Nghẹt mũi, hắt hơi liên tục trong thai kỳ là than phiền phổ biến của nhiều thai phụ, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến giấc ngủ và sinh hoạt hàng ngày. Không ít người lầm tưởng mọi biểu hiện nghẹt mũi khi mang thai đều do dị ứng thời tiết hoặc phấn hoa, từ đó vội vàng tìm mua thuốc xịt mũi để cải thiện tình hình.

Tuy nhiên, triệu chứng đường thở trên ở bà bầu có thể xuất phát từ hai nguyên nhân khác nhau: viêm mũi dị ứng sẵn có hoặc viêm mũi thai kỳ do thay đổi nội tiết. Việc phân biệt chính xác nguyên nhân và ưu tiên các giải pháp chăm sóc không dùng thuốc là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm an toàn tối đa cho mẹ và bé [1].

Viêm mũi thai kỳ và viêm mũi dị ứng khác nhau thế nào?

Viêm mũi là tình trạng khá phổ biến, xuất hiện ở khoảng 20% phụ nữ mang thai [2]. Để chăm sóc đúng cách, việc phân biệt bản chất từng thể bệnh đóng vai trò quyết định [1].

Viêm mũi thai kỳ là dạng viêm mũi không dị ứng, liên quan mật thiết đến sự thay đổi nội tiết tố đặc trưng trong giai đoạn thai nghén [3]. Triệu chứng điển hình của tình trạng này chủ yếu là nghẹt tắc mũi kéo dài, không kèm theo ngứa mắt hay các biểu hiện dị ứng toàn thân [3]. Đặc điểm quan trọng nhất để nhận diện viêm mũi thai kỳ là bệnh sẽ tự thoái lui hoàn toàn trong vòng hai tuần sau khi sinh [3]. Các triệu chứng bắt đầu trước khi thụ thai hoặc kéo dài vượt quá thời kỳ hậu sản thường ít có khả năng là viêm mũi thai kỳ thực sự [3].

Ngược lại, viêm mũi dị ứng ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản chiếm khoảng 30% [4]. Căn bệnh này vận hành theo cơ chế miễn dịch qua trung gian kháng thể IgE khi cơ thể tiếp xúc với các dị nguyên từ môi trường [5]. Biểu hiện nổi bật của viêm mũi dị ứng bao gồm hắt hơi từng tràng, ngứa mũi, chảy nước mũi trong và ngứa đỏ mắt [4].

Sự biến động hormone trong chu kỳ sinh lý và thai kỳ cũng có thể làm thay đổi mức độ nghiêm trọng của bệnh viêm mũi dị ứng sẵn có [5]. Đa phần các vấn đề nghẹt mũi có triệu chứng khi mang thai thực chất là sự biểu hiện của những tình trạng bệnh lý mà người mẹ đã từng gặp hoặc sẽ trải qua lúc không mang thai [6].

Cơ chế tác động và vì sao bà bầu dễ bị nghẹt mũi?

Cơ chế sinh bệnh của viêm mũi dị ứng liên quan đến phản ứng viêm phức tạp với sự tham gia của nhiều loại tế bào, cytokine và các chất trung gian hóa học [5]. Mặc dù phản ứng do kháng thể IgE không có sự khác biệt giữa nam và nữ, nhưng ở phụ nữ, khung nội tiết tố đóng vai trò chi phối rất lớn đến độ nhạy cảm của niêm mạc [5].

Khi bước vào thai kỳ, các thay đổi sinh lý tự nhiên có thể tác động trực tiếp và bất lợi lên niêm mạc mũi [4, 8]. Các mạch máu tại niêm mạc đường hô hấp trên dễ bị xung huyết, dẫn đến tình trạng phù nề mô và thu hẹp đường thở [6]. Điều này giải thích vì sao ngay cả những người chưa từng bị viêm mũi trước đây cũng có thể gặp phải tình trạng ngạt tắc mũi khó chịu khi mang bầu [3].

Dù viêm mũi không phải là bệnh lý đe dọa trực tiếp đến tính mạng, nhưng các vấn đề đường hô hấp trên nếu không được kiểm soát tốt sẽ làm suy giảm đáng kể chất lượng sống của người mẹ [3, 4]. Nghiêm trọng hơn, viêm mũi không kiểm soát có thể làm bùng phát hoặc khiến bệnh hen suyễn đồng mắc trở nên nặng nề hơn, từ đó gây tác động tiêu cực đến kết quả chu sinh và sự phát triển của thai nhi [3, 4].

