Người suy giáp ăn đậu nành: Lưu ý tương tác thuốc levothyroxine

Nhiều người mắc bệnh suy giáp thường băn khoăn liệu bản thân có cần kiêng tuyệt đối các món ăn từ đậu nành như sữa đậu nành, đậu phụ hay đạm thực vật hay không. Đậu nành là nguồn dinh dưỡng phổ biến và lành mạnh, nhưng lại có nhiều cảnh báo về nguy cơ tương tác bất lợi với các phương pháp điều trị hormone tuyến giáp. Điều này khiến không ít bệnh nhân hoang mang, thậm chí cắt bỏ hoàn toàn nhóm thực phẩm này ra khỏi chế độ ăn uống mỗi ngày.

Câu trả lời được các nghiên cứu y khoa thống nhất là: người bệnh suy giáp hoàn toàn không cần kiêng tuyệt đối đậu nành ^[1], ^[2]. Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc cấm ăn, mà nằm ở việc đậu nành có thể cản trở sự hấp thu của levothyroxine – loại thuốc hormone tuyến giáp tổng hợp tiêu chuẩn ^[1], ^[3], ^[2]. Bệnh nhân chỉ cần dùng thuốc và ăn đậu nành cách xa nhau theo đúng khoảng thời gian khuyến nghị là có thể kiểm soát tốt bệnh ^[1].

Cơ chế đậu nành cản trở hấp thu thuốc tuyến giáp

Levothyroxine là dạng hormone tuyến giáp tổng hợp được chỉ định phổ biến cho các trường hợp cơ thể thiếu hụt hormone tuyến giáp ^[1], ^[4]. Tuy nhiên, dược tính và sinh khả dụng đường uống của levothyroxine rất nhạy cảm với môi trường dạ dày - ruột ^[5], ^[4]. Nhiều loại thực phẩm, chất xơ hay đồ uống có thể làm giảm đáng kể khả năng hấp thu loại dược chất này qua thành ruột ^[5], ^[4].

Trong đó, protein từ đậu nành đã được ghi nhận là yếu tố gây cản trở và ức chế sự hấp thu của levothyroxine tại đường tiêu hóa ^[1], ^[3], ^[2]. Khi dùng chung hoặc dùng quá gần thời điểm uống thuốc, các thành phần của đậu nành liên kết với hoạt chất hoặc làm giảm khả năng vận chuyển thuốc qua niêm mạc ruột non ^[3], ^[6]. Tình trạng này khiến lượng hormone thực tế đi vào máu thấp hơn nhiều so với liều lượng đã được kê đơn ^[3], ^[6].

Hậu quả của sự sụt giảm hấp thu này là bệnh nhân dù uống thuốc đều đặn nhưng nồng độ hormone tự do trong máu vẫn không đạt mục tiêu điều trị ^[3], ^[6]. Xét nghiệm máu sau đó thường cho thấy chỉ số TSH (hormone kích thích tuyến giáp) vẫn ở mức cao hoặc tăng vọt ^[3], ^[6]. Điều này đồng nghĩa với việc tình trạng suy giáp vẫn tiếp diễn và bệnh nhân buộc phải tăng liều thuốc mới kiểm soát được bệnh ^[3], ^[6], ^[2].

Bằng chứng lâm sàng từ các ca bệnh thực tế

Tác động làm giảm hấp thu levothyroxine của đậu nành đã được ghi nhận qua nhiều báo cáo lâm sàng trên các nhóm bệnh nhân khác nhau.

Một báo cáo năm 2001 mô tả trường hợp người phụ nữ 45 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt gần toàn bộ tuyến giáp và điều trị bằng iod phóng xạ do ung thư biểu mô tuyến giáp dạng nhú ^[3]. Bệnh nhân này cần mức liều levothyroxine đường uống cao bất thường mới có thể ức chế nồng độ TSH và đưa nồng độ hormone T4 tự do về mức mong muốn ^[3]. Khai thác bệnh sử cho thấy, người bệnh có thói quen uống hỗn hợp bổ sung protein đậu nành ngay sau khi uống viên levothyroxine ^[3]. Khi các bác sĩ can thiệp bằng cách tách rời thời điểm dùng protein đậu nành cách xa thời điểm uống thuốc, bệnh nhân đã đạt được nồng độ ức chế TSH và T4 tự do tối ưu chỉ với mức liều thuốc thấp hơn nhiều ^[3]. Nghiên cứu này chứng minh việc dùng đồng thời đạm đậu nành làm giảm hấp thu và buộc phải dùng liều levothyroxine cao hơn ^[3].

