ở thai phụ [2].

Bằng chứng khoa học về sự phát triển trí não thai nhi

Nhiều nghiên cứu lâm sàng trên thế giới đã theo dõi tác động của choline và trứng đối với chức năng não bộ của trẻ từ trong bụng mẹ đến khi chào đời.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên 202 phụ nữ mang thai đã đánh giá mối liên hệ giữa việc ăn trứng, choline và sự trưởng thành thần kinh thai nhi bằng phương pháp đo từ học sinh học thai nhi ở tuần thai 32 và 36 [4]. Kết quả ghi nhận lượng trứng người mẹ ăn dự đoán chỉ số biến thiên nhịp tim RMSSD ở tuần 32 và chỉ số trưởng thành não bộ thai nhi (fABAS) ở tuần 36 [4]. Sự tương tác kết hợp giữa choline và lutein/zeaxanthin dự đoán fABAS ở cả tuần 32 và 36 [4]. Khi kết hợp cả ba yếu tố choline, lutein/zeaxanthin và DHA, chỉ số fABAS ở tuần 36 được tối ưu rõ rệt [4]. Chỉ số biến thiên nhịp tim SDNN ở tuần 36 cũng được dự đoán nhờ sự tương tác giữa các dưỡng chất này [4].

Trước đó, một nghiên cứu tiền cứu năm 2012 theo dõi 154 cặp mẹ con để kiểm tra nồng độ choline tự do và các chất chuyển hóa trong máu mẹ lúc thai 16 và 36 tuần [5]. Khi trẻ được 18 tháng tuổi, các nhà khoa học đánh giá sự phát triển thần kinh bằng thang đo Bayley Scales of Infant Development-III [5]. Kết quả cho thấy điểm kiểm tra nhận thức của trẻ có mối liên hệ thuận có ý nghĩa thống kê với nồng độ choline tự do (B = 6,054, p = 0,009) và betaine (B = 7,350, p = 0,0002) trong máu mẹ tại thời điểm 16 tuần thai [5]. Trong khi đó, các vi chất khác như folate hay vitamin B12 của mẹ không ghi nhận mối liên hệ tương tự [5].

Ở giai đoạn 3 tháng cuối, choline còn tham gia điều hòa trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA), giúp hạ nồng độ hormone căng thẳng cortisol ở thai nhi [6]. Điều này bảo vệ trẻ trước những tác động tiêu cực từ sự căng thẳng của người mẹ, hỗ trợ phát triển trí nhớ, khả năng học tập và sức làm việc trí óc sau này [6].

Đa số phụ nữ mang thai đang thiếu hụt choline

Dù có vai trò đặc biệt quan trọng, tỷ lệ thai phụ đáp ứng đủ lượng choline khuyến nghị hàng ngày rất thấp trên toàn cầu. Mức khuyến nghị choline đầy đủ (AI) cho phụ nữ mang thai là 450 mg/ngày [1], [5], [7].

Tại Mỹ, dữ liệu khảo sát dinh dưỡng quốc gia cho thấy chỉ có 7% phụ nữ đạt mức khuyến nghị 450 mg/ngày, nhóm tiêu thụ thấp nhất chỉ đạt 25-50% mức khuyến nghị [1]. Tại Canada, một nghiên cứu trên 600 thai phụ tại Alberta năm 2014 ghi nhận lượng nạp trung bình chỉ đạt 347 mg/ngày và chỉ có 23% thai phụ đạt chuẩn [3]. Tại Bangladesh, một khảo sát năm 2014 trên 103 thai phụ 3 tháng cuối cho thấy mức nạp choline trung bình chỉ vỏn vẹn 189,5 mg/ngày, chỉ đáp ứng 42,72% nhu cầu khuyến nghị [6]. Tại Nam Phi, nghiên cứu NuEMI năm 2021 trên 681 thai phụ ghi nhận lượng nạp trung vị chỉ đạt 275 mg/ngày và 84,7% thai phụ không đạt chuẩn [7].

Những con số này cảnh báo tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng tiềm ẩn. Đáng chú ý, các nghiên cứu đều chỉ ra rằng trứng là chìa khóa thay đổi tình trạng này. Tại nghiên cứu ở Alberta, thai phụ ăn ít nhất 1 quả trứng trong 24 giờ có cơ hội đạt chuẩn khuyến nghị choline cao gấp 8 lần so với người không ăn trứng [3]. Tương tự, nghiên cứu năm 2022 tại Úc trên phụ nữ mang thai xác định trứng là thực phẩm đóng góp choline lớn nhất trong khẩu phần, cung cấp 72-76 mg/ngày, tương đương khoảng 17% tổng lượng choline nạp vào cơ thể [8].

