Cơn đau bụng quặn thắt từng cơn ở vùng bụng là trải nghiệm phổ biến ở nhiều người sau bữa ăn lạ hoặc trong giai đoạn căng thẳng kéo dài. Tình trạng này thường bắt nguồn từ hiện tượng co thắt quá mức của các lớp cơ trơn nằm trên thành ống tiêu hóa. Trong dân gian, nhiều người thường truyền tai nhau cách dùng củ bình vôi nhằm giảm đau bụng, trấn kinh và an thần.

Dù vậy, dựa trên các tài liệu y khoa và tổng quan hệ thống hiện có, bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh rotundin hay cepharanthine chiết xuất từ bình vôi có tác dụng cắt cơn co thắt cơ trơn tiêu hóa vẫn chưa được xác lập rõ ràng qua các thử nghiệm đối chứng chuẩn mực. Người bệnh không nên tự ý tìm kiếm và sử dụng dược liệu thô này để điều trị các chứng đau bụng cấp hay mạn tính mà chưa có ý kiến của bác sĩ.

Co thắt tiêu hóa: Nguồn gốc cơn đau bụng quặn thắt

Đau bụng mạn tính là triệu chứng tiêu hóa phổ biến nhất khiến bệnh nhân phải tìm đến các phòng khám ngoại trú hoặc khoa cấp cứu [1]. Dấu hiệu đau quặn thường đặc trưng cho các rối loạn chức năng tiêu hóa, hay còn gọi là rối loạn tương tác trục não - ruột [1]. Những tình trạng này bao gồm hội chứng ruột kích thích, chứng khó tiêu chức năng và hội chứng đau bụng qua trung gian thần kinh trung ương [1].

Bên cạnh đó, các bệnh lý khác như viêm dạ dày, viêm đại tràng, sỏi mật gây cơn đau quặn mật, hoặc thậm chí đau bụng kinh cũng gây ra sự co bóp quá mức của cơ trơn [2]. Khi cơ trơn thành ruột co thắt liên tục và mất kiểm soát, lưu lượng máu cục bộ giảm tạm thời, các thụ thể cảm nhận cơn đau bị kích thích mạnh, dẫn đến cảm giác quặn thắt dữ dội và đầy khó chịu [2].

Nhóm thuốc chống co thắt hoạt động theo cơ chế nào?

Để giảm thiểu sự co rút quá mức của cơ trơn vùng bụng, y học hiện đại thường chỉ định nhóm thuốc chống co thắt [2]. Các loại thuốc này không chỉ dùng để xoa dịu triệu chứng đau quặn trong hội chứng ruột kích thích hay đau bụng mật, mà còn hỗ trợ giảm bớt khó chịu cho người bệnh trong các thủ thuật can thiệp như nội soi đại tràng [2].

Về mặt cơ chế, các thuốc chống co thắt hiện nay được phân chia thành nhiều nhóm trị liệu khác nhau [1]:

  • Nhóm kháng cholinergic/antimuscarinic: Có tác dụng ức chế trực tiếp sự co thắt của cơ trơn đường tiêu hóa bằng cách khóa các thụ thể truyền tín hiệu co cơ [1]. Điển hình cho nhóm này là các hoạt chất như hyoscine, hyoscyamine, dicyclomine hoặc butylscopolamine [1, 4].
  • Nhóm ức chế kênh canxi: Ngăn cản dòng ion canxi đi vào bên trong tế bào cơ trơn tiêu hóa, từ đó làm giảm lực co thắt [1]. Nhóm này gồm các thuốc như pinaverium hay otilonium [1, 4].
  • Nhóm làm giãn cơ trơn trực tiếp: Hoạt động thông qua cơ chế ức chế sự vận chuyển của các ion natri và canxi qua màng tế bào, tiêu biểu như papaverine, mebeverine hoặc alverine [1, 4].
  • Nhóm điều hòa thụ thể opioid: Chẳng hạn như trimebutine, tác động lên hệ thống dẫn truyền thần kinh ruột để ổn định nhu động [1, 4].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả của thuốc giãn cơ trơn

