Nhiều người lớn tuổi, đặc biệt là phụ nữ mãn kinh, thường có thói quen tự mua các loại viên uống canxi liều cao để phòng ngừa loãng xương. Canxi từ lâu đã được xem là "chìa khóa vàng" giúp duy trì mật độ xương và giảm thiểu nguy cơ gãy xương nguy hiểm khi về già. Tuy nhiên, không ít người lo lắng trước thông tin bổ sung canxi dạng viên có thể làm tăng nguy cơ vôi hóa mạch vành, dẫn tới nhồi máu cơ tim và đột quỵ.
Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy bức tranh không hoàn toàn màu đen cũng không hoàn toàn màu trắng. Việc dùng canxi dạng viên trong giới hạn an toàn thông thường không làm tăng nguy cơ vôi hóa mạch vành hay biến cố tim mạch ở người khỏe mạnh. Dù vậy, các nghiên cứu vẫn ghi nhận một số tín hiệu cảnh báo khi lạm dụng chế phẩm bổ sung liều cao kéo dài, đòi hỏi người dùng phải hết sức cẩn trọng.
Cơ chế nghi ngờ canxi viên gây hại tim mạch
Khi uống một lượng lớn canxi dưới dạng viên nén, nồng độ canxi tự do trong máu có thể tăng vọt một cách đột ngột. Hiện tượng tăng canxi máu thoáng qua này hoàn toàn khác biệt so với việc hấp thu canxi từ thức ăn hàng ngày, vốn diễn ra chậm rãi và ổn định hơn [1], [2]. Sự tăng vọt nồng độ canxi huyết tương được cho là có thể kích thích các thụ thể cảm nhận canxi trên thành mạch [1].
Các nhà khoa học đặt giả thuyết rằng nồng độ canxi máu tăng cao bất thường có thể làm thay đổi chức năng tế bào nội mô mạch máu và tác động tiêu cực đến quá trình đông máu [1]. Hơn nữa, tình trạng này còn bị nghi ngờ kích hoạt hoặc thúc đẩy quá trình tích tụ canxi trong mảng xơ vữa động mạch, dẫn đến hiện tượng vôi hóa mạch vành [1], [2]. Ngoài ra, sự biến thiên canxi huyết tương đột ngột cũng có thể là yếu tố khởi phát các cơn loạn nhịp tim nguy hiểm [2].
Bằng chứng vôi hóa mạch vành từ thử nghiệm hình ảnh học
Mảng xơ vữa vôi hóa ở động mạch vành vốn là dấu ấn rõ ràng phản ánh gánh nặng mảng xơ vữa và giúp dự báo nguy cơ xuất hiện các biến cố tim mạch trong tương lai [3]. Để làm rõ nghi vấn canxi viên gây đóng vôi mạch máu, một nghiên cứu phụ lồng ghép trong thử nghiệm lâm sàng Women's Health Initiative (WHI) đã sử dụng kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính (CT) tim để đánh giá trực tiếp điểm số vôi hóa mạch vành (CAC) [3]. Nghiên cứu này theo dõi 754 phụ nữ trong độ tuổi 50–59 sau thời gian can thiệp trung bình 7 năm [3].
Những người tham gia được chia ngẫu nhiên dùng 1.000 mg canxi nguyên tố (dưới dạng canxi cacbonat) kết hợp 400 IU vitamin D3 mỗi ngày hoặc dùng giả dược [3]. Kết quả chụp CT cho thấy điểm số CAC trung bình ở nhóm dùng canxi/vitamin D là 91,6, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với mức 100,5 ở nhóm dùng giả dược (giá trị p = 0,74) [3]. Sau khi điều chỉnh các yếu tố nguy cơ tim mạch, tỷ suất chênh (OR) cho các mốc điểm CAC trên 0, từ 10 trở lên và từ 100 trở lên lần lượt là 0,92; 1,29 và 0,90 [3]. Kết quả ở nhóm có độ tuân thủ uống thuốc trên 50% hoặc có mức vôi hóa nặng (CAC trên 300) cũng cho thấy xu hướng tương tự [3]. Các tác giả kết luận rằng việc bổ sung canxi kèm vitamin D3 liều vừa phải không làm thay đổi gánh nặng mảng vôi hóa động mạch vành ở phụ nữ mãn kinh [3].
Các phân tích gộp cảnh báo rủi ro nhồi máu cơ tim
Mặc dù hình ảnh học không ghi nhận sự gia tăng mảng vôi hóa, nhiều phân tích gộp từ các thử nghiệm lâm sàng đối chứng giả dược vẫn chỉ ra mối liên hệ đáng ngại giữa canxi viên và biến cố tim mạch [1], [2]. Một phân tích gộp năm 2011 trên các thử nghiệm lâm sàng đã báo cáo rằng việc bổ sung canxi làm tăng từ 27% đến 31% nguy cơ nhồi máu cơ tim và tăng từ 12% đến 20% nguy cơ đột quỵ [1]. Một phân tích khác trên 11 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên dùng canxi đơn độc (không kèm vitamin D) cũng ghi nhận tỷ số chênh mắc nhồi máu cơ tim tăng lên mức 1,27 (khoảng tin cậy 95%: 1,01–1,59) [2].
