Nhiều người chi tiền triệu mua thực phẩm chức năng omega-3 mỗi tháng với hy vọng làm sạch mạch máu và ngăn đột quỵ. Thói quen uống viên dầu cá bồi bổ tim mạch đã trở thành lựa chọn quen thuộc của không ít gia đình hiện nay. Tuy nhiên, liệu việc uống các viên bổ sung này có thực sự đem lại tác dụng thần kỳ như lời đồn đại hay không?
Câu trả lời từ y học chứng cứ hiện đại là không hoàn toàn như kỳ vọng. Mặc dù các nghiên cứu quan sát dịch tễ học ghi nhận người ăn nhiều cá biển có tỷ lệ tử vong và mắc bệnh tim thấp hơn, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên quy mô lớn về viên uống omega-3 lại cho ra nhiều kết quả trái ngược, chưa thống nhất về lợi ích bảo vệ tổng thể [1], [2].
Cơ chế tác động và nghịch lý giữa ăn cá với viên uống
Chất béo omega-3 chuỗi dài có nguồn gốc từ biển, chủ yếu gồm axit eicosapentaenoic (EPA) và axit docosahexaenoic (DHA), là các axit béo thiết yếu mà cơ thể hầu như không thể tự sản xuất được mà phải phụ thuộc vào nguồn thức ăn bên ngoài [2], [3]. Cơ chế hoạt động chính được ghi nhận của axit béo omega-3 là làm giảm mức chất béo trung tính (triglyceride) trong máu [1], [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu dịch tễ học chỉ ra rằng lượng cá tiêu thụ cao và nồng độ EPA, DHA đo được trong các mô liên kết nghịch với các biến cố tim mạch và tỷ lệ tử vong chung [2]. Các chất béo này từng cho thấy tiềm năng phòng ngừa ban đầu bệnh tim mạch trong các nghiên cứu trên động vật và các thử nghiệm lâm sàng nhỏ dùng các tiêu chí trung gian [3]. Tuy nhiên, việc chuyển từ thói quen ăn thực phẩm tự nhiên sang dùng viên uống tổng hợp lại không đem lại hiệu quả đồng nhất [1], [2].
Một lý do giải thích cho nghịch lý này là hiệu quả của việc bổ sung omega-3 phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ chất béo nền có sẵn trong mô của cơ thể người dùng, hoàn toàn khác với cơ chế chuyển hóa của các thuốc điều trị thông thường [2]. Ngoài ra, việc dùng liều thấp dưới 1 gam mỗi ngày và không định lượng nồng độ axit béo trong máu để điều chỉnh liều mục tiêu trong các thử nghiệm lâm sàng có thể là nguyên nhân dẫn đến các kết quả trái ngược nhau [2].
Bằng chứng tổng hợp: Bức tranh không đồng nhất từ các thử nghiệm
Báo cáo tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2012 đã xem xét 20 nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên với tổng cộng 63.030 người tham gia dùng chất bổ sung hoặc can thiệp dinh dưỡng [5]. Kết quả cho thấy axit béo omega-3 không tạo ra tác động tổng thể lên biến cố tim mạch tổng hợp gồm nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tử vong do tim mạch (RR = 0,96; khoảng tin cậy 95% từ 0,90 đến 1,03; P = 0,24), cũng như không giảm tỷ lệ tử vong chung (RR = 0,95; KTC 95% 0,86 - 1,04; P = 0,28) [5].
Cũng trong phân tích gộp năm 2012, omega-3 không làm giảm biến cố mạch vành (RR = 0,86; P = 0,24), không giảm rối loạn nhịp tim (RR = 0,99; P = 0,92) và không giảm biến cố mạch máu não (RR = 1,03; P = 0,59) [5]. Điểm sáng duy nhất là ghi nhận khả năng bảo vệ giảm tử vong do bệnh lý mạch máu (RR = 0,86; KTC 95% 0,75 - 0,99; P = 0,03) [5]. Nhóm nghiên cứu kết luận bằng chứng không rõ ràng và lợi ích không lớn như suy nghĩ trước đây [5].
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2017 tổng hợp từ 21 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên cùng các phân tích gộp liên quan cũng đi đến kết luận tương tự: viên uống bổ sung omega-3 không mang lại lợi ích nhất quán cho việc bảo vệ tim mạch, dẫn đến nhiều hoài nghi về giá trị phòng ngừa thực tế của hoạt chất này [1].