Không chỉ ở người lớn, tác động này còn xảy ra rõ nét ở trẻ nhỏ. Năm 2012, các nhà nghiên cứu báo cáo 2 trường hợp trẻ sơ sinh bị suy giáp bẩm sinh không thể kiểm soát bệnh do sử dụng sản phẩm đậu nành ^[6]. Bé gái đầu tiên được chẩn đoán qua sàng lọc sơ sinh với chỉ số TSH là 169 microIU/mL và bắt đầu điều trị bằng 50 microg levothyroxine từ 6 ngày tuổi, đồng thời bắt đầu dùng sữa công thức từ đậu nành ^[6]. Đến 3 tuần tuổi, trẻ vẫn biểu hiện suy giáp trên lâm sàng và xét nghiệm với TSH tăng lên 216 microIU/mL và thyroxine là 4,0 microg/dL ^[6]. Sau khi cho ngừng sữa đậu nành và giảm liều levothyroxine, các dấu hiệu suy giáp thuyên giảm sau 3 tuần và đến 10 tuần tuổi thì chức năng tuyến giáp trở về bình thường ^[6].

Trường hợp thứ hai là một trẻ khác cũng bị suy giáp bẩm sinh và tiến triển tốt với levothyroxine ban đầu, nhưng mất liên lạc theo dõi trong 2 năm ^[6]. Trong thời gian đó, trẻ bắt đầu uống sữa đậu nành và rơi vào tình trạng suy giáp nặng với T4 tự do dưới 0,4 ng/dL và TSH tăng vọt lên 248 microIU/mL, dù bác sĩ chăm sóc ban đầu đã tăng liều levothyroxine lên tới 112 microg/ngày ^[6]. Sau khi được chuyển sang dùng sữa bò, chức năng tuyến giáp của bệnh nhi dần bình phục cùng với việc giảm dần liều thuốc ^[6]. Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận biết tương tác này để tránh gây nguy hiểm cho sự phát triển của trẻ nhỏ ^[6].

Bên cạnh đó, một báo cáo ca bệnh năm 2022 tại Ý ghi nhận một trẻ mới biết đi bị suy giáp thứ phát và bướu cổ do thiếu hụt iod kết hợp với chế độ ăn dùng sữa đậu nành ^[7]. Sau khi điều trị bù hormone bằng levothyroxine, chức năng tuyến giáp bình thường hóa sau 3 tuần (TSH 3,38 mU/L, FT4 10 ng/ml) và kích thước tuyến giáp giảm đáng kể ^[7]. Thuốc được giảm dần sau 3 tháng rồi dừng hẳn lúc 25 tháng tuổi, trẻ duy trì bình giáp hoàn toàn trong suốt quá trình theo dõi đến hơn 6 tuổi ^[7].

Đậu nành có làm tổn hại mô tuyến giáp không?

Một mối băn khoăn lớn khác là liệu bản thân đậu nành hoặc hoạt chất isoflavone có gây suy giảm chức năng trực tiếp của mô tuyến giáp hay không. Một tổng quan tài liệu năm 2006 đã đánh giá 14 thử nghiệm lâm sàng trên người trưởng thành khỏe mạnh ^[2]. Kết quả cho thấy hầu như không có tác động hoặc chỉ có những thay đổi rất khiêm tốn đối với các chỉ số chức năng tuyến giáp ^[2]. Nhìn chung, có rất ít bằng chứng cho thấy thực phẩm đậu nành hoặc isoflavone gây hại tuyến giáp ở những người bình giáp và được cung cấp đủ iod ^[2].

Đến năm 2022, tài liệu hướng dẫn tham khảo dành cho chuyên gia y tế tổng hợp lại các dữ liệu khoa học sâu rộng khẳng định isoflavone không làm ảnh hưởng đến nồng độ T4 hoặc T3 ở người có tuyến giáp bình thường ^[1]. Về chỉ số TSH, các dữ liệu nghiên cứu hiện vẫn còn mâu thuẫn ^[1].

Đối với lo ngại đậu nành làm nặng thêm bệnh tuyến giáp ở người có lượng iod cận biên, một nghiên cứu công bố năm 2012 gồm 35 người tham gia cho thấy việc bổ sung 80 mg isoflavone mỗi ngày trong 3 tháng chỉ tạo ra một lượng không đáng kể isoflavone gắn iod (khoảng 0,01%) trong mẫu nước tiểu ^[1]. Ở nhóm bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng, một nghiên cứu bắt chéo từng báo cáo dùng 30 g protein đậu nành chứa 16 mg isoflavone mỗi ngày trong 8 tuần làm tăng nguy cơ tiến triển thành suy giáp rõ rệt ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu tiếp theo của chính nhóm tác giả này với liều lượng tương tự cung cấp 66 mg isoflavone mỗi ngày trong 8 tuần lại không xác nhận phát hiện trên ^[1]. Các bằng chứng hạn chế hiện tại chỉ ra isoflavone khó có khả năng làm suy giảm chức năng tuyến giáp ở người suy giáp dưới lâm sàng hoặc người có mức tiêu thụ iod cận biên ^[1].

