Làm việc nhiều giờ trước màn hình máy tính khiến mắt nhức mỏi, khô rát. Nhiều người có thói quen tự mua viên uống vitamin A liều cao về bổ sung hàng ngày với hy vọng "bổ mắt" nhanh chóng. Liệu việc nạp liên tục loại vitamin này ở hàm lượng lớn có thực sự an toàn?
Câu trả lời ngắn gọn là không. Vitamin A rất cần thiết cho thị lực và hoạt động bình thường của tế bào, nhưng việc lạm dụng thực phẩm bổ sung liều cao lại dẫn đến nguy cơ ngộ độc (thừa vitamin A) rất nguy hiểm [1], [2]. Thay vì tự ý uống liều cao kéo dài, người dùng cần tuân thủ chặt chẽ ngưỡng dung nạp an toàn của cơ thể [1], [3].
Vì sao vitamin A liều cao lại tích tụ gây độc?
Vitamin A là dưỡng chất thiết yếu cho sinh lý bình thường của tế bào [2]. Thiếu hụt vi chất này có thể dẫn đến bệnh khô mắt (xerophthalmia), mù lòa vĩnh viễn và làm tăng tỷ lệ tử vong ở trẻ nhỏ [1]. Tuy nhiên, mặt trái của việc bổ sung quá mức là nguy cơ gây ngộ độc cho cơ thể [1].
Khác với các vitamin tan trong nước dễ đào thải, các vitamin tan trong chất béo có khả năng tích lũy lại trong cơ thể nên tiềm ẩn nguy cơ gây độc cao hơn [4]. Khi nạp quá nhiều, vitamin A bị giữ lại trong gan và mô mỡ, dẫn đến nồng độ chất chuyển hóa retinoid đạt ngưỡng gây độc [2].
Sự tích tụ này gây ra hai hậu quả nghiêm trọng tại xương và gan. Thứ nhất, thừa vitamin A làm tăng số lượng tế bào hủy xương (osteoclast), thúc đẩy quá trình tiêu xương và giải phóng canxi ồ ạt vào máu, gây ra tình trạng tăng canxi máu [2]. Thứ hai, tại gan, lượng vitamin A dư thừa trực tiếp làm tổn thương và gây hoại tử tế bào gan [5]. Quá trình này kích thích sự tăng sinh của tế bào hình sao và dẫn đến xơ hóa quanh xoang gan, quanh tĩnh mạch trung tâm và vùng cửa [5]. Các vết sẹo xơ hóa làm giãn và tắc nghẽn xoang gan, cản trở dòng máu tĩnh mạch gan chảy ra ngoài, từ đó gây tăng áp lực tĩnh mạch cửa không do xơ gan hoặc tắc mật trong gan [5].
Khoa học ghi nhận gì về ngưỡng an toàn và độc tính?
Các y văn và phân tích khoa học đã chỉ rõ ngưỡng gây độc cũng như hậu quả nặng nề của việc dùng quá liều vitamin A ở cả dạng cấp tính và mạn tính.
Một tổng quan về tính an toàn của vitamin A công bố năm 1989 đã đánh giá mức độ đáp ứng nhu cầu khuyến nghị cho đa số cá nhân và các báo cáo ngộ độc từ năm 1976 đến 1987 [1]. Nghiên cứu cho thấy ngộ độc vitamin A cấp tính ở người lớn có thể xảy ra sau khi uống một liều từ 500.000 IU trở lên (cao gấp hơn 100 lần mức khuyến nghị hàng ngày - RDA), và ở trẻ em là một lượng thấp hơn tương ứng theo tỷ lệ cơ thể [1]. Các triệu chứng cấp tính này thường có thể hồi phục khi ngừng uống quá liều [1]. Tuy nhiên, giới hạn của dữ liệu thời kỳ này là ở phụ nữ mang thai, dù đã có báo cáo về dị tật bẩm sinh liên quan đến việc người mẹ lạm dụng vitamin A liều cao, các nhà khoa học vẫn chưa thiết lập được mối quan hệ nhân quả trực tiếp ở người [1].
Để làm rõ ngưỡng gây độc mạn tính và ảnh hưởng của dạng bào chế, một phân tích gộp công bố năm 2003 đã rà soát 248 bài báo khoa học trên cơ sở dữ liệu PubMed, từ đó tổng hợp dữ liệu chi tiết của 259 ca ngộ độc retinol (bao gồm retinol và retinyl ester từ thực phẩm hoặc viên uống) có đầy đủ thông tin về liều dùng, giới tính, tuổi, thời gian phơi nhiễm và triệu chứng [3]. Kết quả chỉ ra rằng ngộ độc vitamin A mạn tính xảy ra sau khi dùng liều hàng ngày là 2 mg retinol/kg trọng lượng cơ thể đối với các chế phẩm dạng dầu trong nhiều tháng hoặc nhiều năm [3]. Ngược lại, với các dạng bào chế hòa tan trong nước, dạng nhũ tương và dạng rắn, chỉ cần liều thấp tới 0,2 mg retinol/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong vài tuần đã gây ngộ độc mạn tính [3]. Như vậy, chế phẩm dạng tan trong nước, nhũ tương và dạng rắn độc gấp khoảng 10 lần so với dạng dầu [3]. Phân tích này cũng xác định liều đơn tối đa an toàn của retinol dạng dầu hoặc từ gan động vật là khoảng 4–6 mg/kg trọng lượng cơ thể, và ngưỡng này không thay đổi đáng kể theo độ tuổi [3].