Điểm sáng từ phân tích ô và mô hình kinh tế y tế
Dù nhiều báo cáo bi quan, y văn vẫn ghi nhận những dữ liệu tích cực ở một số nhóm chỉ số cụ thể. Một nghiên cứu dạng đánh giá tổng quan cấp cao (umbrella review) công bố năm 2021 đã phân tích 83 phân tích gộp từ 29 bài báo liên quan, sàng lọc từ 3.298 bài báo khoa học xuất bản trước ngày 28/8/2019 [6]. Kết quả xác định được 12 kết cục tim mạch liên quan đến bổ sung omega-3 [6].
Đáng chú ý, phân tích tổng quan này chỉ ra rằng bổ sung omega-3 giúp giảm đáng kể tỷ lệ tử vong do các nguyên nhân tim mạch chính (RR = 0,92; KTC 95% 0,86 - 0,98) [6]. Ý nghĩa thống kê này vẫn tiếp tục được duy trì khi tiến hành phân tích phân nhóm trên các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên quy mô lớn có trên 1.000 bệnh nhân tham gia (RR = 0,94; KTC 95% 0,88 - 0,99) [6].
Ở khía cạnh can thiệp kinh tế y tế, nghiên cứu năm 2006 dùng mô hình phân tích quyết định để dự đoán tác động của viên bổ sung omega-3 trong phòng ngừa thứ phát biến cố mạch vành ở nam giới tại Mỹ [7]. Mô hình chỉ ra rằng việc bổ sung omega-3 giúp giảm số ca nhồi máu cơ tim gây tử vong và giảm tử vong do tim mạch trong cả ngắn hạn 1 năm lẫn dài hạn 42 tháng [7]. Khi tính toán chi phí điều trị trực tiếp, việc bổ sung cho thấy hiệu quả kinh tế so với không bổ sung, thậm chí giúp tiết kiệm tổng chi phí y tế và giảm thiệt hại do mất sức lao động [7].
Các thử nghiệm quy mô lớn đối đầu: VITAL, REDUCE-IT và STRENGTH
Để giải quyết tranh cãi, nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng giả dược quy mô lớn đã được triển khai nhưng lại đưa ra những đáp án đối chọi nhau chan chát. Điển hình là thử nghiệm VITAL công bố năm 2020 trên 25.871 người Mỹ (nam từ 50 tuổi, nữ từ 55 tuổi trở lên, gồm 5.106 người Mỹ gốc Phi) được theo dõi trung vị 5,3 năm [3]. Nghiên cứu thử nghiệm thiết kế yếu tố 2x2 dùng vitamin D3 (2000 IU/ngày) và omega-3 từ biển (1 g/ngày) để phòng ngừa ban đầu bệnh tim mạch và ung thư [3].
Kết quả thử nghiệm VITAL cho thấy tỷ lệ biến cố tim mạch chính không khác biệt giữa nhóm dùng omega-3 và nhóm giả dược với 805 người gặp biến cố (tỷ số nguy cơ HR = 0,92; KTC 95% 0,80 - 1,06; p = 0,24) [3]. Tỷ lệ mắc ung thư xâm lấn cũng không giảm (HR = 1,03; p = 0,56), tử vong do ung thư (HR = 0,97) và tử vong do mọi nguyên nhân (HR = 1,02) đều không có khác biệt mang ý nghĩa thống kê [3]. Điểm tích cực duy nhất trong tiêu chí phụ của VITAL là giảm tỷ lệ nhồi máu cơ tim toàn bộ (HR = 0,72; KTC 95% 0,59 - 0,90) [3].
Bên cạnh đó, y học ghi nhận mâu thuẫn sâu sắc giữa hai đại thử nghiệm lâm sàng dùng liều cao trên bệnh nhân tăng triglyceride máu đang điều trị bằng thuốc statin: thử nghiệm REDUCE-IT (dùng icosapent ethyl) và thử nghiệm STRENGTH (dùng Epanova) [8]. Trong khi một số thử nghiệm liều cao như REDUCE-IT cho kết quả đầy hứa hẹn giúp giảm nguy cơ tồn dư sau điều trị statin, thì thử nghiệm còn lại lại cho kết quả khác biệt, gây bối rối cho việc ứng dụng phác đồ chuẩn [8], [2], [4].