Một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2021 đã kiểm tra hiệu quả và độ an toàn của hàng loạt thuốc chống co thắt phổ biến [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc so sánh đối đầu giữa các thuốc còn gặp nhiều rào cản do sự không nhất quán về liều lượng điều trị, thời gian can thiệp, hồ sơ người bệnh và tiêu chuẩn chẩn đoán được áp dụng [1]. Sự biến thiên về các tiêu chí đánh giá kết quả cũng như rủi ro sai lệch trong nghiên cứu khiến hiệu quả và mức độ an toàn của từng loại thuốc có sự dao động rất lớn [1]. Do đó, các chuyên gia khuyến cáo việc lựa chọn thuốc chống co thắt cần dựa trên từng trường hợp bệnh nhân cụ thể chứ không thể áp dụng chung cho toàn bộ phân lớp [1].

Mặt khác, dù thuốc tổng hợp có hiệu quả lâm sàng rõ rệt, việc sử dụng chúng thường bị giới hạn bởi hàng loạt tác dụng phụ khó chịu [2]. Thực tế này thúc đẩy nỗ lực tìm kiếm các phân tử hoạt tính mới có nguồn gốc tự nhiên nhằm hỗ trợ thư giãn cơ trơn an toàn hơn [2]. Một tổng quan năm 2019 về tinh dầu thực vật từ 39 loài thuộc 12 họ thực vật khác nhau đã ghi nhận tác dụng chống co thắt đầy tiềm năng trên các mô hình dược lý, mở ra hy vọng bổ sung các liệu pháp tự nhiên vào hỗ trợ điều trị [2].

Hoạt chất từ bình vôi: Nghiên cứu thực tế nói gì?

Củ bình vôi vốn chứa các ancaloit nổi bật như rotundin (L-tetrahydropalmatin) và cepharanthine. Nhiều người cho rằng các ancaloit này có khả năng làm dịu những cơn đau thắt cơ ruột tương tự các thuốc chống co thắt tổng hợp.

Tuy nhiên, trong các tổng quan y khoa quốc tế về thuốc chống co thắt đường tiêu hóa, các phân tử chiết xuất từ bình vôi không nằm trong danh mục các chất kháng co thắt cơ trơn tiêu hóa được chuẩn hóa hay khuyến nghị sử dụng [1, 4]. Dữ liệu thực nghiệm lâm sàng đối chứng về khả năng giãn cơ trơn ruột của cepharanthine và rotundin cho đến nay vẫn thiếu vắng. Đa phần các đặc tính đã được biết của rotundin tập trung ở khả năng an thần, gây ngủ và ức chế hệ thần kinh trung ương, chứ không phải là chất làm giãn cơ trơn trực tiếp tại thành ruột hay đối kháng thụ thể muscarinic như nhóm papaverine hay hyoscine [1, 4]. Việc tự suy đoán an thần đồng nghĩa với giảm co thắt cơ trơn ống tiêu hóa là một ngộ nhận thường thấy.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng củ bình vôi chữa đau bụng

Một hiểu lầm rất nguy hiểm là đánh đồng mọi loại co thắt cơ bắp với nhau. Co thắt cơ trơn tiêu hóa hoàn toàn khác biệt với tình trạng co cứng cơ vân do tổn thương thần kinh vận động. Ví dụ, trong các bệnh lý thoái hóa thần kinh vận động như xơ cứng cột bên teo cơ, chứng co cứng cơ chi dưới xuất hiện khi tế bào thần kinh vận động vỏ não bị tổn thương [3]. Tình trạng này kháng các thuốc uống và phải dùng liệu pháp can thiệp chuyên biệt như tiêm độc tố Botulinum nhóm A (BTX-A) vào cơ kết hợp tập vật lý trị liệu để giảm co cứng và cải thiện vận động [3]. Cơ trơn tiêu hóa lại chịu sự chi phối hoàn toàn của hệ thần kinh thực vật và các thụ thể ion khác biệt [1].

