Nhiều người có thói quen tự ý mua các loại viên uống bổ sung kẽm liều cao để tăng cường miễn dịch hoặc làm đẹp da trong thời gian dài. Tuy nhiên, việc lạm dụng vi chất này có thực sự an toàn tuyệt đối như nhiều lời quảng cáo hay không?
Câu trả lời được các nghiên cứu khoa học khẳng định là không: việc bổ sung kẽm liều cao và kéo dài có thể kích hoạt tình trạng thiếu hụt đồng trầm trọng, từ đó dẫn tới bệnh cảnh thiếu máu thứ phát nguy hiểm [1], [2]. Tình trạng này thậm chí còn gây tổn thương tế bào tủy xương và hệ thần kinh nếu không được phát hiện kịp thời [3], [4].
"Bẫy sinh học" tại ruột: Kẽm đẩy đồng ra ngoài cơ thể thế nào?
Cả kẽm và đồng đều là các nguyên tố vi lượng tối cần thiết cho nhiều chức năng sống của cơ thể người [5]. Kẽm tham gia vào sự tăng sinh, biệt hóa tế bào và chuyển hóa nền tảng, trong khi đồng giữ vai trò quyết định trong các phản ứng oxy hóa khử và quá trình tạo máu [5]. Cả hai kim loại này đều được hấp thu chủ yếu tại ruột non thông qua cơ chế cạnh tranh phụ thuộc vào nồng độ tương đối giữa chúng [5].
Về mặt sinh hóa, bản thân kẽm có độc tính trực tiếp tương đối thấp đối với tế bào [1], [2]. Phần lớn các tác động gây hại của việc thừa kẽm thực chất lại bắt nguồn từ việc nó làm suy kiệt lượng đồng trong huyết thanh [2]. Hiện tượng này xảy ra thông qua một loại protein vận chuyển và bảo vệ đặc thù có tên là metallothionein [2], [6].
Khi một lượng kẽm quá lớn đi vào đường tiêu hóa, các tế bào niêm mạc ruột non sẽ phản ứng bằng cách kích thích biểu hiện gen metallothionein để sinh ra nhiều protein này hơn [5], [6]. Mục đích tự nhiên của metallothionein là tạo liên kết disulfide với các kim loại như kẽm, cadmium hay đồng nhằm bảo vệ cơ thể khỏi nguy cơ ngộ độc kim loại [5], [6].
Tuy nhiên, ái lực liên kết hóa học của metallothionein đối với đồng lại cao hơn rất nhiều so với kẽm [5], [6]. Do đó, metallothionein mới được tạo ra sẽ nhanh chóng tranh chấp và ưu tiên gắn kết chặt chẽ với các ion đồng tự do tại hỗng tràng [6].
Hệ quả là phức hợp đồng - metallothionein bị khóa chặt bên trong các tế bào biểu mô ruột non và không thể vượt qua màng đáy để đi vào hệ tuần hoàn chung [2], [6]. Do các tế bào niêm mạc ruột non có tốc độ đổi mới và đào thải rất nhanh chóng, lượng đồng bị "giam lỏng" này sẽ theo lớp tế bào bong tróc trôi xuống phân rồi thải ra ngoài [5], [6]. Khi đồng từ thức ăn liên tục bị thất thoát và việc tái hấp thu đồng nội sinh bị chặn đứng, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái cân bằng âm tính và thiếu hụt đồng toàn diện [7].
Những bằng chứng y khoa về hội chứng thiếu máu do thừa kẽm
Mối liên hệ giữa việc nạp quá nhiều kẽm và tình trạng suy giảm dòng tế bào máu đã được ghi nhận trong rất nhiều báo cáo lâm sàng suốt nhiều thập kỷ [1], [2]. Một tổng quan y khoa từng công bố một ca bệnh cùng dữ liệu tổng kết từ 13 trường hợp khác trong y văn về hội chứng thiếu máu nặng do dùng kẽm quá mức và kéo dài [1]. Hội chứng này được đặc trưng bởi tình trạng thiếu máu, giảm tế bào hạt trong máu ngoại vi, cùng các biến đổi hình thái trong tủy xương như xuất hiện không bào trong tế bào đầu dòng và nguyên hồng cầu hình nhẫn [1]. Khi xét nghiệm huyết thanh, các bệnh nhân này đều có nồng độ kẽm tăng vọt, trong khi đồng và ceruloplasmin giảm mạnh [1].