Gần đây hơn, một phân tích gộp công bố năm 2021 bao gồm 13 thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược trên tổng số 43.178 người (28.935 người nhóm can thiệp và 14.243 người nhóm đối chứng) đã xem xét lại vấn đề này [4]. Kết quả chỉ ra canxi viên làm tăng 15% nguy cơ mắc bệnh tim mạch nói chung (RR = 1,15; KTC 95%: 1,06–1,25) và tăng 16% nguy cơ bệnh mạch vành (RR = 1,16; KTC 95%: 1,05–1,28), đặc biệt rõ rệt ở phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh [4]. Phân tích dưới nhóm của nghiên cứu này cũng nhấn mạnh mức bổ sung canxi 1.000 mg mỗi ngày hoặc tổng lượng canxi khẩu phần ăn 700–1.000 mg/ngày làm tăng đáng kể nguy cơ bệnh tim mạch và mạch vành [4].
Phía đối lập: Nhiều dữ liệu khẳng định độ an toàn
Trái ngược với các cảnh báo trên, một lượng lớn bằng chứng khoa học khác lại cho thấy canxi viên tương đối an toàn với hệ tuần hoàn [5], [6], [7]. Trong đại thử nghiệm lâm sàng Women's Health Initiative thực hiện tại 40 trung tâm y khoa trên 36.282 phụ nữ mãn kinh (50–79 tuổi), những người tham gia được chỉ định dùng 500 mg canxi kết hợp 200 IU vitamin D hai lần mỗi ngày hoặc giả dược trong suốt 7 năm [6]. Kết quả theo dõi cho thấy chế độ bổ sung này không làm tăng hay giảm nguy cơ mắc bệnh mạch vành hay đột quỵ [6]. Một phân tích gộp năm 2010 bao gồm toàn bộ dữ liệu người tham gia thử nghiệm WHI cũng khẳng định không có mối liên quan giữa việc bổ sung canxi kèm vitamin D với biến cố tim mạch (RR = 1,04; KTC 95%: 0,92–1,18) [2].
Thêm vào đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 5 năm kèm theo 4,5 năm theo dõi sau can thiệp trên 1.460 phụ nữ cao tuổi cho thấy dùng 1.200 mg canxi cacbonat mỗi ngày không làm tăng nguy cơ bệnh mạch máu do xơ vữa [6]. Thậm chí, việc bổ sung canxi trong nghiên cứu này còn liên quan đến giảm nguy cơ nhập viện và tử vong ở người đã có tiền sử bệnh tim mạch xơ vữa, đồng thời giảm tỷ lệ suy tim sau 9,5 năm [6]. Đánh giá hệ thống và phân tích gộp năm 2016 cập nhật dữ liệu từ 4 thử nghiệm lâm sàng và 27 nghiên cứu quan sát cũng đi đến kết luận rằng lượng canxi nạp vào trong giới hạn trên dung nạp được (2.000 đến 2.500 mg/ngày) không liên quan đến nguy cơ tim mạch ở người trưởng thành khỏe mạnh [7]. Một bài tổng quan y khoa năm 2012 điểm qua 9 thử nghiệm và phân tích gộp cũng nhận định rằng có 6 nghiên cứu không tìm thấy nguy cơ, trong khi chỉ có 3 nghiên cứu báo cáo nguy cơ tim mạch gia tăng [5].
Lợi ích ngừa gãy xương và giới hạn của các nghiên cứu
Bổ sung canxi kết hợp cùng vitamin D đã được chứng minh rõ ràng giúp cải thiện mật độ khoáng chất của xương và giảm thiểu rủi ro gãy xương [5]. Khi đặt lên bàn cân so sánh, nhiều chuyên gia nhận định lợi ích ngăn ngừa tàn phế do gãy xương vẫn vượt trội hơn các nguy cơ tim mạch tiềm ẩn chưa thống nhất [5]. Vì vậy, việc thay đổi hoàn toàn thực hành lâm sàng đối với bệnh nhân loãng xương hay giảm mật độ xương là chưa cần thiết [5].
Dù vậy, người đọc cần hiểu rõ những giới hạn lớn của các bằng chứng khoa học hiện có. Điểm hạn chế chung của hầu hết các thử nghiệm lâm sàng là không có nghiên cứu nào được thiết kế với mục tiêu chính (primary endpoint) nhằm đánh giá biến cố tim mạch; các dữ liệu về tim mạch chủ yếu được thu thập như mục tiêu phụ thứ cấp [5], [6], [8]. Chẳng hạn ở nghiên cứu WHI, mức độ tuân thủ dùng viên uống bị đánh giá là kém khi chỉ có 59% người tham gia uống đủ từ 80% liều trở lên vào cuối năm thứ 7 [6]. Đồng thời, khoảng 54% phụ nữ ở nhóm giả dược lại tự ý dùng thêm canxi cá nhân ngoài nghiên cứu, điều này có thể làm lu mờ sự khác biệt thực tế giữa hai nhóm can thiệp và đối chứng [6], [2]. Mặt khác, các phân tích gộp báo cáo rủi ro tim mạch cũng bị chỉ trích vì loại trừ một số đối tượng tham gia thử nghiệm hoặc có sự đánh giá sự kiện chưa đồng nhất [2].