Hiểu lầm phổ biến: Chỉ ăn lòng trắng trứng để bỏ chất béo

Thói quen bỏ lòng đỏ, chỉ ăn lòng trắng là sai lầm thường gặp ở các mẹ bầu sợ tăng cân hay lo mỡ máu. Lòng trắng trứng chủ yếu cung cấp protein và nước, trong khi gần như toàn bộ lượng choline, lutein, zeaxanthin và các axit béo thiết yếu đều nằm tập trung ở lòng đỏ [4], [2].

Nhiều người nghĩ rằng cơ thể có thể tự sản xuất đủ choline mà không cần ăn thêm. Thực tế, biến thể gen PEMT (rs12325817) khá phổ biến ở vùng khởi động gen, làm tăng đáng kể nguy cơ thiếu hụt choline do giảm khả năng tự tổng hợp nội sinh [1]. Do đó, phụ thuộc hoàn toàn vào quá trình sinh tổng hợp nội sinh là không đủ để bảo vệ thai nhi [1], [2].

Một hiểu lầm khác là có thể dễ dàng bù đắp choline bằng các loại rau xanh thông thường. Mặc dù các loại đậu và rau họ cải có chứa choline [6], nhưng trứng và nội tạng động vật mới là nguồn cung cấp dồi dào và hiệu quả nhất [1], [3], [8]. Nghiên cứu tại Nam Phi khẳng định việc ăn ít trứng và sữa liên quan trực tiếp đến tình trạng không đạt mức choline khuyến nghị [7].

Nhóm đối tượng mẹ bầu cần lưu ý thận trọng

Mặc dù trứng mang lại nhiều lợi ích vượt trội cho não bộ thai nhi, một số trường hợp thai phụ vẫn cần có sự tư vấn cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa:

  • Thai phụ có tiền sử dị ứng với trứng gà hoặc protein trứng cần tuyệt đối tránh và tìm nguồn bổ sung vi chất thay thế theo chỉ định y khoa.
  • Những thai phụ đã được chẩn đoán mắc các rối loạn chuyển hóa lipid nặng có tính chất gia đình, đái tháo đường thai kỳ khó kiểm soát hoặc bệnh lý tim mạch từ trước cần thảo luận với bác sĩ điều trị về lượng trứng cụ thể trong tuần.
  • Mẹ bầu tuyệt đối không ăn trứng sống, trứng lòng đào hay các món sốt chứa trứng chưa tiệt trùng nhằm phòng ngừa nguy cơ nhiễm khuẩn Salmonella gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến thai kỳ.

Áp dụng thực tế: Cách ăn trứng tối ưu cho mẹ và bé

Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng của trứng mà vẫn đảm bảo an toàn sức khỏe trong thai kỳ, mẹ bầu có thể áp dụng các hướng dẫn khoa học sau:

  • Số lượng hợp lý: Duy trì việc ăn trứng đều đặn trong tuần, khoảng 1 quả trứng mỗi ngày hoặc 4-6 quả mỗi tuần, ăn cả lòng đỏ lẫn lòng trắng để cung cấp khoảng 17% nhu cầu choline mỗi ngày [8].
  • Cách chế biến: Ưu tiên các phương pháp chế biến chín hoàn toàn như luộc chín kỹ, hấp hoặc làm món trứng cuộn ít dầu mỡ. Hạn chế các món chiên rán nhiều dầu mỡ công nghiệp hay rán ngập bơ để tránh nạp thêm chất béo chuyển hóa bất lợi.
  • Kết hợp đa dạng thực phẩm: Kết hợp trứng cùng các thực phẩm chứa choline khác như sữa tươi (uống trên 500 ml sữa mỗi ngày giúp tăng khả năng đạt chuẩn choline gấp 2,8 lần [3]), thịt nạc, các loại đậu hạt và cá hồi giàu DHA để tạo tác động hiệp đồng giúp não bộ và thị giác thai nhi phát triển tối ưu [4], [2], [8].

Ăn lòng đỏ trứng đem lại nguồn choline quý giá giúp xây dựng cấu trúc màng tế bào, điều hòa hệ thần kinh và hỗ trợ chỉ số nhận thức cho trẻ [1], [4], [5]. Thay vì lo lắng thái quá về mỡ máu mà cắt bỏ hoàn toàn, mẹ bầu nên duy trì thói quen ăn trứng nấu chín điều độ kết hợp chế độ ăn uống đa dạng để thai nhi phát triển toàn diện.