Nhiều người có thói quen vò nát lá bạch đàn hoặc xông hơi tinh dầu để làm thông mũi mỗi khi thời tiết thay đổi. Mùi thơm nồng đặc trưng của loại lá này tạo cảm giác đường thở thông thoáng tức thì. Tuy nhiên, với người mắc bệnh hen suyễn, hành động này có thể tiềm ẩn rủi ro bùng phát cơn khó thở cấp tính.

Người bị hen suyễn không nên tùy tiện hít ngửi trực tiếp lá bạch đàn tươi hoặc tinh dầu nồng độ đậm đặc. Dù một số hoạt chất trong cây có tác dụng kháng viêm trên mô hình thí nghiệm, mùi hăng mạnh đóng vai trò như chất kích ứng đường thở. Tiếp xúc trực tiếp dễ gây co thắt phế quản đột ngột ở người có cơ địa quá mẫn.

Đường thở người hen suyễn phản ứng thế nào?

Bệnh hen suyễn đặc trưng bởi tình trạng viêm mạn tính và tăng phản ứng đường thở trước nhiều kích thích khác nhau [1]. Khi đường dẫn khí bị viêm, lớp niêm mạc trở nên nhạy cảm quá mức. Mức độ tăng phản ứng này thường tỷ lệ thuận với độ nặng lâm sàng và nhu cầu dùng thuốc cắt cơn của người bệnh [1].

Đặc tính tăng phản ứng khiến phế quản co thắt dữ dội khi gặp các yếu tố khởi phát [1]. Tình trạng này liên quan chặt chẽ đến sự thâm nhiễm của tế bào viêm và các chất trung gian hóa học [4, 5]. Chỉ một tác nhân kích ứng nhỏ từ môi trường cũng đủ làm cơ trơn phế quản siết chặt. Điều này dẫn tới hiện tượng tắc nghẽn luồng khí hồi phục được, biểu hiện bằng tiếng thở khò khè, ho và khó thở [1].

Hoạt chất eucalyptol dưới góc nhìn khoa học

Trong lá bạch đàn, thành phần hoạt tính sinh học chính là eucalyptol (còn gọi là 1,8-cineole) [2]. Đây là một hợp chất monoterpenoid tự nhiên tạo nên mùi thơm đặc trưng của cây. Các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm nhằm đánh giá tác động của chất này lên mô hình hô hấp động vật [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột Wistar bị phơi nhiễm khói thuốc lá hằng ngày ghi nhận hiệu quả tích cực của hoạt chất tinh khiết [2]. Chuột được chia nhóm đối chứng và nhóm hít khói thuốc, sau đó điều trị bằng cách hít eucalyptol nồng độ 1 mg/mL trong 15 phút mỗi ngày, kéo dài suốt 30 ngày [2].

Kết quả phân tích dịch rửa phế quản phế nang cho thấy eucalyptol làm giảm 71% lượng bạch cầu xâm nhập, chủ yếu là bạch cầu trung tính và đại thực bào [2]. Trên các vòng khí quản cô lập, eucalyptol làm giảm co thắt do kali clorid (KCl) gây ra 59%, giảm co thắt do carbamoylcholine (CCh) 42% và giảm co thắt do bari clorid (BaCl2) 26% [2]. Hoạt tính ức chế co thắt do BaCl2 tương đương tác dụng của thuốc nifedipine [2]. Ngoài ra, sức cản đường thở (Newtonian resistance) khi kích thích bằng methacholine cũng giảm 37% ở nhóm dùng eucalyptol so với nhóm chỉ hít khói thuốc [2]. Nghiên cứu kết luận eucalyptol tinh chế làm giảm tăng phản ứng, hạ thấp tình trạng viêm và phục hồi chức năng phổi trên động vật [2].

Nguy cơ kích phát cơn co thắt từ mùi hương đậm đặc

Mặc dù eucalyptol đơn lẻ liều chuẩn có tác dụng kháng viêm trong phòng thí nghiệm, việc ngửi trực tiếp lá bạch đàn tươi lại mang bản chất hoàn toàn khác [2]. Tinh dầu tự nhiên bốc hơi từ lá chứa hỗn hợp nhiều hợp chất hữu cơ dễ bay hơi với mùi nồng gắt. Các mùi hương mạnh này hoạt động như tác nhân kích ứng đường hô hấp không đặc hiệu.

Nghiên cứu lâm sàng từ năm 1988 đã chỉ ra rằng việc hít phải hơi kích ứng hô hấp nồng độ cao trong thời gian ngắn (dưới 1 giờ) có thể gây ra triệu chứng cấp tính như ho và khó thở [3]. Đặc biệt, ở đối tượng có tiền sử hen suyễn nhẹ, việc tiếp xúc với hơi kích ứng mạnh gây ra cơn co thắt phế quản nghiêm trọng đến mức cần hỗ trợ thở máy [3]. Sau phơi nhiễm, tình trạng tăng tính phản ứng phế quản không đặc hiệu kéo dài hơn 1 năm, khiến người bệnh phải phụ thuộc vào thuốc chứa steroid [3].

Các kích thích vật lý và hóa học từ môi trường khi hít vào có thể tác động trực tiếp lên tế bào biểu mô bề mặt đường thở [4]. Quá trình này kích hoạt tế bào giải phóng các chất trung gian gây viêm, kéo theo chuỗi phản ứng làm co thắt cơ trơn phế quản [4]. Ở người hen suyễn, hiện tượng tổn thương viêm niêm mạc sẵn có khiến ngưỡng dung nạp giảm sâu [4, 7]. Mùi hăng nồng của lá bạch đàn có thể kích thích các thụ thể cảm giác, trực tiếp khởi phát cơn hen cấp mà không mang lại lợi ích trị liệu nào.

