Bạch đậu khấu hỗ trợ hạ huyết áp: Lợi ích thật hay phóng đại?

Cơn sốt thảo mộc hạ huyết áp từ căn bếp

Nhiều người truyền tai nhau dùng bạch đậu khấu pha trà, nấu ăn hằng ngày nhằm ổn định huyết áp và bảo vệ tim mạch. Loại gia vị thơm nồng này từ lâu đã quen thuộc trong y học cổ truyền lẫn ẩm thực Á - Âu.

Trước các lời đồn thổi về khả năng trị tăng huyết áp thần kỳ, y học hiện đại đã vào cuộc kiểm chứng. Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy bạch đậu khấu có tác dụng sinh học nhất định trên mạch máu, nhưng hiệu quả hạ huyết áp trên người còn rất khiêm tốn và chưa đủ cơ sở để coi như thuốc chữa bệnh.

Cơ chế giãn mạch và chống oxy hóa trong ống nghiệm

Các nghiên cứu cơ bản chỉ ra rằng bạch đậu khấu chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị. Trong số đó, hai hợp chất nổi bật gồm alpha-terpineol và 1,8-cineole ^[1].

Nghiên cứu trên động vật và mô cô lập ghi nhận bạch đậu khấu liều 3-10 mg/ml gây giãn mạch trực tiếp trên quai động mạch chủ chuột bị co thắt bởi phenylephrine và kali ^[1]. Hợp chất alpha-terpineol đường uống (25, 50, hoặc 100 mg/kg/ngày trong một tuần) hoặc tiêm tĩnh mạch (1 đến 30 mg/kg) giúp làm giảm huyết áp động mạch trung bình ở chuột thí nghiệm ^[1]. Tác dụng này được cho là nhờ kích thích giải phóng oxit nitric (NO) qua con đường NO-cGMP, chẹn kênh canxi và chống oxy hóa ^[1]. Hoạt chất 1,8-cineole khi tiêm tĩnh mạch (0,3-10 mg/kg) trên chuột cũng cho thấy tác dụng hạ áp qua việc tác động chủ động lên thành mạch ^[1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2015 trên chuột bị tổn thương cơ tim do isoproterenol ghi nhận chiết xuất bạch đậu khấu liều 100 và 200 mg/kg giúp bảo tồn nồng độ glutathione (GSH), ức chế quá trình peroxy hóa lipid (giảm malondialdehyde - MDA), đồng thời làm giảm áp lực cuối tâm trương thất trái (LVEDP) ^[2].

Dù cơ chế tiền lâm sàng rất hứa hẹn, kết quả thực tế trên người lại phức tạp hơn nhiều.

Thử nghiệm lâm sàng trên người nói lên điều gì?

Các thử nghiệm trên người đối chứng ngẫu nhiên (RCT) ghi nhận kết quả không hoàn toàn giống với phòng thí nghiệm.

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2017 theo dõi 80 phụ nữ thừa cân, béo phì tiền đái tháo đường [1, 8]. Nhóm can thiệp dùng 3 g bột bạch đậu khấu mỗi ngày trong suốt 8 tuần ^[3]. Kết quả nghiên cứu ghi nhận nhóm dùng bạch đậu khấu giảm đáng kể dấu ấn viêm hs-CRP (p = 0,02), tỷ lệ hs-CRP:IL-6 (p = 0,008) và giảm chỉ số stress oxy hóa MDA (p = 0,009) ^[3]. Nhóm này cũng ghi nhận độ nhạy insulin tăng (p = 0,03), giảm cholesterol toàn phần (p = 0,02) và LDL-C (p = 0,01) ^[4].

Tuy nhiên, sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu, việc bổ sung 3 g bạch đậu khấu mỗi ngày trong 8 tuần không tạo ra sự sụt giảm có ý nghĩa thống kê đối với huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương so với nhóm dùng giả dược ^[4].

Năm 2023, một phân tích gộp tổng hợp từ 8 báo cáo thử nghiệm lâm sàng với 595 bệnh nhân mắc hội chứng chuyển hóa và các rối loạn liên quan ^[5]. Kết quả gộp cho thấy bạch đậu khấu làm giảm huyết áp tâm trương ở mức trung bình là -0,91 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -1,19 đến -0,62 mmHg) ^[5]. Dù mức giảm này có ý nghĩa thống kê, con số chưa tới 1 mmHg trên thực tế lâm sàng là rất nhỏ. Đồng thời, phân tích gộp này ghi nhận bạch đậu khấu không làm giảm có ý nghĩa huyết áp tâm thu ^[5]. Dấu ấn viêm trong phân tích này ghi nhận mức giảm hs-CRP (-1,21 mg/L) và interleukin-6 (-2,41 ng/L) ^[5].

Đến năm 2024, một phân tích tổng quan hệ thống và gộp trên 12 thử nghiệm với 989 người trưởng thành tiếp tục đánh giá tác động của gia vị này ^[6]. Kết quả cho thấy bạch đậu khấu cải thiện một số chỉ số chuyển hóa tim mạch: giảm cholesterol toàn phần (WMD = -8,56 mg/dL), giảm triglyceride (WMD = -14,09 mg/dL), giảm hs-CRP (-1,01 ng/mL) và IL-6 (-1,81 pg/mL) ^[6]. Dẫu vậy, can thiệp không mang lại thay đổi đáng kể trên HDL-C, LDL-C cũng như một số chỉ số stress oxy hóa khác ^[6]. Trước đó, phân tích gộp năm 2020 trên 5 thử nghiệm lâm sàng cũng chỉ ghi nhận giảm triglyceride (-20,55 mg/dl) mà không làm thay đổi đáng kể nồng độ cholesterol toàn phần, LDL-C hay HDL-C ^[7].