Bằng chứng thực tế về tác hại lên xương được ghi nhận trong báo cáo ca bệnh năm 2020 về một bé trai 5 tuổi mắc rối loạn phổ tự kỷ [2]. Bệnh nhi nhập viện vì đau bụng dữ dội và đau hai chân, được phát hiện tăng canxi máu dai dẳng do uống lượng vitamin A cao gấp hơn 700 lần mức khuyến nghị hàng ngày theo độ tuổi [2]. Để xử trí cấp cứu, các bác sĩ phải truyền dịch tĩnh mạch, dùng thuốc lợi tiểu furosemide và calcitonin, sau đó điều trị dứt điểm bằng pamidronate để ức chế tế bào hủy xương [2]. Ca bệnh này cảnh báo việc dùng vitamin A làm chiến lược điều trị tự kỷ đang phổ biến nhưng hoàn toàn thiếu bằng chứng về lợi ích và mang lại rủi ro ngộ độc lớn [2].
Cùng năm 2020, một báo cáo ca bệnh khác đã mô tả chi tiết tổn thương gan do thừa vitamin A [5]. Bệnh nhân có biểu hiện giống hệt xơ gan với tình trạng tăng áp lực tĩnh mạch cửa và dịch cổ trướng có hàm lượng protein tổng số tăng cao ở mức 4,8 g/dL [5]. Nghi ngờ ban đầu là sung huyết tim nhưng kết quả thông tim và đo áp lực đã bác bỏ giả thuyết này, hướng kết luận về độc tính của vitamin A [5]. Báo cáo nhấn mạnh rằng hầu hết tình trạng tăng áp lực tĩnh mạch cửa sẽ tự khỏi sau vài tháng đến vài năm ngừng viên uống, nhưng một số ca vẫn tiến triển thành xơ gan thực sự, thậm chí phải ghép gan [5].
Khoảng trống bằng chứng và khó khăn trong chẩn đoán
Mặc dù tác hại của việc thừa vitamin A đã được mô tả rõ, việc phát hiện sớm tình trạng này trong thực tế lâm sàng lại gặp nhiều rào cản lớn.
Theo nghiên cứu năm 1989, số ca ngộ độc vitamin A được báo cáo thực tế khá hiếm, trung bình dưới 10 ca mỗi năm trong giai đoạn 1976–1987 [1]. Tuy nhiên, con số thấp này có thể đi kèm với sự khó khăn trong việc chẩn đoán chính xác. Báo cáo năm 2020 về tổn thương gan chỉ ra rằng nồng độ retinol trong huyết tương không phải là chỉ số đáng tin cậy để ước tính nhu cầu vitamin A của cơ thể, do nó không phản ánh nhạy bén nồng độ tích lũy thực tế trong gan [5].
Đáng lưu ý hơn, y học hiện chưa có bất kỳ dấu ấn sinh học không xâm lấn nào để đánh giá tình trạng dư thừa vitamin A trong cơ thể [5]. Độc tính mạn tính còn phụ thuộc vào hàng loạt yếu tố phức tạp như phác đồ liều lượng, dạng vật lý của viên uống, tình trạng sức khỏe tổng thể, lượng đạm và rượu bia tiêu thụ, cũng như tương tác với các vitamin C, D, E và K [1]. Ngoài ra, do vấn đề đạo đức y sinh, không thể thực hiện các thử nghiệm lâm sàng cố tình gây ngộ độc vitamin tan trong dầu trên người, nên cơ sở bằng chứng về độ an toàn chủ yếu phải xây dựng qua từng báo cáo ca bệnh riêng lẻ [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi tự bổ sung
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi các viên uống vitamin không kê đơn như "thuốc bổ vô hại", uống càng nhiều càng tốt cho mắt. Thực tế, ngộ độc hoàn toàn có thể xảy ra do thói quen tự ý mua dùng các chế phẩm không kê đơn hoặc do sai sót trong quá trình dùng thuốc [6], [7], [4]. Nhiều phụ huynh còn tự ý cho con uống vitamin A liều cực cao để chữa tự kỷ mà không biết rằng chưa có bằng chứng khoa học nào chứng minh lợi ích này [2].
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng mọi viên vitamin A có cùng hàm lượng trên nhãn đều an toàn như nhau. Phân tích năm 2003 đã chứng minh dạng bào chế quyết định rất lớn đến độc tính: viên dạng rắn, dạng nhũ tương hoặc tan trong nước gây độc nhanh và mạnh gấp 10 lần dạng dầu ở cùng một mức liều tính theo cân nặng [3].
