Uống cây lưỡi rắn trắng thải độc gan: Đúng hay sai?

Nhiều người Việt có thói quen hãm các loại lá cây phơi khô uống hàng ngày để "thanh lọc cơ thể", trong đó cây lưỡi rắn trắng (bạch hoa xà thiệt thảo) được truyền tai như vị thuốc quý thải độc gan. Phong trào uống trà thảo mộc thay nước lọc bắt nguồn từ niềm tin rằng cây cỏ tự nhiên lành tính, uống càng nhiều càng sạch gan.

Tuy nhiên, quan niệm uống nước sắc cây lưỡi rắn trắng để "thải độc gan" là một cách hiểu sai lệch về mặt y học. Các bằng chứng hiện nay mới chỉ ghi nhận hoạt tính bảo vệ tế bào gan trong phòng thí nghiệm và trên mô hình động vật; hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận thảo dược này có thể lọc sạch độc tố hay thay thế nước uống thông thường.

Cơ chế tác động được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Thuật ngữ "thải độc" dân gian thực chất không tương đồng với khái niệm bảo vệ gan trong y học hiện đại. Khi nghiên cứu ở cấp độ phân tử, các nhà khoa học nhận thấy chiết xuất cây lưỡi rắn trắng (Hedyotis diffusa) thể hiện khả năng giảm phản ứng viêm và bảo vệ tế bào trước các tác nhân oxy hóa [1, 6, 7].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên dòng tế bào gan HL-7702 (HL-O2) bị tổn thương do hydro peroxyd ($H_2O_2$) đã làm rõ cơ chế bảo vệ này ^[1]. Tác nhân oxy hóa tạo ra các gốc oxy hóa tự do (ROS), kích hoạt chuỗi truyền tín hiệu ASK1/p38 MAPK dẫn đến chết rụng tế bào gan ^[1]. Chiết xuất flavonoid tổng số và hoạt chất amentoflavone từ cây lưỡi rắn trắng giúp làm giảm ROS nhờ tăng cường thioredoxin Trx1 và men khử TrxR1, từ đó ức chế p38 và chặn đứng quá trình chết tế bào ^[1].

Bên cạnh đó, việc ngăn chặn tổn thương màng tế bào gan giúp kiểm soát sự rò rỉ của các men gan như alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST) và lactate dehydrogenase (LDH) ^[1]. Hoạt tính chống oxy hóa còn thể hiện ở việc bảo tồn nồng độ enzyme superoxide dismutase (SOD) và giảm thiểu chất chỉ điểm peroxy hóa lipid màng là malondialdehyde (MDA) ^[1].

Bằng chứng bảo vệ gan từ các mô hình in vivo

Để kiểm chứng hoạt tính tế bào trên sinh vật sống, các nhà khoa học đã triển khai các thử nghiệm in vivo trên mô hình động vật thí nghiệm chịu tổn thương gan cấp tính [1, 7].

Nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của chiết xuất ethanol từ cây lưỡi rắn trắng (HDWE) trên ấu trùng cá ngựa vằn chuyển gen (L-FABP: EGFP) 3 ngày sau thụ tinh bị tổn thương gan do thuốc trị lao isoniazid (INH) ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất HDWE thể hiện tác dụng bảo vệ rõ rệt đối với hình thái gan, phục hồi cường độ huỳnh quang, cải thiện nồng độ glutathione (GSH) và enzyme SOD, đồng thời hạ mức men gan ALT và AST ^[2]. Phân tích mạng lưới ghi nhận 9 hợp chất hoạt tính sinh học cùng 10 mục tiêu phân tử tham gia bảo vệ gan, trong đó hoạt chất quercetin-3-O-sambubioside (QSA) giúp đảo ngược đáng kể tình trạng giảm sức sống của tế bào ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu thực hiện năm 2002 trên chuột cống đực đã kiểm tra tác dụng của dịch chiết cây lưỡi rắn trắng cùng hai loại thảo dược khác mang tên thương mại "bạch hoa xà thiệt thảo" ^[3]. Kết quả chỉ ra rằng sau 24 giờ tiêm độc chất gây độc gan qua màng bụng, dịch chiết cây lưỡi rắn trắng đã làm giảm sự gia tăng cấp tính của men gan sGOT (AST) và sGPT (ALT) trong huyết thanh, qua đó làm dịu mức độ tổn thương gan ở chuột cống ^[3].

Lợi ích tiềm năng và khoảng cách bằng chứng lâm sàng

Ngoài tác dụng bảo vệ tế bào gan, cây lưỡi rắn trắng từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng với mục đích chống viêm, thanh nhiệt, giải độc và tán u [2, 3]. Dưới góc độ di truyền học hiện đại, nghiên cứu dược lý mạng lưới năm 2019 khẳng định các tương tác gen và con đường tín hiệu của thảo dược này hoàn toàn tương thích với kinh nghiệm lâm sàng cổ truyền về tính kháng viêm và chống oxy hóa ^[4].

