Nhiều người có thói quen bật chế độ hút ẩm (Dry) trên điều hòa suốt đêm vì nghĩ rằng cách này vừa giúp phòng khô ráo, vừa tiết kiệm điện năng tiêu thụ so với chế độ làm mát thông thường. Tuy nhiên, không ít người thức dậy vào buổi sáng với cảm giác cổ họng khô rát, nghẹt mũi hoặc ho khan khó chịu. Liệu việc giảm độ ẩm nhân tạo kéo dài trong phòng ngủ kín có thực sự gây hại cho đường hô hấp và lá phổi hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là việc lạm dụng chế độ hút ẩm làm không khí quá khô có thể gây kích ứng nghiêm trọng cho niêm mạc mũi họng và làm tăng nguy cơ co thắt đường thở. Dù chế độ Dry hữu ích trong những ngày trời nồm ẩm ướt, việc để phòng ngủ rơi vào trạng thái thiếu ẩm dưới ngưỡng sinh lý sẽ tước đi lớp màng bảo vệ tự nhiên của hệ hô hấp [1].

Niêm mạc mũi họng bị ảnh hưởng thế nào khi không khí khô?

Mũi và họng đóng vai trò là cửa ngõ lọc bụi, sưởi ấm và làm ẩm không khí trước khi đưa xuống phổi. Khi hít thở luồng không khí khô liên tục suốt đêm, quá trình thoát hơi nước tại bề mặt niêm mạc sẽ diễn ra rất nhanh.

Nghiên cứu tổng quan về vi khí hậu phòng làm việc chỉ ra rằng độ ẩm không khí trong nhà xuống thấp sẽ gây tổn thương mắt và đường thở do hiện tượng mất nước [1]. Tình trạng khô niêm mạc làm suy giảm hiệu quả của hệ thống thanh thải chất nhầy - lông chuyển (mucociliary clearance), vốn là cơ chế then chốt để tống đẩy bụi bẩn và mầm bệnh ra ngoài [1]. Khi lớp nhầy bảo vệ bị khô cạn, các triệu chứng liên quan đến màng nhầy như khô mắt, ngứa họng và kích ứng đường thở sẽ tăng cao rõ rệt [1].

Bên cạnh đó, việc hít thở không khí khô còn trực tiếp phá vỡ tính toàn vẹn của tế bào biểu mô đường dẫn khí [2]. Khi lớp biểu mô này bị tổn thương cơ học do thiếu nước, các đầu mút dây thần kinh cảm giác (sợi C) sẽ bị bộc lộ trước các chất kích thích và chất trung gian gây viêm như prostaglandin, từ đó kích hoạt phản xạ ho kéo dài và tăng tiết chất nhầy bất thường [2].

Các nghiên cứu nói gì về luồng khí khô lạnh và co thắt phế quản?

Tác động của nhiệt độ và độ ẩm lên đường thở đã được các nhà khoa học đánh giá tỉ mỉ qua nhiều can thiệp thực nghiệm lâm sàng trên các nhóm đối tượng khác nhau.

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1999 được tiến hành trên 6 người trưởng thành mắc bệnh hen phế quản nhằm so sánh phản ứng của phế quản khi vận động trong các điều kiện không khí khác nhau [3]. Các tình nguyện viên thực hiện bài tập đạp xe trong 6 phút ở cường độ 80-85% nhịp tim tối đa, đồng thời được đo lưu lượng đỉnh thở ra (PEF) để đánh giá mức độ co thắt phế quản [3].

Kết quả cho thấy, khi đạp xe và hít luồng không khí khô lạnh (-18 độ C), mức độ co thắt phế quản tăng cao rõ rệt với chỉ số PEF giảm tới 19,4 ± 6% [3]. Ngược lại, khi đạp xe và hít luồng không khí ấm ẩm ở nhiệt độ phòng (độ ẩm tương đối 60%), mức giảm PEF chỉ là 6,1 ± 2% [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng độ ẩm của luồng khí hít vào cùng với nhu cầu thông khí là yếu tố quyết định chính đến sự xuất hiện và mức độ co thắt đường thở [3].

