Bạch hoa xà thiệt thảo, hay cây lưỡi rắn trắng, từ lâu đã quen thuộc trong nhiều bài thuốc dân gian truyền miệng. Nhiều người rỉ tai nhau dùng thảo dược này nấu nước uống hàng ngày với hy vọng phòng chống hoặc tiêu diệt các khối u ung thư.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy tác dụng kháng u của bạch hoa xà thiệt thảo mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (lab) và trên mô hình động vật. Hiện tại, y học vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để xác nhận hiệu quả phòng ngừa hoặc chữa trị ung thư của loại cây này.
Cơ chế tác động ghi nhận trong phòng thí nghiệm
Trong phòng thí nghiệm, chiết xuất từ cây bạch hoa xà thiệt thảo (Oldenlandia diffusa) cho thấy khả năng can thiệp vào nhiều con đường sinh học của tế bào khối u. Các nghiên cứu cơ chế tập trung vào việc kích hoạt quá trình tự chết theo lập trình (apoptosis) và ức chế sự nhân lên vô tổ chức của tế bào bệnh [1], [2].
Cụ thể, chiết xuất thảo dược này có thể kích thích sản sinh các dạng oxy phản ứng (ROS) nội bào, làm thay đổi điện thế màng ty thể và kích hoạt chuỗi enzym caspase gây chết tế bào ung thư [2], [3]. Ngoài ra, các hoạt chất sinh học còn tác động lên các thụ thể và protein kiểm soát khối u, chẳng hạn tăng cường biểu hiện của protein ức chế khối u p53 hoặc điều hòa tín hiệu Caveolin-1 (CAV1) liên quan đến chuyển hóa và di căn [1], [4], [5].
Bằng chứng trên tế bào ung thư vú
Năm 2012, một nghiên cứu ống nghiệm kiểm tra tác động của chiết xuất bạch hoa xà thiệt thảo trên tế bào ung thư vú người có thụ thể estrogen alpha (ERalpha-positive) [1]. Kết quả ghi nhận chiết xuất ức chế mạnh sự phát triển bám dính và không bám dính của tế bào ung thư, đồng thời kích hoạt apoptosis thông qua tăng biểu hiện p53 [1]. Ngược lại, tế bào biểu mô vú bình thường MCF-10A không bị ảnh hưởng [1]. Nghiên cứu cũng phân lập được axit ursolic và axit oleanolic có khả năng ức chế dòng tế bào ung thư vú kháng thuốc tamoxifen [1].
Một tài liệu tổng quan năm 2019 nhắc lại rằng bạch hoa xà thiệt thảo có thể ức chế sự phát triển di căn bằng cách làm giảm biểu hiện CAV1 [4]. Khi thử nghiệm trên các dòng tế bào ung thư vú di căn cao như MDA-MB-231 và MDA-MB-453, mức CAV1 giảm đi song hành với việc suy giảm khả năng di chuyển và xâm lấn của tế bào [4].
Năm 2021, một nghiên cứu tập trung vào axit ursolic, hoạt chất chiết xuất từ bạch hoa xà thiệt thảo [5]. Trên mô hình tế bào, axit ursolic ức chế tăng sinh, thúc đẩy apoptosis qua ty thể, đồng thời làm suy giảm chuyển hóa đường phân và hô hấp ty thể của tế bào ung thư vú mà ít gây độc cho tế bào biểu mô vú không ác tính [5]. Cơ chế được xác định là kích hoạt phiên mã CAV1 qua trung gian SP1 [5]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm in vivo trên mô hình cấy ghép khối u ở cá sọc ngựa (zebrafish) và chuột nhắt, axit ursolic ức chế mạnh sự phát triển và di căn khối u mà không ghi nhận độc tính trên gan, thận hay huyết học [5].
Tác động trên ung thư tiêu hóa và bệnh bạch cầu
Nghiên cứu công bố năm 2023 đánh giá chiết xuất giàu flavonoid từ bạch hoa xà thiệt thảo trên các tế bào ung thư dạ dày người gồm MKN-45, AGS và dòng tế bào GES-1 [2]. Các tế bào được xử lý bằng flavonoid ở các nồng độ 64, 96, 128 và 160 microg/mL [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất ức chế tăng sinh tế bào MKN-45 và AGS, chặn chu kỳ tế bào ở pha G1/S, gây tích tụ ROS và làm biến đổi điện thế màng ty thể [2]. Chiết xuất cũng làm tăng các protein Apaf-1, Cleaved-Caspase-3, Bax [2]. Khi cấy tế bào MKN-45 vào chuột nhắt trần BALB/c tạo mô hình khối u dị ghép, chiết xuất flavonoid thể hiện hiệu quả dược lực học thông qua theo dõi thể tích và trọng lượng khối u [2].
Đối với ung thư đại trực tràng, nghiên cứu năm 2016 khảo sát dịch chiết ethanol của cây trên dòng tế bào biểu mô tuyến HT-29 [3]. Dịch chiết ức chế tăng sinh tế bào sau 24 giờ ở mức 78,6% ± 8,1% (ở 50 microg/mL), 74,4% ± 4,6% (ở 100 microg/mL), 65,9% ± 5,2% (ở 200 microg/mL), 51,4% ± 6,2% (ở 300 microg/mL) và 41,7% ± 8,9% (ở 400 microg/mL) [3]. Sau 72 giờ, tỷ lệ tăng sinh tiếp tục giảm ở các nồng độ tương ứng [3]. Dịch chiết làm tăng tế bào ở đỉnh sub-G1, tăng khử cực màng ty thể, tăng hoạt tính caspase-3 và caspase-9 phụ thuộc liều [3]. Sự gia tăng ROS đóng vai trò chính, khi chất dọn gốc tự do N-acetyl-L-cysteine làm mất tác dụng gây chết tế bào của dịch chiết [3]. Khi kết hợp dịch chiết ở liều dưới mức tối ưu với thuốc hóa trị, sự phát triển của tế bào HT-29 bị ức chế rõ rệt [3].