Các chất trung gian hóa học làm tăng nặng tình trạng co thắt

Cơ chế bệnh sinh của co thắt đường thở liên quan đến nhiều chất trung gian chuyển hóa lipid, tiêu biểu là các sulphidopeptide leukotriene [5]. Khi đường thở bị kích ứng, tế bào viêm giải phóng leukotriene với hoạt tính co thắt phế quản cực mạnh [5].

Người mắc bệnh hen phế quản có phản ứng tăng nhạy cảm chọn lọc rõ rệt với phân tử LTE4 so với người bình thường [5]. Bên cạnh đó, các sulphidopeptide leukotriene còn có khả năng làm tăng tính phản ứng của đường thở trước các tác nhân khác như histamine hoặc methacholine [5]. Khi ngửi phải mùi tinh dầu kích ứng mạnh, đường thở phản ứng bằng cách phóng thích các chất này, khiến phế quản siết chặt nhanh chóng và kéo dài.

Mối liên hệ viêm đường hô hấp trên và dưới

Rất nhiều người bị hen suyễn đồng thời mắc các bệnh lý tai mũi họng như viêm mũi dị ứng. Khoa học đã chứng minh quá trình viêm tại đường hô hấp trên có thể làm thay đổi và gia tăng phản ứng của đường hô hấp dưới [6].

Tình trạng viêm phụ thuộc IgE ở mũi họng làm tăng tính phản ứng phế quản ngay cả khi chưa xuất hiện tắc nghẽn rõ ràng [6]. Khi hít mùi lá bạch đàn để trị nghẹt mũi, niêm mạc mũi bị kích thích mạnh có thể kích hoạt các phản xạ thần kinh hoặc giải phóng chất trung gian gây viêm xuống phế quản [6, 7]. Hậu quả là đường thở dưới phản ứng co thắt dữ dội hơn bình thường. Ngoài ra, việc xác định đường thở nhạy cảm có thể thông qua xét nghiệm đo nồng độ oxit nitric thở ra (ENO), một dấu ấn sinh học phản ánh tình trạng viêm và tăng tính phản ứng đường thở [7].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Sai lầm phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên luôn lành tính và trị được bệnh khó thở". Nhiều bệnh nhân tự ý vò lá bạch đàn để hít sâu, hoặc dùng nước sôi nấu lá xông trùm kín mặt khi lên cơn hen.

Hơi nóng kết hợp tinh dầu bay hơi nồng độ cao tạo ra môi trường kích ứng cực mạnh đối với biểu mô hô hấp [3, 7]. Tinh dầu bốc hơi không thay thế được thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh. Việc tự ý xông hít khi khó thở làm chậm trễ thời gian cấp cứu y tế, dễ dẫn đến thiếu oxy máu và suy hô hấp cấp tính.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Nhóm người có cơ địa hô hấp nhạy cảm cần tránh tiếp xúc với mùi lá bạch đàn đậm đặc gồm:

  • Người đã được chẩn đoán mắc hen phế quản ở mọi mức độ, đặc biệt là hen chưa kiểm soát tốt [1].
  • Người có tiền sử co thắt phế quản khi tiếp xúc với mùi hóa chất, khói bụi hoặc hương liệu nồng gắt [3].
  • Người mắc bệnh xơ nang (CF) có biểu hiện hen phế quản kèm theo, vốn có tình trạng tăng phản ứng đường thở đáp ứng với thuốc giãn phế quản [8].
  • Người đang bị viêm mũi dị ứng tiến triển hoặc vừa trải qua đợt nhiễm trùng đường hô hấp do virus, thời điểm niêm mạc hô hấp đang tăng tính phản ứng bất thường [6].
  • Trẻ nhỏ có cơ địa co thắt đường thở, do khẩu kính đường thở hẹp và niêm mạc rất mỏng manh.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Người bệnh hen suyễn cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ kiểm soát bằng thuốc hít do bác sĩ chỉ định [1]. Không dùng lá bạch đàn tươi, nước xông lá hoặc tinh dầu nguyên chất để hít ngửi trực tiếp vào mũi miệng.

Nếu không gian sống có người thích dùng tinh dầu bạch đàn để tạo mùi thơm phòng, cần khuếch tán ở nồng độ thật loãng, đặt ở phòng thoáng khí và đưa người bệnh hen ra khỏi khu vực đó. Khi vô tình hít phải mùi lá bạch đàn và xuất hiện dấu hiệu tức ngực, ho, thở rít, cần nhanh chóng di chuyển ra nơi không khí trong lành. Sử dụng ngay ống hít giãn phế quản cắt cơn theo đơn thuốc [2, 4]. Nếu triệu chứng co thắt không thuyên giảm, người bệnh phải đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được can thiệp kịp thời.

Lá bạch đàn và hoạt chất chiết xuất có giá trị nhất định trong nghiên cứu dược lý học [2]. Tuy nhiên, việc tự ý ngửi lá thô tiềm ẩn nhiều rủi ro co thắt đường thở cho người hen suyễn [3]. Lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hô hấp luôn là nguyên tắc hàng đầu để bảo vệ sức khỏe lá phổi.