Chấn thương dây chằng và rách gân là nỗi ám ảnh lớn đối với người chơi thể thao cũng như các vận động viên chuyên nghiệp. Khi gặp phải những tổn thương này, thời gian hồi phục thường kéo dài nhiều tháng, thậm chí cả năm, khiến phong độ sa sút nghiêm trọng. Nhiều người tìm đến các sản phẩm bổ sung collagen với hy vọng rút ngắn thời gian điều trị và nhanh chóng trở lại sân tập.
Khoa học cho thấy collagen kết hợp cùng vitamin C có thể hỗ trợ quá trình tổng hợp mô liên kết và củng cố độ bền của gân, dây chằng [3, 5]. Tuy nhiên, các dưỡng chất này không thể ngay lập tức "chữa lành" một sợi gân bị đứt hoàn toàn mà cần đi kèm phác đồ phục hồi vận động phù hợp [1, 3].
Cơ chế sinh học của gân và vai trò của collagen
Gân và dây chằng là các mô liên kết chịu lực chính của hệ vận động. Thành phần phân tử chủ yếu cấu tạo nên gân là collagen loại I, chiếm từ 60% đến 85% cấu trúc mô [1]. Phần còn lại bao gồm glycosaminoglycan-proteoglycan, glycoprotein và các phân nhóm collagen phụ trợ khác [1].
Trong cơ thể, các bệnh lý về gân chiếm khoảng 30% đến 50% tổng số chấn thương thể thao [1]. Khả năng phản ứng của gân chịu ảnh hưởng lớn từ tải trọng vận động, bao gồm khối lượng, cường độ và tần suất tập luyện [1]. Khi gân phải chịu áp lực vượt ngưỡng cho phép, tình trạng kích ứng, đau nhức và tổn thương vi mô sẽ xuất hiện [1].
Để phục hồi hoặc tái tạo mô liên kết, các tế bào cần nguồn nguyên liệu là những axit amin chuyên biệt dồi dào trong collagen, bao gồm proline, hydroxyproline, lysine, hydroxylysine và glycine [2]. Gelatin, sản phẩm thu được từ quá trình nấu sôi da, xương, gân và dây chằng của động vật như bò, lợn hoặc cá, sở hữu thành phần axit amin tương tự như collagen [3]. Do đó, việc cung cấp các tiền chất này giúp tạo nền tảng cấu trúc cần thiết cho quá trình tổng hợp mô mới [3, 5].
Vitamin C: Trợ thủ bắt buộc trong tổng hợp mô
Nhiều người chỉ tập trung uống collagen mà quên mất vai trò sống còn của vitamin C. Thiếu hụt vitamin C sẽ dẫn đến bệnh scurvy, một tình trạng đặc trưng bởi sự mất mát collagen nghiêm trọng trong cơ thể [3, 5].
Vitamin C đóng vai trò là một đồng yếu tố (co-factor) thiết yếu cho enzym prolyl 4-hydroxylase [3, 5]. Enzym này giữ nhiệm vụ hydroxyl hóa proline và lysine thành hydroxyproline và hydroxylysine, bước bắt buộc để sản xuất và bài tiết procollagen [3, 6]. Thiếu hụt vitamin C làm giảm sản xuất procollagen và giảm quá trình hydroxyl hóa, từ đó cản trở trực tiếp quá trình sửa chữa tổn thương gân [1].
Bên cạnh chức năng cấu trúc, vitamin C còn là chất chống oxy hóa hòa tan trong nước, giúp trung hòa các gốc oxy hóa tự do (ROS) phát sinh từ vận động cường độ cao [4, 6]. Khi tập luyện nặng, lượng tiêu thụ oxy tại cơ xương có thể tăng vọt gấp 200 lần, dẫn đến sự gia tăng lớn các gốc tự do gây hại [4]. Vitamin C làm tăng nồng độ glutathione dạng khử nội bào, góp phần hạn chế tổn thương oxy hóa ở mô mềm [1]. Bổ sung chất này cũng được ghi nhận giúp điều hòa phản ứng oxy hóa và hỗ trợ quá trình sửa chữa sinh học [5].