Sự bất đồng này xuất phát từ nhiều điểm khác biệt về thiết kế nghiên cứu giữa các đợt thử nghiệm, bao gồm cả những tranh cãi xung quanh việc dùng dầu khoáng làm chất đối chứng giả dược trong thử nghiệm REDUCE-IT [8], [2].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống omega-3 là có thể thay thế hoàn toàn lối sống lành mạnh hoặc thuốc điều trị mỡ máu statin. Thực tế, ngoại trừ một số ít thử nghiệm, hầu hết các thử nghiệm lớn về omega-3 đều cho kết quả âm tính hoặc không có lợi ích rõ rệt trong việc ngăn ngừa biến cố tim mạch tổng thể [4].
Lợi ích bảo vệ của omega-3 dường như chỉ xuất hiện rõ rệt ở việc giảm tỷ lệ tử vong do bệnh lý mạch máu hoặc nhồi máu cơ tim trong các phân nhóm đặc thù, chứ không thể ngăn ngừa toàn diện các bệnh lý tim mạch, đột quỵ hay ung thư [5], [6], [3]. Việc lạm dụng chất bổ sung thay vì điều chỉnh chế độ ăn tổng thể là một nhận thức sai lầm chưa được khoa học ủng hộ [1], [2].
Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những phát hiện mâu thuẫn giữa các thử nghiệm lâm sàng đánh giá cùng nhóm hoạt chất đang đặt ra thách thức lớn đối với tính hợp lệ khoa học [8]. Cần có thêm các nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu lớn với quy trình kiểm soát chặt chẽ để giải quyết những khoảng trống này [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng viên uống bổ sung?
Việc sử dụng viên dầu cá không hoàn toàn vô hại như nhiều người vẫn nghĩ. Trong phân tích gộp năm 2012, các biến cố bất lợi xuất hiện phổ biến hơn ở nhóm dùng omega-3 so với nhóm dùng giả dược (RR = 1,18; KTC 95% 1,02 - 1,37; P = 0,03) [5]. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự gia tăng các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa, chẳng hạn như đầy bụng, khó tiêu hoặc tiêu chảy [5].
Những người có tiền sử bệnh tiêu hóa hoặc nhạy cảm với dầu mỡ cần đặc biệt lưu ý trước khi quyết định dùng sản phẩm bổ sung hàng ngày [5]. Mặc dù thử nghiệm VITAL ghi nhận liều 1 g/ngày không làm tăng nguy cơ chảy máu hay biến cố nghiêm trọng khác, người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc có bệnh nền phức tạp vẫn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá cẩn trọng [3].
Việc tự ý dùng liều cao để mong hạ mỡ máu nhanh chóng có thể dẫn đến các tác dụng phụ không mong muốn mà không mang lại hiệu quả bảo vệ mạch vành như mong đợi [5], [1].
Ứng dụng thực tế: Ăn cá tự nhiên hay uống viên bổ sung?
Từ các bằng chứng khoa học, việc ưu tiên bổ sung omega-3 qua chế độ ăn uống tự nhiên từ cá biển vẫn là lựa chọn an toàn và tối ưu nhất [2]. Chế độ ăn giàu cá cung cấp nguồn EPA và DHA dồi dào, đi kèm với nhiều dưỡng chất vi lượng khác giúp cải thiện sức khỏe tổng thể mà không gây gánh nặng phụ trợ cho đường tiêu hóa [5], [2].
Nếu lựa chọn viên uống, người dùng cần lưu ý rằng các liều bổ sung thông thường dưới 1 g/ngày có thể chưa đủ để tạo ra thay đổi lớn trên nồng độ mô nếu cơ thể thiếu hụt trầm trọng [2]. Các chuyên gia đề xuất việc ứng dụng chỉ số omega-3 (omega-3 index) trong máu để định lượng chính xác nhu cầu cá nhân hóa và tối ưu hóa lượng bổ sung cho những đối tượng có nguy cơ cao, thay vì uống ngẫu nhiên không kiểm soát [2].
Người dân không nên coi viên uống omega-3 là thần dược chữa bách bệnh tim mạch. Hãy xây dựng một chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục đều đặn và duy trì lối sống khoa học để bảo vệ trái tim một cách bền vững.