Hiểu lầm thứ hai là việc sắc lát củ bình vôi tươi hoặc dùng rượu ngâm bình vôi tại nhà để trị đau bụng. Trong củ bình vôi thô tồn tại hỗn hợp nhiều loại ancaloit với độc tính khác nhau. Việc sử dụng dược liệu chưa qua tinh chế, không rõ hàm lượng hoạt chất có thể gây độc cho gan, ngộ độc thần kinh, hạ huyết áp quá mức hoặc làm ức chế hô hấp.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Do thiếu các bằng chứng lâm sàng về độ an toàn trên đường tiêu hóa, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng các sản phẩm tự chế từ bình vôi:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Nguy cơ ảnh hưởng xấu đến thai nhi và truyền qua sữa mẹ.
  • Trẻ nhỏ: Hệ thần kinh và chức năng gan thận chưa hoàn thiện rất nhạy cảm với độc tính của ancaloit bình vôi.
  • Người có bệnh lý tim mạch, huyết áp thấp: Hoạt chất bình vôi có thể gây ức chế tuần hoàn, làm chậm nhịp tim hoặc tụt huyết áp.
  • Người mắc các bệnh gan mạn tính: Nguy cơ ngộ độc và quá tải chuyển hóa thuốc ở gan.

Bên cạnh đó, người đang gặp các triệu chứng đau bụng cấp tính kèm dấu hiệu cảnh báo như sốt cao, đi ngoài ra máu, nôn liên tục, sụt cân không rõ nguyên nhân cần đến ngay bệnh viện để được thăm khám. Đây có thể là dấu hiệu của ngoại khoa khẩn cấp (như viêm ruột thừa, thủng tạng rỗng) mà việc tự ý dùng chất an thần, giảm đau sẽ làm mờ triệu chứng, gây trễ nải thời gian cấp cứu.

Hướng xử trí an toàn khi gặp cơn đau do co thắt tiêu hóa

Thay vì tìm kiếm các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng, người bệnh nên tiếp cận cơn co thắt tiêu hóa một cách khoa học:

  1. Thăm khám bác sĩ chuyên khoa: Việc chẩn đoán đúng nguyên nhân (như hội chứng ruột kích thích hay viêm dạ dày) giúp bác sĩ lựa chọn đúng nhóm thuốc chống co thắt phù hợp với từng cá nhân [1].
  2. Điều chỉnh lối sống và chế độ ăn: Tránh các thực phẩm dễ sinh hơi, hạn chế đồ uống có cồn, caffeine và các món ăn nhiều chất béo gây kích ứng thành ruột. Chia nhỏ bữa ăn và ăn đúng giờ để đường ruột vận hành nhịp nhàng.
  3. Giảm căng thẳng: Căng thẳng thần kinh có mối liên hệ mật thiết với các rối loạn tương tác trục não - ruột, làm gia tăng cơn co thắt [1]. Áp dụng các kỹ thuật thở sâu, thiền định hoặc vận động nhẹ nhàng để xoa dịu hệ thần kinh.
  4. Chườm ấm vùng bụng: Nhiệt độ ấm giúp tăng lưu thông máu cục bộ và hỗ trợ thả lỏng cơ trơn thành bụng một cách an toàn, tạm thời làm dịu cảm giác quặn thắt.

Tóm lại, dù bình vôi là cây thuốc quý trong kho tàng dược liệu, hiệu quả chống co thắt cơ trơn đường tiêu hóa của nó chưa có đủ bằng chứng khoa học xác nhận. Người bệnh cần giữ thái độ thận trọng, ưu tiên các phác đồ y khoa chính thống và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ dược liệu nào.