Bị trào ngược dạ dày thực quản (GERD) uống prebiotic có làm bệnh nặng hơn?

Nhiều người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) thường tìm đến các chế phẩm bổ sung như prebiotic để cải thiện sức khỏe đường ruột. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi dùng lại gặp phải tình trạng ợ nóng, ợ chua dữ dội hơn ban đầu. Câu hỏi đặt ra là việc bổ sung prebiotic có thực sự khiến bệnh trào ngược diễn tiến xấu đi hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là có thể, đặc biệt ở những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc dùng liều quá cao. Nguyên nhân cốt lõi không nằm ở việc prebiotic trực tiếp làm tăng tiết axit, mà do quá trình lên men prebiotic tại đại tràng sinh ra lượng lớn khí, làm tăng áp lực trong ổ bụng và đẩy axit qua cơ thắt thực quản dưới.

Cơ chế giữ axit và vai trò của áp lực ổ bụng

Ở phần thấp nhất của thực quản tồn tại một vùng áp lực đặc biệt gọi là cơ thắt thực quản dưới (LES), có chức năng chính là ngăn chặn dịch vị chứa axit và thức ăn từ dạ dày trào ngược lên thực quản ^[1]. Cấu trúc giải phẫu đảm bảo van này đóng kín bao gồm cơ nội tại của đoạn xa thực quản, các sợi cơ vòng tâm vị, trụ cơ hoành và mức chênh lệch áp lực trong ổ bụng ^[1]. Khi hoạt động bình thường, cơ thắt này chỉ giãn mở ra khi nuốt để thức ăn đi xuống dạ dày ^[1].

Tuy nhiên, sự suy giảm trương lực của cơ thắt thực quản dưới hoặc các đợt giãn thoáng qua của cơ này (TLESRs) là yếu tố bệnh căn hàng đầu gây ra trào ngược ^[1], ^[2]. Đáng chú ý, hiện tượng tăng áp lực trong ổ bụng được y văn xác nhận là một trong những cơ chế thúc đẩy trào ngược diễn ra mạnh mẽ hơn ^[2]. Bất kỳ yếu tố nào làm áp lực khoang bụng tăng cao, chẳng hạn như ho kéo dài ^[3] hay tích tụ hơi quá mức, đều trực tiếp tạo áp lực đẩy ngược lên dạ dày và vùng nối dạ dày - thực quản.

Áp lực ổ bụng do khí lên men tác động thế nào đến van dạ dày?

Prebiotic bản chất là các chất xơ hòa tan mà cơ thể người không tự tiêu hóa được, dùng làm thức ăn cho các vi khuẩn có lợi ở đại tràng. Khi vi khuẩn đường ruột lên men các hợp chất này, các loại khí như carbon dioxide, hydro và metan được tạo ra với lượng đáng kể. Sự sinh hơi nhanh chóng này gây ra tình trạng chướng bụng, đầy hơi và làm áp lực chung trong khoang bụng gia tăng.

Khi áp lực trong ổ bụng tăng vọt do tích tụ khí, lực cơ học này sẽ ép thẳng vào dạ dày. Dạ dày bị chèn ép sẽ làm căng tức các cấu trúc nâng đỡ tại chỗ, kích thích thêm các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới ^[1]. Thêm vào đó, áp lực ổ bụng lớn tạo lực đẩy vượt qua sức cản nghỉ vốn dĩ đã suy yếu của cơ thắt ở bệnh nhân GERD ^[4], dẫn đến việc dịch vị bị đẩy mạnh ngược dòng lên thực quản.

Nghiên cứu nói gì về cơ thắt thực quản dưới và trào ngược?

Nhiều nghiên cứu y khoa đã phân tích chi tiết các thông số cơ học và áp lực của hệ thống van chống trào ngược để làm rõ cơ chế tổn thương ở người bệnh GERD.

Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2009 cho thấy ở bệnh nhân trào ngược, các đợt giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua (TLESRs) chịu trách nhiệm cho 50% đến 75% các đợt trào ngược, nổi bật nhất ở bệnh nhân trào ngược sau ăn hoặc trào ngược ở tư thế đứng ^[1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng trào ngược chịu tác động tổng hợp từ vận động thực quản, hiện tượng thoát vị hoành, chậm rỗng dạ dày và áp lực ổ bụng ^[1]. Tuy nhiên, các đợt trào ngược ban đêm khi nằm lại chủ yếu do suy giảm trương lực cơ sở của van hơn là TLESRs ^[1].