Các bằng chứng khoa học nổi bật
Các nghiên cứu gần đây đã làm sáng tỏ hiệu quả của việc kết hợp collagen và vitamin C đối với sức khỏe cơ xương khớp:
Thử nghiệm chéo ngẫu nhiên mù đôi năm 2017 đã kiểm tra đáp ứng sinh học khi dùng gelatin trước vận động [2]. Nghiên cứu cho người tham gia dùng 15 gam gelatin cùng vitamin C khoảng 1 giờ trước khi nhảy dây ngắt quãng trong 6 phút [2]. Kết quả cho thấy lượng collagen tổng hợp được ghi nhận tăng gấp đôi, phản ánh qua sự gia tăng pro-peptide đầu N của collagen loại I trong máu [3, 5]. Thử nghiệm trên mô hình dây chằng nhân tạo cũng cho thấy huyết thanh lấy sau khi uống 5 gam hoặc 15 gam gelatin giàu vitamin C giúp tăng sinh collagen phụ thuộc vào liều lượng [2].
Nghiên cứu can thiệp năm 2023 thực hiện trên 17 nữ cầu thủ bóng đá thuộc đội U21 [6]. Các đối tượng được bắt cặp tương đồng và phân ngẫu nhiên vào nhóm dùng 30 gam collagen thủy phân hoặc nhóm dùng giả dược năng lượng tương đương, cả hai nhóm đều uống kèm 500 mg vitamin C sau mỗi buổi tập (3 ngày mỗi tuần, kéo dài 10 tuần) [6]. Kết quả đo lường bằng máy đo động lực học và siêu âm ghi nhận nhóm dùng collagen tăng độ cứng gân bánh chè thêm 18,0% (so với 5,1% ở nhóm giả dược) và tăng mô đun Young thêm 17,3% (so với 4,8% ở nhóm giả dược) [6]. Tuy nhiên, lực co cơ đẳng trường tối đa, độ dày cơ rộng ngoài và diện tích mặt cắt ngang của gân không có sự thay đổi giữa hai nhóm [6].
Nghiên cứu trên động vật năm 2009 đánh giá tổn thương gân gót Achilles bị đứt hoàn toàn ở 42 chuột cống trắng Wistar Albino cái khỏe mạnh [7]. Chuột được chia thành nhóm tiêm 150 mg vitamin C mỗi 2 ngày một lần và nhóm đối chứng tiêm dung dịch nước muối sinh lý [7]. Kết quả cho thấy quá trình hình thành mạch máu mới xuất hiện sớm hơn vào ngày thứ 3 ở nhóm vitamin C [7]. Đến ngày thứ 10, lượng collagen loại I tăng rõ rệt, và đến ngày thứ 21, mô sửa chữa ở nhóm vitamin C đạt cấu trúc mô liên kết đặc đều đặn với đường kính sợi collagen lớn hơn hẳn nhóm đối chứng [7].
Nghiên cứu tổng quan năm 2018 tổng hợp dữ liệu từ 10 nghiên cứu đạt chuẩn [5]. Trong đó, 2 nghiên cứu tiền lâm sàng về làm lành gân ghi nhận sự gia tăng sợi collagen loại I và mô sẹo khi bổ sung vitamin C [5]. Một nghiên cứu tiền lâm sàng sau phẫu thuật tái tạo dây chằng chéo trước (ACL) cho thấy vitamin C giúp cải thiện việc tích hợp mảnh ghép trong ngắn hạn từ 1 đến 6 tuần, dù không thấy khác biệt ở mốc dài hạn 42 tuần [5].
Báo cáo năm 2022 về dinh dưỡng thể thao đối kháng cũng chỉ ra rằng tiêu thụ 25 ml collagen lỏng chứa 10 gam collagen thủy phân mỗi ngày trong 24 tuần giúp giảm đau và thoái hóa khớp [3]. Ở những vận động viên bị chấn thương cổ chân mạn tính, việc bổ sung 5 gam collagen peptide mỗi ngày trong 6 tháng đã làm giảm đáng kể số lần tái phát chấn thương [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Việc bổ sung collagen thủy phân hoặc gelatin kết hợp vitamin C mang lại tác động tích cực đến việc tăng cường cơ tính của gân và kích thích tổng hợp cấu trúc nền [3, 7]. Các vi chất quan trọng thúc đẩy sức khỏe và phục hồi gân, dây chằng bao gồm vitamin C, đồng, glycine, gelatin/collagen thủy phân, nghệ/curcumin, taurine, arginine, bromelain hoặc axit boswellic [8].