Tại một nghiên cứu công bố năm 2005, các bác sĩ đã báo cáo về ba trường hợp thiếu đồng do kẽm được chẩn đoán ban đầu thông qua sinh thiết tủy xương [3]. Bệnh nhân thứ nhất là một người đàn ông 47 tuổi bị bệnh lý thần kinh ngoại biên suy nhược tiến triển suốt 18 tháng, đi kèm thiếu máu nhẹ và giảm bạch cầu trung tính mức độ nặng [3]. Bệnh nhân thứ hai là nam thanh niên 21 tuổi được bổ sung kẽm điều trị bệnh viêm đầu chi ruột mạn tính dẫn tới thiếu máu đẳng bào và giảm bạch cầu trung tính [3]. Người thứ ba là nam giới 42 tuổi bị thiếu máu, giảm nặng bạch cầu trung tính kèm bệnh lý thần kinh ngoại biên đã kéo dài 8 tháng [3].
Một trường hợp khác ghi nhận bệnh nhân nữ 18 tuổi bị bại não nhập viện do suy hô hấp và được phát hiện thiếu máu, giảm bạch cầu kèm giảm bạch cầu trung tính tuyệt đối [4]. Mẫu phết tủy xương của bệnh nhân này xuất hiện các nguyên hồng cầu hình nhẫn rải rác cùng các hốc không bào nhỏ bên trong tế bào tạo máu [4]. Sau khi xác định nồng độ kẽm huyết청 tăng cao và đồng sụt giảm, các bác sĩ phát hiện bệnh nhân này có tiền sử uống kẽm liều cao liên tục trong nhiều năm [4].
Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng thiếu máu do thiếu đồng vì thừa kẽm có thể hồi phục hoàn toàn nếu ngừng bổ sung kẽm kịp thời [1]. Tuy nhiên, trong khi các biểu hiện huyết học có thể đảo ngược hoàn toàn, những tổn thương thần kinh do thiếu đồng kéo dài lại có nguy cơ không thể phục hồi [4].
Nguy cơ tiềm ẩn ở người bệnh thận và người dùng keo dán hàm giả
Nhu cầu khuyến nghị hàng ngày đối với kẽm chỉ là 11 mg/ngày ở nam giới và 8 mg/ngày ở nữ giới [2]. Mặc dù tình trạng thiếu kẽm trong cộng đồng diễn ra phổ biến, ngộ độc hay dư thừa kẽm lại là vấn đề ít gặp nhưng đang có xu hướng tăng lên do thói quen sử dụng thực phẩm chức năng [2], [6].