Nghiên cứu công bố năm 1996 thực hiện đo thể tích vector cơ thắt trong ổ bụng (ISVV) và thể tích vector cơ thắt toàn phần (TSVV) trên 81 bệnh nhân GERD và các nhóm đối chứng khỏe mạnh (20 người để lập giá trị chuẩn và 19 người so sánh) ^[5]. Kết quả ghi nhận giá trị ISVV bình thường dao động 1.870 - 10.740 mm Hg² x mm và TSVV là 2.200 - 13.110 mm Hg² x mm ^[5]. Độ nhạy trong việc phát hiện khuyết tật cơ thắt thực quản dưới của ISVV đạt tới 93,8% (p < 0,05) với độ đặc hiệu 89,5%, chứng minh chiều dài đoạn cơ thắt nằm trong ổ bụng và áp lực nghỉ là hai yếu tố sống còn giữ cho van không bị hở ^[5].

Nghiên cứu năm 2002 đánh giá chức năng hàng rào trụ hoành và độ thanh thải thực quản trên 8 bệnh nhân trào ngược và 8 người khỏe mạnh ^[6]. Sau bữa ăn thử nghiệm 1.675 kJ, áp lực cơ thắt thực quản dưới giảm rõ rệt ở cả hai nhóm (p < 0.001) ^[6]. Thời gian tiếp xúc với axit có pH < 4 sau ăn ở người bệnh GERD là 11,2%, cao hơn rất nhiều so với mức 0,45% ở người khỏe mạnh (p < 0,05) ^[6]. Đáng chú ý, lực căng của trụ cơ hoành lúc nghỉ ở nhóm GERD thấp hơn có ý nghĩa so với người khỏe mạnh trong cả giai đoạn đói lẫn sau ăn (p < 0,05) ^[6].

Nghiên cứu năm 1990 trên 117 bệnh nhân liên tiếp cũng phát hiện áp lực cơ thắt thực quản dưới giảm sút tương quan nghịch với mức độ tổn thương niêm mạc nội soi ^[7]. Bệnh nhân viêm thực quản có sự suy giảm rõ rệt cả về chiều dài toàn phần lẫn chiều dài trong ổ bụng của cơ thắt ^[7].

Gần đây hơn, nghiên cứu năm 2024 khảo sát hồi cứu trên 318 bệnh nhân (trong đó 147 người đủ tiêu chuẩn chẩn đoán GERD theo Lyon với thời gian tiếp xúc axit >6%) cho thấy áp lực cơ bản và áp lực tồn dư của cơ thắt thực quản dưới, chỉ số co bóp tích hợp (DCI) và trở kháng ban đêm trung bình (MNBI) đều thấp hơn đáng kể ở người mắc trào ngược bệnh lý ^[4]. Triệu chứng phổ biến nhất được ghi nhận ở 59% bệnh nhân trào ngược là ợ nóng ^[4].

Một nghiên cứu năm 2012 trên 20 người trẻ (27 ± 5 tuổi) và 15 người cao tuổi (73 ± 4 tuổi) cho thấy hành động ho làm tăng áp lực ổ bụng, từ đó tạo tiền đề khởi phát trào ngược ^[3]. Nghiên cứu xác nhận áp lực nghỉ cơ thắt thực quản trên ở người trẻ cao hơn người già (42 ± 14 mm Hg so với 24 ± 9 mm Hg; P < .001), nhưng phản xạ siết cơ thắt trên khi ho vẫn được bảo tồn để chặn dịch trào ngược lên hầu họng ^[3].

Túi axit sau ăn và nguy cơ trào ngược gia tăng

Sau mỗi bữa ăn, dạ dày hình thành một vùng chứa dịch vị đậm đặc gọi là "túi axit" nằm ngay sát vị trí tiếp giáp giữa dạ dày và thực quản ^[2]. Đây chính là nguồn cung cấp trực tiếp dịch axit trào ngược lên niêm mạc thực quản khi cơ thắt suy yếu hoặc bị mở ra ^[2].

Khi sử dụng prebiotic, quá trình lên men sinh khí kéo dài có thể kích thích dạ dày căng trướng, làm chậm quá trình làm rỗng thức ăn ^[1]. Sự chướng khí này không chỉ làm tăng các đợt giãn cơ thắt thoáng qua ^[1] mà còn có thể đẩy túi axit dịch chuyển gần hơn về phía lỗ tâm vị, tạo cơ hội cho axit và dịch mật tấn công niêm mạc thực quản dễ dàng hơn ^[1], ^[2].