Năm 2007, một thử nghiệm trên dòng tế bào bệnh bạch cầu HL60 và tế bào lympho máu người (PBLs) cho thấy chiết xuất thảo dược ức chế tăng sinh và gây apoptosis trên tế bào HL60 không phụ thuộc vào chu kỳ tế bào, có thể qua cơ chế gây tổn thương độc tính di truyền [6]. Tế bào HL60 nhạy cảm với chiết xuất hơn so với tế bào lympho người được kích thích, cho thấy độc tính tế bào có mức độ chọn lọc nhất định [6].
Giá trị và ranh giới của các dữ liệu hiện có
Những kết quả trên mang lại hy vọng lớn cho các nhà khoa học trong việc tìm kiếm các phân tử hoạt tính mới để phát triển thuốc hỗ trợ chống ung thư. Các nghiên cứu đã phân lập được các thành phần như axit ursolic, axit oleanolic hoặc nhóm flavonoid mang hoạt tính sinh học [1], [2], [5].
Dẫu vậy, ranh giới giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người là rất lớn. Tế bào ung thư nuôi cấy trong đĩa petri tiếp xúc trực tiếp với nồng độ chiết xuất tinh khiết, điều không phản ánh đúng quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ khi con người uống nước sắc thảo dược. Các mô hình chuột hay cá sọc ngựa chỉ là bước đệm tiền lâm sàng [2], [5]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người quy mô lớn nào chứng minh việc uống bạch hoa xà thiệt thảo giúp ngừa hoặc trị được ung thư.
Hiểu lầm: Tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng an toàn, thậm chí tự ý bỏ phác đồ điều trị của bệnh viện để chuyển sang uống nước lá. Đây là quan niệm sai lầm có thể dẫn đến việc mất đi giai đoạn vàng điều trị bệnh.
Ngoài ra, việc xác định đúng loài thảo dược cũng là một thách thức. Nghiên cứu năm 2016 về kiểm nghiệm bằng kỹ thuật sắc ký cho thấy bạch hoa xà thiệt thảo (Oldenlandia diffusa) có thành phần hóa học khác biệt rõ rệt so với loài họ hàng dễ nhầm lẫn là Oldenlandia corymbosa [7]. Cụ thể, các pic sắc ký đặc trưng như (E)-6-O-feruloyl scandoside methyl ester, (Z)-6-O-p-coumaroyl scandoside methyl ester và quercetin 3-O-sambubioside là dấu hiệu để phân biệt hai loài nhằm kiểm soát chất lượng [7]. Việc tự thu hái hoặc mua thảo dược không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ dùng sai loài hoặc lẫn tạp chất.
Tương tác thuốc và những đối tượng cần thận trọng
Người bệnh đang điều trị bằng thuốc tân dược, đặc biệt là hóa trị, cần hết sức thận trọng khi muốn dùng thêm bạch hoa xà thiệt thảo. Một nghiên cứu năm 2013 kiểm tra ảnh hưởng của thảo dược lên enzym cytochrom P450 3A4 (CYP3A4) - enzym gan chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các thuốc điều trị hiện nay [8].
Nghiên cứu ghi nhận chiết xuất bạch hoa xà thiệt thảo ức chế CYP3A4 trên microsome người với giá trị IC50 trong khoảng 17-83 microg/mL [8]. Đồng thời, chiết xuất này cũng gây cảm ứng thụ thể PXR dẫn đến tăng biểu hiện CYP3A4 (p<0,001) và làm tăng đáng kể mức mRNA của CYP3A4 ở nồng độ 250 microg/mL (p<0,001) trên tế bào LS180 [8]. Việc cảm ứng CYP3A4 có thể làm giảm nồng độ và giảm hiệu lực của các thuốc điều trị ung thư vốn có khoảng điều trị hẹp [8].
Người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc người chuẩn bị phẫu thuật tuyệt đối không nên tự ý dùng. Bất kỳ ai đang dùng thuốc điều trị đều phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng thảo dược này.
Áp dụng thực tế như thế nào cho đúng?
Nếu có nhu cầu dùng bạch hoa xà thiệt thảo như một loại trà mát gan, giải nhiệt theo kinh nghiệm dân gian, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải, không lạm dụng uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Do các tài liệu khoa học chưa có quy định về liều dùng phòng bệnh trên người, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền để được hướng dẫn liều lượng và thời điểm thích hợp.
Khi mua dược liệu, cần chọn các cơ sở kinh doanh dược liệu uy tín, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng nhằm tránh nhầm lẫn loài hoặc nhiễm nấm mốc, tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật [7]. Thảo dược cần được rửa sạch và đun nấu chín kỹ trước khi sử dụng.
Bạch hoa xà thiệt thảo chứa nhiều hoạt chất triển vọng trong nghiên cứu tiền lâm sàng ức chế khối u [1], [2], [5]. Tuy nhiên, dược liệu này không thể thay thế cho các biện pháp điều trị ung thư tiêu chuẩn hay thuốc chữa bệnh. Một lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng kết hợp tầm soát định kỳ vẫn là phương pháp khoa học nhất để phòng ngừa các bệnh mạn tính nguy hiểm.