Nghiên cứu chỉ ra rằng lượng kẽm dư thừa thường đến từ việc lạm dụng thực phẩm bổ sung đường uống trong nhiều tháng hoặc nhiều năm [2], [6]. Ngoài ra, việc dùng các loại keo dán hàm giả có chứa nồng độ kẽm cao dao động từ 17.000 đến 34.000 mcg/g mỗi ngày cũng là nguồn cơn gây tích tụ kẽm đáng kể [2]. Một trường hợp được ghi nhận gần đây là bệnh nhân vừa uống viên kẽm mỗi ngày để ngừa bệnh sau đại dịch, vừa dùng keo dán hàm giả chứa kẽm suốt 2 năm sau can thiệp nha khoa [6]. Tương tác tích lũy từ hai nguồn này đã đẩy bệnh nhân vào tình trạng thiếu máu và giảm bạch cầu trung tính nghiêm trọng [6].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính như suy thận lại càng dễ tổn thương trước tác động của kẽm [8], [5]. Một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 59 tuổi đang lọc màng bụng bị thiếu máu trở nặng và giảm bạch cầu nghiêm trọng sau 4 tháng uống viên kẽm hỗ trợ [8]. Bệnh nhân này chỉ ăn một bữa mỗi ngày và uống khoảng 750 mL rượu vang mỗi ngày [8]. Khi nhập viện, nồng độ đồng của ông sụt giảm nghiêm trọng, buộc các bác sĩ phải ngừng ngay viên kẽm, truyền máu, dùng yếu tố kích thích tạo cụm dòng hạt và hướng dẫn uống bổ sung bột ca cao để cung cấp đồng [8]. Sau khi ngừng kẽm, số lượng bạch cầu và nồng độ huyết sắc tố của người bệnh đã cải thiện tốt [8].
Đối với bệnh nhân chạy thận nhân tạo, việc tăng kẽm quá mức còn dẫn tới tình trạng thiếu máu kháng erythropoietin [5]. Nhằm giảm thiểu nguy cơ thiếu đồng do kẽm ở nhóm đối tượng này, các chuyên gia gợi ý ngưỡng an toàn trên của nồng độ kẽm huyết thanh là 78,3 mcg/dL [5].
Càng uống bù sắt càng không khỏi: Những nhầm lẫn tai hại
Thiếu máu do thiếu đồng thường không nằm trong danh mục các nguyên nhân truyền thống được nghĩ đến đầu tiên khi thăm khám [3], [5]. Tình trạng này rất dễ bị chẩn đoán nhầm thành hội chứng loạn sinh tủy hoặc thiếu hụt vitamin B12 [4]. Các đặc điểm hình thái tế bào tủy xương bất thường có thể mô phỏng rất giống hội chứng loạn sinh tủy, dễ dẫn tới các can thiệp y khoa không cần thiết hoặc sai hướng [6], [4].
Một sai lầm rất phổ biến là bệnh nhân tự ý tăng cường bổ sung sắt khi thấy mình bị thiếu máu không thuyên giảm [5], [6]. Về mặt sinh hóa, sắt dư thừa từ chế độ ăn hay viên uống cũng cạnh tranh hấp thu trực tiếp với đồng trong đường tiêu hóa [5]. Do đó, việc tự ý tăng liều sắt uống để điều trị chứng thiếu máu thực chất có thể làm cho tình trạng thiếu đồng trở nên tồi tệ hơn nếu nguồn cơn ban đầu vốn là do thiếu hụt đồng gây ra [5].
Bên cạnh đó, việc dùng kẽm liều điều trị khi bụng đói (không kèm thức ăn) đã được chứng minh là cách đẩy nhanh sự suy kiệt đồng nhanh nhất [7]. Cơ chế này từng được y học khai thác có chủ đích trong việc bào chế liệu pháp dùng kẽm để điều trị bệnh Wilson – căn bệnh chuyển hóa di truyền gây tích tụ đồng độc hại trong gan [2], [7]. Bằng cách kích thích metallothionein ở ruột, kẽm ngăn cản hấp thu đồng từ thức ăn và chặn tái hấp thu đồng nội sinh ở người bệnh Wilson [7]. Nhưng nếu áp dụng liều cao này lên một người khỏe mạnh bình thường, đó lại là thảm họa đối với sự cân bằng vi chất [2], [7].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù mối quan hệ đối kháng giữa kẽm và đồng là một cơ chế sinh hóa đã được xác lập vững chắc, hầu hết các bằng chứng về hội chứng này trên người đến nay chủ yếu tồn tại dưới dạng báo cáo ca bệnh và tổng quan hồi cứu các chuỗi ca bệnh nhỏ lẻ [3], [1], [8]. Do tỷ lệ ngộ độc kẽm trong dân số chung tương đối thấp và các triệu chứng lâm sàng lại không đặc hiệu, việc thiết kế các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn đối với tình trạng quá liều kẽm là không khả thi về mặt y đức [2], [4].