Bằng chứng khoa học về các phương pháp xử lý không dùng thuốc

Do lo ngại nguy cơ gây dị tật thai nhi, các phương pháp điều trị nội khoa thông thường dùng cho người bình thường không thể áp dụng trực tiếp cho phụ nữ có thai mà chưa qua cân nhắc kỹ lưỡng [1]. Các can thiệp bảo tồn, không dùng thuốc luôn là ưu tiên hàng đầu cho cả viêm mũi thai kỳ lẫn viêm mũi dị ứng [1].

Một tổng quan y khoa công bố năm 2022 đã đánh giá các biện pháp can thiệp cho bệnh nhân viêm mũi trong thai kỳ [1]. Nghiên cứu này khẳng định các chiến lược bảo tồn như tập thể dục, điều chỉnh tư thế nằm, rửa mũi bằng nước muối sinh lý và sử dụng miếng dán giãn cánh mũi là hoàn toàn an toàn trong thai kỳ [1]. Những phương pháp này mang lại lợi ích rõ rệt cho bệnh nhân viêm mũi thuộc bất kỳ nguyên nhân nào mà không gây ra tác dụng phụ toàn thân [1].

Cùng với việc vệ sinh mũi, kiểm soát môi trường sống để tránh tiếp xúc với dị nguyên cũng được xác định là một trong những nền tảng then chốt để quản lý dị ứng trong thai kỳ [2]. Việc làm sạch không khí, loại bỏ bụi bặm giúp giảm bớt gánh nặng viêm nhiễm cho đường hô hấp trên mà không cần can thiệp hóa dược [2].

Bên cạnh đó, việc tư vấn tâm lý và cung cấp kiến thức rằng triệu chứng viêm mũi thai kỳ chắc chắn sẽ tự hết sau sinh cũng là giải pháp hỗ trợ tinh thần quý giá, giúp thai phụ bớt căng thẳng và chịu đựng các bất tiện đường thở tốt hơn [1].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng y khoa hiện tại

Các can thiệp không dùng thuốc như rửa nước muối hay thay đổi lối sống đem lại lợi ích lớn nhất là tính an toàn tuyệt đối, loại trừ hoàn toàn nguy cơ phơi nhiễm hóa chất cho thai nhi [1]. Chúng giúp làm sạch chất nhầy, giảm bớt dị nguyên ứ đọng và cải thiện cơ học luồng không khí hít thở [1].

Tuy nhiên, giới hạn của các phương pháp tự nhiên này là chỉ có tác dụng hỗ trợ, làm giảm bớt triệu chứng ở mức độ nhẹ đến trung bình [1]. Trong những đợt viêm tiến triển nặng hoặc khi niêm mạc phù nề nghiêm trọng gây mất ngủ triền miên, các biện pháp bảo tồn đơn thuần có thể không đủ để kiểm soát hoàn toàn bệnh cảnh [1].

Lúc này, bác sĩ buộc phải xem xét can thiệp thuốc dựa trên việc cân nhắc kỹ lưỡng giữa nguy cơ và lợi ích [2, 4]. Các nghiên cứu cho thấy cromone xịt mũi là một trong những lựa chọn hàng đầu cho viêm mũi dị ứng thai kỳ vì tính an toàn [1]. Corticosteroid dạng xịt tại chỗ nhìn chung an toàn, trong đó hoạt chất budesonide có khuyến cáo mạnh mẽ nhất [1]. Thuốc kháng histamin thế hệ hai như loratadine và cetirizine cũng đã được nghiên cứu kỹ và nhìn chung an toàn [1]. Liệu pháp miễn dịch dị nguyên nếu đã được thực hiện từ trước khi có thai thì vẫn có thể tiếp tục duy trì [1, 5, 8].

Những hiểu lầm tai hại khi trị nghẹt mũi trong thai kỳ

Hiểu lầm phổ biến nhất của các thai phụ là tự ý mua các loại thuốc co mạch đường uống hoặc thuốc xịt mũi thông thường ngoài nhà thuốc để trị ngạt tức thì. Nghiên cứu chỉ ra rằng các thuốc co mạch đường uống có liên quan đến các dị tật bẩm sinh về tim, tai, ruột và chi ở thai nhi, do đó tuyệt đối không được khuyến cáo sử dụng trong 3 tháng đầu thai kỳ [1]. Hầu hết các thuốc co mạch đường uống (ngoại trừ pseudoephedrine) đều cho thấy khả năng gây quái thai trên động vật [7].