Hiểu lầm thường gặp về prebiotic và bệnh trào ngược

Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng tác dụng của prebiotic và probiotic. Nhiều người tin rằng cứ sản phẩm nào hỗ trợ tiêu hóa thì đều chữa lành được trào ngược. Prebiotic là cơ chất dinh dưỡng cho vi khuẩn, khi vào đường ruột bắt buộc phải trải qua quá trình phân giải kỵ khí sinh hơi. Do đó, việc tự ý uống thêm prebiotic đậm đặc khi đang bị trào ngược nặng không làm giảm axit mà trái lại có thể làm bùng phát cơn ợ nóng vì tăng áp lực lòng ruột.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm prebiotic chỉ lên men ở ruột già nên không ảnh hưởng đến vùng dạ dày thực quản phía trên. Hệ tiêu hóa là một khoang kín liên tục trong ổ bụng. Khi đại tràng bị trướng hơi, toàn bộ thể tích ổ bụng bị chiếm dụng, gián tiếp tạo lực ép cơ học đẩy ngược lên cơ hoành và cơ thắt thực quản dưới, nơi vốn dĩ đã có trương lực yếu ở người bệnh trào ngược ^[1], ^[2], ^[4].

Nhóm người bệnh nào nên đặc biệt thận trọng?

Những người được chẩn đoán mắc trào ngược kèm theo các khiếm khuyết cơ học như thoát vị hoành cần hết sức cẩn thận ^[1], ^[2]. Ở nhóm đối tượng này, cấu trúc van chống trào ngược đã bị biến dạng, chiều dài đoạn trong ổ bụng suy giảm nên van rất dễ bị mở bung dưới áp lực tăng vọt của khí đường ruột ^[5], ^[7].

Người bệnh có tiền sử chướng bụng, hội chứng ruột kích thích, hoặc khả năng thanh thải nhu động thực quản kém cũng thuộc diện nguy cơ cao ^[1], ^[6]. Việc bổ sung vội vã prebiotic liều lớn sẽ làm các đợt giãn cơ TLESRs xảy ra dồn dập ^[1], khiến niêm mạc thực quản liên tục bị tổn thương bởi axit ^[1], ^[7]. Bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc các loại thuốc kháng thụ thể histamine H2 cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm bất kỳ loại men hay chất xơ bổ sung nào ^[2], ^[8].

Gợi ý áp dụng và điều chỉnh chế độ sinh hoạt

Việc kiểm soát bệnh trào ngược đòi hỏi kết hợp đồng bộ giữa dùng thuốc chuẩn y khoa và điều chỉnh lối sống ^[8]. Nếu người bệnh muốn cải thiện hệ vi sinh ruột mà không làm bùng phát trào ngược, nên áp dụng các lưu ý thực tế sau:

• Bắt đầu từ liều rất nhỏ: Không nên dùng ngay liều khuyến nghị trên bao bì của các sản phẩm prebiotic tinh khiết. Hãy bắt đầu bằng lượng nhỏ để đường ruột thích nghi, theo dõi sát biểu hiện chướng hơi bụng.
• Ưu tiên nguồn chất xơ tự nhiên: Thay vì dùng sản phẩm bổ sung cô đặc, hãy hấp thu prebiotic qua chế độ ăn phong phú với các loại rau củ quả tươi, ăn chậm, nhai kỹ để giảm nuốt hơi vào dạ dày.
• Tránh dùng gần giờ đi ngủ: Tránh bổ sung prebiotic hay ăn các bữa ăn nhiều năng lượng vào buổi tối. Sau bữa ăn, áp lực cơ thắt thực quản dưới giảm mạnh ^[6] và túi axit hoạt động mạnh nhất ^[2], việc sinh thêm khí lúc này sẽ khiến trào ngược ban đêm trở nên trầm trọng.
• Lối sống giảm áp lực khoang bụng: Giữ cân nặng hợp lý, tránh mặc quần áo chật nịt bụng, và duy trì vận động nhẹ nhàng để kích thích nhu động ruột tống xuất hơi tự nhiên, giảm áp lực ép lên cơ hoành ^[6].

Prebiotic mang lại nhiều lợi ích cho đường tiêu hóa, nhưng đối với người mắc trào ngược dạ dày thực quản, khí lên men sinh ra có thể trở thành yếu tố kích hoạt bệnh tái phát do áp lực ổ bụng tăng cao. Lựa chọn nguồn bổ sung phù hợp, điều chỉnh lối sống và tuân thủ phác đồ điều trị y tế là chìa khóa giúp bảo vệ dạ dày mà vẫn duy trì hệ vi sinh khỏe mạnh.