Một nghiên cứu khác từ năm 1984 đã đánh giá tác động của việc sưởi ấm và làm ẩm luồng khí thở khi nghỉ ngơi trên 7 người khỏe mạnh, 7 bệnh nhân viêm phế quản mạn tính ổn định và 7 bệnh nhân hen phế quản ổn định [4]. Mỗi người được hít các luồng khí ở nhiều điều kiện khác nhau trong 10 phút, bao gồm luồng khí khô -20 độ C, khí khô 37 độ C, khí bão hòa ẩm 37 độ C, khí khô 50 độ C và khí bão hòa ẩm 50 độ C [4].

Kết quả ghi nhận luồng khí ấm giúp cải thiện đáng kể lưu lượng thở ở những bệnh nhân hen phế quản [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận một giới hạn quan trọng: đối với người mắc viêm phế quản mạn tính bị tắc nghẽn đường thở nặng, luồng khí ấm khô lại giúp cải thiện thông khí tốt nhất, trong khi việc bổ sung quá nhiều độ ẩm ở cùng nhiệt độ lại làm giảm mức độ cải thiện này [4]. Điều này cho thấy đường thở không dung nạp tốt với cả tình trạng quá khô lẫn tình trạng độ ẩm bão hòa quá cao.

Tác động của môi trường điều hòa tại gia đình cũng được phản ánh qua một khảo sát dịch tễ học quy mô lớn năm 2009 trên 4.345 người trưởng thành tại Mỹ [5]. Trong nhóm 1.396 nhân viên văn phòng được phân tích chi tiết, những người sử dụng điều hòa nhiệt độ tại nhà có tỷ lệ đến khám bác sĩ chuyên khoa cao hơn có ý nghĩa thống kê trong vòng 12 tháng trước đó (tỷ lệ hiện mắc PR = 1,3; P = 0,02) [5].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học

Các bằng chứng khoa học khẳng định rằng độ ẩm không khí có ảnh hưởng trực tiếp đến sinh lý đường hô hấp. Việc duy trì độ ẩm tối ưu giúp bảo vệ lớp màng nhầy sinh học, duy trì hoạt động thanh thải mầm bệnh và giảm phản xạ kích ứng co thắt phế quản [3, 6].

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có cũng chỉ ra rằng việc can thiệp môi trường cần sự cân bằng. Độ ẩm quá thấp gây tổn thương biểu mô và khô niêm mạc [3, 6], nhưng độ ẩm quá cao hoặc tình trạng ẩm mốc trong nhà cũng kéo theo nhiều hệ lụy. Nghiên cứu năm 2009 cho thấy tình trạng ẩm ướt tại nhà làm tăng 1,4 lần nguy cơ mắc các triệu chứng ở mũi (P = 0,01) và làm tăng số ngày nghỉ ốm do bệnh hô hấp tại nơi làm việc [5]. Do đó, mục tiêu của việc dùng điều hòa không phải là hút kiệt ẩm mà là duy trì một khoảng ẩm an toàn cho sức khỏe.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng chế độ Dry

Nhiều người lầm tưởng rằng chế độ Dry có thể thay thế hoàn toàn chế độ làm mát (Cool) suốt cả đêm để vừa tiết kiệm điện vừa ngăn ngừa cảm lạnh. Trên thực tế, chế độ Dry hoạt động bằng cách ngưng tụ hơi ẩm liên tục, khiến độ ẩm trong phòng kín có thể hạ xuống rất thấp chỉ sau vài giờ hoạt động.