Mặc dù có nhiều kết quả đáng hứa hẹn, các chuyên gia nhấn mạnh rằng hiện vẫn còn khoảng trống nghiên cứu về hiệu quả thực tế của các chất dinh dưỡng này trong việc rút ngắn thời gian phục hồi sau chấn thương hoặc phẫu thuật ở vận động viên [8]. Bằng chứng lâm sàng trên người vẫn chưa đủ đồng nhất để đưa ra những khuyến cáo mang tính khẳng định tuyệt đối [8]. Một số thử nghiệm lâm sàng trên người về liền xương không tìm thấy sự khác biệt về tốc độ lành hay kết quả chức năng sau 1 năm [5].
Chính vì vậy, collagen không thể thay thế cho can thiệp y khoa chuyên sâu, phẫu thuật nối gân hay các bài tập vật lý trị liệu chuyên biệt.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng chất bổ sung
Nhiều người nghĩ rằng uống càng nhiều collagen và vitamin C thì chấn thương càng mau khỏi. Đây là quan niệm sai lầm. Bổ sung vitamin C liều quá cao trong quá trình tập luyện sức bền có thể làm suy giảm các thích nghi sinh lý có lợi từ tập luyện, chẳng hạn như khả năng oxy hóa của cơ và quá trình sinh học ti thể, từ đó làm giảm hiệu suất vận động [4]. Lượng vitamin C tiêu thụ từ chế độ ăn uống khoảng 250 mg mỗi ngày từ rau củ quả là đủ để giảm stress oxy hóa mà không gây hại cho hiệu suất [4].
Một hiểu lầm khác là chỉ cần uống dưỡng chất rồi nằm nghỉ ngơi thụ động. Dữ liệu khoa học cho thấy collagen và gelatin phát huy tác dụng tối ưu khi được kết hợp cùng kích thích cơ học ngắt quãng, chẳng hạn như bài tập nhảy dây ngắn hoặc tập kháng lực, nhằm đưa các axit amin đến nuôi dưỡng mô gân hiệu quả [3, 4, 7].
Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?
Những người có tiền sử bệnh lý nền hoặc đang điều trị sau phẫu thuật gân, dây chằng không nên tự ý dùng các chất bổ sung liều cao mà không có hướng dẫn chuyên môn [8].
Cần theo dõi các chỉ số y sinh học và nồng độ vitamin, khoáng chất trong cơ thể để tránh bổ sung vượt mức cần thiết [8]. Yếu tố di truyền cũng đóng vai trò trong việc chuyển hóa dưỡng chất; ví dụ, nồng độ axit ascorbic lưu hành phụ thuộc vào kiểu gen GSTT1, trong đó người có kiểu gen GSTT1 Del/Del dễ bị thiếu hụt vitamin C hơn nếu không đạt mức khuyến nghị [4]. Trước khi áp dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào trong giai đoạn điều trị chấn thương, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học thể thao.
Hướng dẫn áp dụng đúng cách trong đời sống
Để hỗ trợ phòng ngừa và phục hồi tổn thương mô liên kết, người tập luyện thể thao có thể áp dụng các hướng dẫn thực hành dựa trên nghiên cứu:
Liều lượng bổ sung collagen thủy phân hoặc gelatin thường được đề xuất là từ 10 đến 15 gam mỗi ngày [3]. Đối với người duy trì phòng ngừa chấn thương khớp mạn tính, liều dùng 5 gam mỗi ngày cũng mang lại hiệu quả bảo vệ lâu dài [3].
Thời điểm dùng chất bổ sung đóng vai trò then chốt. Việc nạp 15 gam gelatin hoặc collagen thủy phân kèm vitamin C nên được thực hiện vào khoảng 30 đến 60 phút trước buổi tập phục hồi hoặc kích thích tải trọng nhẹ [3, 5]. Khoảng thời gian này giúp nồng độ axit amin trong máu đạt đỉnh đúng lúc gân và dây chằng nhận kích thích cơ học từ vận động [2].
Ngoài các chế phẩm bổ sung, vận động viên nên duy trì chế độ ăn chất lượng cao, giàu các hợp chất có hoạt tính sinh học, kết hợp đa dạng rau xanh và trái cây tươi để đáp ứng nhu cầu vitamin C tự nhiên cho cơ thể [1, 4].
Collagen và vitamin C là những công cụ dinh dưỡng hỗ trợ giá trị cho sức khỏe của gân và dây chằng khi dùng đúng thời điểm và liều lượng. Tuy nhiên, việc hồi phục chấn thương thể thao đòi hỏi sự kiên nhẫn và tiếp cận toàn diện, kết hợp chặt chẽ giữa dinh dưỡng cân bằng và phác đồ phục hồi chức năng y khoa bài bản.