Lợi ích thật hay lời đồn thổi phóng đại?

Rõ ràng, việc quảng cáo bạch đậu khấu có thể thay thế thuốc hạ huyết áp là sự phóng đại quá mức so với thực tế khoa học.

Lợi ích có thật được chứng minh là khả năng hỗ trợ giảm nhẹ phản ứng viêm mạn tính (giảm hs-CRP, IL-6) và hỗ trợ điều hòa một phần lipid máu (đặc biệt là triglyceride) [2, 3, 5]. Tác dụng chống oxy hóa cũng được ghi nhận trên một số nhóm đối tượng cụ thể ^[3].

Tuy nhiên, giới hạn bằng chứng hiện nay còn rất lớn:

• Hiệu quả hạ huyết áp trực tiếp trên người còn yếu, chỉ ghi nhận giảm huyết áp tâm trương ở mức chưa tới 1 mmHg và không tác động rõ rệt lên huyết áp tâm thu [1, 2].
• Số lượng thử nghiệm ngẫu nhiên đạt chuẩn còn ít, cỡ mẫu nghiên cứu nhỏ (hầu hết chỉ vài chục đến dưới vài trăm người) và thời gian theo dõi ngắn, thường chỉ kéo dài khoảng 8 tuần [1, 2, 8].
• Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên nhóm người được chẩn đoán tăng huyết áp thực sự để xác định liều lượng an toàn tối ưu.

Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp

Hiểu lầm tai hại nhất là việc bệnh nhân tự ý bỏ thuốc huyết áp do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng bạch đậu khấu hoặc các loại nước sắc thảo mộc. Huyết áp không được kiểm soát chặt chẽ sẽ âm thầm tàn phá thành mạch, dẫn đến biến cố đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim.

Một hiểu lầm khác là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì uống càng nhiều càng tốt". Dùng liều lượng cao vượt mức gia vị thông thường dưới dạng viên thực phẩm chức năng chưa được kiểm chứng dài hạn có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc tương tác bất lợi với các thuốc chuyển hóa qua gan.

Bạch đậu khấu cũng không thể trung hòa tác hại từ lối sống thiếu lành mạnh. Nếu tiếp tục ăn mặn, hút thuốc, uống rượu bia và ít vận động, việc dùng thêm gia vị này hoàn toàn không đem lại bất kỳ sự bảo vệ nào cho tim mạch.

Ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người đang điều trị bệnh lý tăng huyết áp hoặc tim mạch: Tuyệt đối không tự ý ngưng hoặc điều chỉnh liều thuốc Tây y. Dù bạch đậu khấu hạ áp rất nhẹ ^[5], việc phối hợp không kiểm soát với thuốc điều trị có thể dẫn đến phản ứng khó lường.

Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú: Chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn về việc dùng chiết xuất bạch đậu khấu liều cao dạng bổ sung. Nhóm này chỉ nên dùng như gia vị nấu nướng thông thường.

Người có bệnh nền đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung dạng viên chiết xuất đậm đặc để tránh tương tác bất lợi.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý

Tận dụng bạch đậu khấu tốt nhất là biến nó thành một phần của chế độ ăn uống lành mạnh tổng thể, thay vì kỳ vọng vào công dụng chữa bệnh thần kỳ.

Lượng dùng: Nếu sử dụng hạt hoặc bột gia vị tự nhiên, lượng dùng an toàn thường rơi vào khoảng 1-3 g mỗi ngày (tương đương nửa thìa cà phê), mức tương tự như các thử nghiệm lâm sàng đã thực hiện ^[3].

Cách chế biến: Hạt bạch đậu khấu có thể đập dập đem hãm cùng trà ấm, hoặc cho vào các món hầm, súp, cà ri, cháo yến mạch. Gia vị này tạo mùi thơm tự nhiên ấm áp, giúp người dùng cảm thấy món ăn đậm đà hơn mà không cần nêm quá nhiều muối ăn. Việc giảm natri gián tiếp qua thói quen dùng gia vị thảo mộc mới là yếu tố cốt lõi giúp hạ huyết áp.

Kết hợp lối sống: Tác dụng kháng viêm và hỗ trợ chuyển hóa của thảo mộc chỉ phát huy tối đa khi đi kèm chế độ ăn giảm muối, hạn chế chất béo bão hòa, ăn nhiều rau quả tươi, tập thể dục đều đặn và ngủ đủ giấc [1, 2, 3].

Bạch đậu khấu là một loại gia vị thơm ngon, giàu chất chống oxy hóa và mang lại lợi ích hỗ trợ chuyển hóa nhất định [2, 3, 8]. Dù vậy, những lời đồn thổi về khả năng hạ gục huyết áp nhanh chóng là hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học vững chắc [1, 2]. Hãy xem loại thảo mộc này như một người bạn đồng hành trong căn bếp giúp giảm bớt lượng muối ăn hàng ngày, và luôn tham vấn bác sĩ điều trị để kiểm soát huyết áp an toàn, bền vững.