Một hiểu lầm khác là không khí càng khô thì càng sạch và tiêu diệt được vi rút. Các phân tích vi khí hậu năm 2021 đã làm rõ rằng độ ẩm không khí quá thấp không hề có lợi, ngược lại việc can thiệp nâng độ ẩm trong phòng lên mức phù hợp mới là biện pháp phi dược phẩm giúp giảm nguy cơ lây nhiễm vi rút đường hô hấp (như vi rút cúm) nhờ giảm sự phát tán và thời gian sống sót của mầm bệnh [1].

Ngoài ra, nhiều người nghĩ rằng chỉ có nhiệt độ quá lạnh mới gây co thắt phế quản. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh rằng chính độ ẩm thấp của luồng khí hít vào là yếu tố then chốt kích hoạt tình trạng co thắt đường thở [3].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Việc để phòng ngủ quá khô do bật chế độ Dry liên tục tiềm ẩn nguy cơ cao đối với các nhóm đối tượng sau:

  • Người mắc bệnh hen suyễn hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD): Hít thở luồng khí khô lạnh dễ gây kích ứng biểu mô, giải phóng chất trung gian gây viêm và khởi phát cơn co thắt phế quản cấp tính [1, 5, 6]. Bệnh nhân có bệnh hô hấp mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để kiểm soát triệu chứng phù hợp.
  • Người có cơ địa dị ứng, viêm mũi xoang: Niêm mạc hô hấp của nhóm này rất nhạy cảm với sự suy giảm độ ẩm, dễ dẫn đến nghẹt mũi, khô rát họng và ho khan ban đêm [2, 3].
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Lớp biểu mô đường hô hấp của các đối tượng này dễ bị mất nước, dẫn đến suy giảm hàng rào bảo vệ cơ thể trước vi khuẩn, vi rút [1].

Cách dùng điều hòa an toàn cho lá phổi suốt đêm

Để bảo vệ đường hô hấp khi ngủ phòng điều hòa, bạn đọc có thể áp dụng các nguyên tắc vi khí hậu đã được chứng minh:

  • Duy trì độ ẩm tối ưu: Khoảng độ ẩm tương đối từ 40% đến 60% được xác định là ngưỡng lý tưởng cho sức khỏe và hạn chế tối đa nguy cơ nhiễm trùng đường thở [3, 5]. Chỉ nên bật chế độ Dry khi thời tiết ngoài trời nồm ẩm, độ ẩm không khí vượt trên 70-80%, và nên chuyển về chế độ Cool bình thường khi độ ẩm đã hạ về mức dễ chịu.
  • Kiểm soát nhiệt độ ổn định: Nhiệt độ trong nhà nên duy trì ở mức tối ưu từ 22 đến 24 độ C, tránh để nhiệt độ phòng chênh lệch quá 5 độ C so với môi trường ngoài hoặc không để nhiệt độ xuống dưới 24 độ C để tránh gây bùng phát triệu chứng hô hấp mạn tính [3, 5].
  • Đảm bảo thông khí phòng: Không nên đóng kín cửa 24/24 giờ. Việc thông gió giúp làm loãng các chất ô nhiễm và mầm bệnh tích tụ trong không khí phòng ngủ [1].
  • Bổ sung độ ẩm chủ động: Nếu buộc phải dùng điều hòa liên tục trong thời tiết hanh khô, nên kết hợp máy tạo ẩm có máy đo kiểm soát hoặc đặt một chậu nước sạch trong phòng để tránh việc độ ẩm rơi xuống dưới 40% [1].

Bật chế độ hút ẩm (Dry) suốt đêm trong phòng ngủ kín không phải là thói quen có lợi cho đường hô hấp vì luồng khí quá khô có thể làm tổn thương biểu mô mũi họng và gây co thắt phế quản. Hãy theo dõi độ ẩm thực tế của phòng và chỉ dùng chế độ Dry khi trời nồm ẩm để giữ cho lá phổi luôn được bảo vệ trong điều kiện vi khí hậu lý tưởng.