Một sai lầm khác là thai phụ chịu đựng tình trạng khó thở kéo dài mà không đi khám vì sợ dùng thuốc ảnh hưởng đến con. Bệnh viêm mũi xoang trong thai kỳ không phải lúc nào cũng là vấn đề lâm sàng lành tính [6]. Nghẹt thở kéo dài dẫn đến mất ngủ, kiệt sức và có thể làm trầm trọng thêm bệnh hen suyễn tiềm ẩn của mẹ, gây thiếu oxy cho thai [6].

Ngoài ra, việc tự ý uống corticosteroid toàn thân cũng rất nguy hiểm. Các dữ liệu khoa học khẳng định corticosteroid đường uống chỉ được chỉ định hạn chế trong các trường hợp bệnh từ trung bình đến nặng và bắt buộc phải tránh dùng trong tam cá nguyệt đầu tiên do nguy cơ đối với phôi thai [1].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Thai phụ có tiền sử bệnh hen phế quản là đối tượng cần được theo dõi sát sao nhất. Bệnh hen ước tính ảnh hưởng đến khoảng 4% phụ nữ mang thai [2]. Mối liên hệ mật thiết giữa đường hô hấp trên và dưới khiến viêm mũi không kiểm soát dễ kích hoạt các cơn hen cấp tính, đe dọa sự an toàn của cả thai phụ lẫn kết quả sinh nở [3, 4].

Phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu (tam cá nguyệt thứ nhất) cần thận trọng tối đa với mọi can thiệp y tế [1]. Đây là giai đoạn các cơ quan quan trọng của thai nhi đang hình thành, niêm mạc nhạy cảm và nguy cơ dị tật bẩm sinh do thuốc là cao nhất [1].

Những người mắc các dị tật giải phẫu mũi như vẹo vách ngăn hoặc có triệu chứng nghẹt tắc mũi dữ dội cũng cần được thăm khám chuyên khoa tai mũi họng hoặc dị ứng [4, 6]. Việc thăm khám trực tiếp giúp loại trừ các nguyên nhân nhiễm trùng, tình trạng lạm dụng thuốc xịt mũi trước đó hoặc các bất thường về cấu trúc [4, 6].

Hướng dẫn chăm sóc và kiểm soát nghẹt mũi an toàn tại nhà

Để kiểm soát triệu chứng nghẹt mũi mà không cần đến thuốc, thai phụ có thể áp dụng các bước chăm sóc cơ học đã được y văn chứng minh an toàn [1]:

  • Rửa mũi bằng nước muối sinh lý: Dùng dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương để súc rửa khoang mũi hàng ngày [1]. Việc rửa mũi giúp đẩy dịch nhầy dư thừa, làm sạch các chất gây dị ứng và giảm sưng nề bề mặt niêm mạc [1]. Thai phụ nên thực hiện vào buổi sáng và trước khi đi ngủ.
  • Sử dụng miếng dán giãn cánh mũi: Đây là thiết bị hỗ trợ cơ học bên ngoài, giúp mở rộng van mũi để luồng không khí đi vào dễ dàng hơn khi ngủ mà không cần đưa bất kỳ hóa chất nào vào cơ thể [1].
  • Điều chỉnh tư thế: Kê cao đầu giường khi ngủ khoảng 15-30 độ giúp tạo thuận lợi cho tuần hoàn tĩnh mạch vùng đầu mặt, làm giảm ứ máu và hạn chế cảm giác nghẹt mũi ban đêm [1].
  • Vận động nhẹ nhàng: Tập các bài thể dục phù hợp với thai kỳ giúp cải thiện lưu thông khí huyết và hỗ trợ co mạch tự nhiên ở niêm mạc mũi [1].
  • Kiểm soát môi trường: Tránh xa khói thuốc lá, phấn hoa, lông thú cưng và môi trường nhiều bụi bặm; giữ không gian sống sạch sẽ và thông thoáng để giảm thiểu phản ứng dị ứng [2].

Viêm mũi khi mang thai dù do dị ứng hay do biến đổi hormone thai kỳ đều gây ra nhiều phiền toái, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát hiệu quả bằng các biện pháp bảo tồn an toàn [1]. Lắng nghe cơ thể, kiên trì áp dụng vệ sinh mũi và duy trì lối sống khoa học là chìa khóa giúp mẹ bầu có một thai kỳ khỏe mạnh. Khi các triệu chứng kéo dài gây mất ngủ hoặc nghi ngờ có kèm hen suyễn, thai phụ cần đến các cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán chính xác và tư vấn phác đồ điều trị an toàn [6].