Hiểu lầm thường gặp khi bổ sung canxi
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống canxi càng nhiều thì xương càng đặc chắc và ngừa loãng xương càng tốt". Thực tế, khả năng hấp thu canxi của cơ thể qua đường tiêu hóa có giới hạn nhất định trong mỗi lần nạp. Việc tự ý uống dồn canxi liều cao không giúp tăng thêm mật độ xương mà chỉ khiến lượng canxi dư thừa bị đào thải qua thận, làm tăng áp lực cho hệ bài tiết và tiềm ẩn rủi ro tăng canxi máu thoáng qua [1], [2].
Một ngộ nhận khác là đánh đồng hoàn toàn viên uống canxi với canxi tự nhiên từ thực phẩm. Các bằng chứng khoa học ghi nhận nguồn canxi từ thực phẩm mang lại hiệu quả cải thiện mật độ xương tương tự nhưng không hề liên quan đến bất kỳ tác dụng phụ bất lợi nào trên hệ tim mạch [1]. Do đó, nguồn cung cấp canxi từ dinh dưỡng hàng ngày luôn là lựa chọn ưu tiên hàng đầu và an toàn nhất trước khi cân nhắc đến bất kỳ dạng thuốc uống nào [1], [8].
Những ai cần thận trọng khi dùng canxi dạng viên?
Những người có tiền sử suy giảm chức năng thận cần đặc biệt thận trọng khi có ý định sử dụng viên uống canxi. Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng bệnh nhân suy thận khi dùng canxi bổ sung có nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao hơn so với người bình thường do cơ chế đào thải khoáng chất bị suy giảm [1]. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý bổ sung canxi mà không có chỉ định chuyên môn.
Bên cạnh đó, những người đang mắc bệnh lý tim mạch, người có nguy cơ cao về xơ vữa mạch vành hoặc người cao tuổi có nhiều bệnh nền cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng. Việc thăm khám giúp bác sĩ cân nhắc liều lượng chính xác, tránh các tương tác thuốc không mong muốn và phòng ngừa nguy cơ tăng vọt nồng độ canxi huyết tương [1], [2]. Người bệnh không nên tự ý ngưng các thuốc điều trị loãng xương theo đơn chỉ vì lo sợ tim mạch, bởi các thuốc này vẫn phát huy hiệu quả tốt mà không bắt buộc phải dùng kèm viên canxi liều cao [1].
Áp dụng thực tế an toàn: Liều lượng và cách dùng
Theo các hướng dẫn lâm sàng, nhu cầu canxi khuyến nghị hàng ngày ở phụ nữ dưới 50 tuổi là 1.000 mg và phụ nữ trên 50 tuổi là 1.200 mg, tốt nhất nên đạt được thông qua chế độ ăn uống thông thường [8]. Tổng lượng canxi nạp vào từ cả thức ăn và viên uống cần tuyệt đối nằm dưới ngưỡng giới hạn trên dung nạp an toàn, tức không vượt quá 2.000 đến 2.500 mg mỗi ngày [7]. Người dân nên tăng cường các thực phẩm giàu canxi tự nhiên như sữa tươi, sữa chua, phô mai, các loại đậu, cá nhỏ ăn cả xương và rau lá xanh đậm [1].
Trong trường hợp khẩu phần ăn thiếu hụt và bắt buộc phải dùng viên uống, không nên uống dồn toàn bộ liều lượng lớn trong một lần duy nhất. Chia nhỏ canxi thành các liều từ 500 mg trở xuống mỗi lần dùng sẽ giúp tối ưu hóa khả năng hấp thu tại ruột, đồng thời giảm thiểu tình trạng canxi huyết tương tăng vọt đột ngột [6], [2]. Nên uống canxi vào ban ngày, tốt nhất là sau bữa ăn để dịch vị dạ dày hỗ trợ hòa tan và hấp thu khoáng chất tốt hơn. Ngoài ra, việc kết hợp hợp lý với vitamin D theo hướng dẫn chuyên khoa sẽ hỗ trợ quá trình vận chuyển canxi vào mô xương hiệu quả [5], [3].
Tóm lại, bổ sung canxi dạng viên vẫn là giải pháp y khoa có giá trị để bảo vệ mật độ xương cho những người có nguy cơ loãng xương cao khi chế độ ăn không đáp ứng đủ [5]. Dù vậy, người dân không nên xem viên canxi như một loại thực phẩm bổ sung có thể tùy tiện lạm dụng kéo dài. Hãy ưu tiên tối đa nguồn canxi tự nhiên từ bữa ăn mỗi ngày và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế để được đánh giá nhu cầu cá nhân hóa trước khi quyết định uống canxi dạng viên.