Các dữ liệu hiện tại nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm tra nồng độ cả kẽm và đồng huyết thanh trên những ca thiếu máu dai dẳng [1], [8]. Tuy nhiên, các giới hạn an toàn cụ thể của nồng độ kẽm huyết청 thường chỉ mới được đề xuất cho các phân nhóm đặc thù như bệnh nhân chạy thận nhân tạo, chứ chưa có một thước đo đại trà toàn diện cho mọi tình huống lâm sàng [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi dùng kẽm
Một số nhóm người có nguy cơ cao gặp biến chứng thiếu máu do đồng khi dùng kẽm gồm:
Người có thói quen dùng thực phẩm chức năng kéo dài: Những người uống viên kẽm bổ sung liên tục nhiều tháng hoặc nhiều năm mà không có chỉ định định kỳ từ bác sĩ [2], [6].
Người mang răng giả: Những người sử dụng keo dán hàm giả chứa kẽm với lượng lớn mỗi ngày, đặc biệt là khi kết hợp đồng thời với viên uống bổ sung [2], [6].
Bệnh nhân lọc máu và chạy thận: Bệnh nhân lọc màng bụng hoặc chạy thận nhân tạo vốn có chế độ dinh dưỡng khắt khe và hệ chuyển hóa nhạy cảm, rất dễ thiếu đồng khi được kê đơn kẽm [8], [5].
Người có tiền sử phẫu thuật dạ dày hoặc bệnh đường ruột: Những người đã từng phẫu thuật cắt dạ dày, mắc bệnh Celiac hoặc phải nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch kéo dài vốn đã có nguy cơ giảm hấp thu đồng cơ bản [5].
Bệnh nhân hồng cầu hình liềm: Tình trạng bệnh lý này thường đi kèm sự thiếu hụt kẽm từ nhẹ đến trung bình do mất kẽm qua thận, việc điều trị kẽm cần được kiểm soát chặt để không làm đảo lộn nồng độ đồng [7].
Sử dụng kẽm an toàn để bảo vệ quá trình tạo máu
Để phòng tránh biến chứng nguy hiểm này, người tiêu dùng không nên xem kẽm như một loại "thuốc bổ vô hại" có thể dùng tùy tiện [1], [2]. Hãy luôn nhớ rằng nhu cầu sinh lý của cơ thể với vi chất này chỉ ở mức khiêm tốn là 8-11 mg mỗi ngày [2].
Khi nghi ngờ bản thân bị thiếu máu với các biểu hiện như mệt mỏi, xanh xao, tuyệt đối không tự ý mua sắt hoặc kẽm liều cao về uống kéo dài [5], [6]. Việc tự ý phối hợp nhiều nguồn cung cấp kẽm cùng lúc, chẳng hạn như vừa uống thực phẩm chức năng vừa dùng keo dán nha khoa chứa kẽm, cần phải được chấm dứt ngay [6]. Nếu đang điều trị các bệnh lý mạn tính hoặc can thiệp lọc máu, bệnh nhân phải luôn thông báo rõ ràng cho bác sĩ về toàn bộ thói quen ăn uống cũng như các sản phẩm hỗ trợ đang sử dụng để được theo dõi nồng độ đồng và kẽm định kỳ [8], [5].
Kẽm là một khoáng chất thiết yếu tuyệt vời cho hệ miễn dịch, nhưng lạm dụng nó lại vô tình biến vi chất này thành rào cản chặn đứng khả năng hấp thu đồng của tủy xương [5], [6]. Hãy duy trì một chế độ dinh dưỡng đa dạng thay vì phụ thuộc vào viên uống, và luôn lắng nghe tư vấn chuyên môn trước khi đưa bất kỳ chất bổ sung nào vào cơ thể trong thời gian dài.