Hiểu lầm phổ biến: Phải loại bỏ hoàn toàn đậu nành?

Sai lầm thường gặp nhất ở người bệnh suy giáp là tin rằng phải kiêng hoàn toàn đậu phụ, sữa đậu nành và các chế phẩm đậu nành ^[1], ^[2]. Bằng chứng khoa học khẳng định bệnh nhân suy giáp trưởng thành không cần phải tránh xa thực phẩm đậu nành ^[1], ^[2].

Thực tế, không chỉ riêng đậu nành mà thức ăn nói chung cùng nhiều chất bổ sung, thảo dược và thuốc khác cũng có thể ức chế sự hấp thu của levothyroxine ^[1], ^[5], ^[4]. Đậu nành chỉ là một trong nhiều yếu tố thực phẩm gây giảm tính khả dụng sinh học của thuốc nếu dùng cùng lúc ^[5], ^[4]. Nếu hiểu bản chất của tương tác này là sự cạnh tranh hoặc cản trở cơ học ở đường tiêu hóa, người bệnh hoàn toàn có thể duy trì món ăn này mà không lo mất hiệu quả điều trị ^[1], ^[3].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mặc dù người lớn có thể tiêu thụ linh hoạt, một số nhóm bệnh nhân cần lưu ý đặc biệt về lượng đậu nành nạp vào cơ thể:

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị suy giáp bẩm sinh: Trẻ em ở độ tuổi này đang trong giai đoạn phát triển thể chất và thần kinh quan trọng ^[6]. Việc dùng sữa công thức từ đậu nành hoặc sữa đậu nành có thể cản trở hấp thu levothyroxine, gây nguy cơ chậm lớn và chậm phát triển nếu không được phát hiện và chỉnh liều kịp thời ^[6].
• Người thiếu hụt iod hoặc có chế độ ăn thiếu iod: Dữ liệu nghiên cứu trên động vật và trong ống nghiệm cho thấy ở người có chức năng tuyến giáp suy giảm hoặc lượng tiêu thụ iod ở mức cận biên, đậu nành có thể làm tăng nguy cơ suy giáp lâm sàng ^[2]. Do đó, người dùng thực phẩm đậu nành cần đảm bảo cung cấp đủ iod qua chế độ ăn ^[2], ^[7].
• Bệnh nhân sau phẫu thuật tuyến giáp hoặc cần liều ức chế cao: Những người cần duy trì nồng độ thuốc ổn định và chuẩn xác để khống chế TSH nên kiểm soát chặt chẽ thời điểm dùng đậu nành ^[3].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và giữ khoảng cách thời gian

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của đậu nành mà không làm ảnh hưởng đến thuốc điều trị, người bệnh nên thực hiện các nguyên tắc sau:

• Giữ khoảng cách thời gian nghiêm ngặt: Uống viên levothyroxine khoảng 1 giờ trước bữa ăn sáng hoặc đợi ít nhất 4 giờ sau khi ăn mới uống thuốc ^[1]. Không uống thuốc chung với bữa ăn sáng có đậu nành hoặc sữa đậu nành ^[1], ^[3].
• Duy trì thói quen ăn uống nhất quán: Nếu bạn thường xuyên ăn đậu nành, hãy duy trì lượng dùng đều đặn thay vì thay đổi đột ngột ^[1]. Khi mức tiêu thụ diễn ra ổn định, bác sĩ có thể điều chỉnh liều levothyroxine phù hợp tương ứng với lượng thuốc bị hao hụt ^[1].
• Đảm bảo cung cấp đủ lượng iod: Sử dụng muối iod hoặc các thực phẩm chứa iod đúng mức khuyến nghị trong bữa ăn hằng ngày để bảo vệ tuyến giáp ^[2], ^[7].
• Theo dõi định kỳ: Luôn tái khám và xét nghiệm máu kiểm tra nồng độ hormone tuyến giáp định kỳ; tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi lớn trong chế độ ăn hoặc sử dụng thực phẩm chức năng ^[1], ^[3].

Hiểu đúng về tương tác giữa thực phẩm và thuốc giúp người bệnh suy giáp chủ động hơn trong cuộc sống thường nhật. Bạn không cần phải loại bỏ các món ăn từ đậu nành bổ dưỡng ra khỏi thực đơn gia đình. Chỉ cần ghi nhớ quy tắc uống thuốc khi đói, tạo khoảng cách vài giờ an toàn với bữa ăn và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng để hỗ trợ sức khỏe tối ưu.