Đến năm 2025, các nhà nghiên cứu đã giải mã thành công bộ gen cấp độ nhiễm sắc thể của cây lưỡi rắn trắng, mở đường cho việc phân tích các cụm gen tham gia sinh tổng hợp iridoid – nhóm hoạt chất tự nhiên mang nhiều hoạt tính dược lý ^[5]. Dù vậy, toàn bộ những phát hiện khả quan này vẫn chỉ dừng lại ở mô hình cá ngựa vằn, chuột cống thí nghiệm, tế bào nuôi cấy hoặc phân tích sinh học tính toán [1, 2, 4, 6, 7].

Khoảng cách từ các mô hình thí nghiệm tới việc sử dụng trên cơ thể người là rất lớn. Đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh việc tự nấu nước cây lưỡi rắn trắng uống có tác dụng hạ men gan, giải trừ độc tố hay điều trị bệnh gan. Do đó, việc suy diễn kết quả từ phòng thí nghiệm thành công dụng chữa bệnh ngoài đời thực là thiếu cơ sở khoa học.

Ngộ nhận nguy hại: Uống trà thảo dược thay nước lọc

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là xem các loại trà thảo mộc mát gan như một thức uống lành tính vô hại và dùng thay thế hoàn toàn nước lọc. Khái niệm "thải độc" thường bị hiểu sai thành việc cơ thể tích tụ chất độc và cần thảo dược để đào thải ra ngoài.

Thực tế, gan và thận là hai cơ quan tự thải độc hoàn hảo nhất của cơ thể thông qua các phản ứng chuyển hóa sinh hóa tự nhiên. Nước lọc đóng vai trò dung môi thiết yếu để thận lọc bỏ cặn bã và duy trì thể tích tuần hoàn. Khi hãm đặc thảo dược uống liên tục từ ngày này qua ngày khác, người dùng vô tình đưa vào cơ thể một lượng lớn các hợp chất phức tạp chưa được định chuẩn liều lượng.

Mọi hợp chất ngoại lai khi vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và bài tiết qua thận. Việc nạp dồn dập các dịch chiết thảo mộc đậm đặc không những không "rửa sạch" nội tạng mà còn bắt gan, thận phải làm việc quá tải để khử hoạt tính các chất lạ, thậm chí dẫn đến nguy cơ ngộ độc tế bào do quá liều.

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Do thiếu vắng dữ liệu an toàn trên người, nhiều nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây lưỡi rắn trắng làm nước uống giải độc:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào xác nhận mức độ an toàn của thảo dược này đối với thai nhi hoặc khả năng bài tiết qua sữa mẹ.
• Trẻ em: Hệ thống chuyển hóa gan và chức năng lọc của cầu thận ở trẻ nhỏ chưa hoàn thiện, rất dễ tổn thương trước các hợp chất dược liệu chưa chuẩn hóa.
• Người có bệnh gan, suy thận mạn tính: Các bệnh nhân viêm gan virus, xơ gan, suy thận không được tự ý uống nước lá cây bừa bãi. Việc tăng tải chuyển hóa có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng các cơ quan này.
• Bệnh nhân đang điều trị thuốc tây y: Chiết xuất thảo dược có thể tương tác với các enzyme chuyển hóa thuốc tại gan, làm biến đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu và gây hại.

Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng cây lưỡi rắn trắng như một vị thuốc hỗ trợ, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng và khoa học:

• Không tự ý thu hái hay mua các loại dược liệu khô trôi nổi không rõ nguồn gốc, xuất xứ trên thị trường vì nguy cơ lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc kim loại nặng.
• Dùng đúng mục đích điều trị: Thảo dược cần được bốc theo thang và có chỉ định rõ ràng của bác sĩ y học cổ truyền, không được tự ý gia giảm hoặc dùng tùy tiện kéo dài.
• Chỉ dùng lượng vừa phải trong thời gian ngắn theo hướng dẫn y tế; tuyệt đối không dùng liên tục nhiều tháng liền thay cho nước uống giải khát hàng ngày.
• Khi xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, vàng da, chán ăn, nước tiểu sẫm màu, cần đến ngay cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan thay vì tiếp tục uống nước lá để "giải độc".

Uống nước sắc cây lưỡi rắn trắng để thanh lọc, thải độc gan là ngộ nhận chưa có bằng chứng khoa học trên người xác nhận. Các đặc tính bảo vệ gan mới chỉ được ghi nhận trong điều kiện thí nghiệm và không đồng nghĩa với việc uống thảo dược thay nước lọc là có lợi. Để bảo vệ gan tối ưu, người dân nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước lọc, hạn chế rượu bia và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.