Hiểu lầm thứ ba là chỉ cần xét nghiệm máu bình thường thì cứ yên tâm uống tiếp. Như đã phân tích, xét nghiệm retinol máu không phản ánh đúng lượng vitamin A đang ứ đọng tại gan [5]. Thậm chí, khi đã ngộ độc, cơ thể cũng không có bất kỳ thuốc giải độc đặc hiệu nào để trung hòa ngay lập tức lượng vitamin A dư thừa [5].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng là phụ nữ đang mang thai hoặc có kế hoạch mang thai. Thử nghiệm trên động vật mang thai cho thấy cả việc thừa và thiếu vitamin A đều gây quái thai [1]. Ở người, các ca dị tật bẩm sinh cũng đã được ghi nhận ở cả hai thái cực: người mẹ lạm dụng vitamin A liều cao và người mẹ bị thiếu hụt vitamin A trong thai kỳ [1].
Nhóm thứ hai là trẻ nhỏ. Cơ thể trẻ có trọng lượng thấp nên ngưỡng gây ngộ độc cấp tính cũng thấp hơn người lớn theo tỷ lệ tương ứng [1]. Trẻ em chỉ cần uống quá liều trong thời gian ngắn cũng có thể đối mặt với biến chứng tăng canxi máu, đau xương và đau bụng nặng nề [2].
Nhóm thứ ba là người có bệnh lý về gan, thận hoặc thường xuyên uống rượu bia. Tình trạng sức khỏe tổng thể và việc tiêu thụ cồn (ethanol) có ảnh hưởng trực tiếp đến nguy cơ ngộ độc vitamin A mạn tính [1]. Đặc biệt, một báo cáo ca bệnh năm 2012 ghi nhận một bệnh nhân bị ngộ độc vitamin D dẫn đến tăng canxi máu và suy thận cấp; chính tình trạng suy thận này đã kéo theo hiện tượng thừa vitamin A thứ phát dù chế độ ăn không hề dư thừa [6].
Nhóm cuối cùng là những người đang uống nhiều loại thực phẩm chức năng cùng lúc. Vitamin A có sự tương tác chặt chẽ với các vitamin C, D, E và K [1]. Việc tự ý kết hợp các viên uống không kê đơn, đặc biệt là dùng chung với vitamin D, có thể làm phức tạp thêm tình trạng rối loạn canxi máu và gây khó khăn cho bác sĩ khi đánh giá độc tính [6].
Áp dụng thực tế thế nào để bảo vệ mắt và cơ thể?
Để chăm sóc mắt an toàn khi làm việc nhiều với máy tính, nguyên tắc cốt lõi là chỉ bổ sung vitamin A đúng liều lượng khuyến nghị phù hợp với nhu cầu cơ thể, tuyệt đối không tự ý dùng liều cao [1]. Hãy kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm trước khi mua: cần đặc biệt dè chừng các chế phẩm retinol dạng rắn, dạng nhũ tương hoặc dạng hòa tan trong nước vì chúng có độc tính cao gấp 10 lần dạng dầu; chỉ một liều 0,2 mg/kg/ngày kéo dài vài tuần ở các dạng này đã đủ gây ngộ độc mạn tính [3].
Trong chế độ ăn uống và sinh hoạt hàng ngày, cần duy trì lượng chất đạm hợp lý và hạn chế uống rượu bia để tránh làm tăng nguy cơ tích lũy độc tính của vitamin A [1]. Nếu bạn nghi ngờ mình đang dùng quá liều hoặc xuất hiện các triệu chứng bất thường như đau bụng, đau nhức xương khớp hay các dấu hiệu giống bệnh gan, việc đầu tiên và quan trọng nhất là ngừng ngay các viên uống bổ sung, đồng thời kiêng ăn các thực phẩm giàu vitamin A như gan động vật [2], [5], [3].
Khi đi khám sức khỏe, người dân cần chủ động liệt kê đầy đủ toàn bộ lịch sử dùng thực phẩm chức năng và thuốc không kê đơn cho bác sĩ [5], [6]. Thông tin này vô cùng quý giá giúp bác sĩ chẩn đoán phân biệt chính xác, tránh nhầm lẫn tổn thương gan do thừa vitamin A với bệnh xơ gan thông thường hoặc bệnh lý tim mạch [5].
Vitamin A là vi chất không thể thiếu để duy trì đôi mắt sáng khỏe, nhưng ranh giới giữa liều bổ sung và liều gây độc lại phụ thuộc lớn vào cách dùng và dạng bào chế [1], [3]. Độc giả không nên biến viên uống bổ sung thành giải pháp "chữa cháy" cho đôi mắt mỏi mệt vì máy tính. Hãy ưu tiên chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại vitamin liều cao nào, nhất là khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị khác.
