Thiếu hụt vitamin D có làm quá trình giảm cân chậm lại?

Nhiều người dù đã kiên trì cắt giảm khẩu phần ăn và chăm chỉ tập thể dục mỗi ngày nhưng cân nặng vẫn đứng yên hoặc giảm rất chậm. Khi đối mặt với sự đình trệ này, chúng ta thường chỉ nghĩ đến việc tăng cường độ tập luyện mà ít khi chú ý đến các chỉ số vi chất bên trong cơ thể, đặc biệt là vitamin D.

Thực tế từ các nghiên cứu y khoa cho thấy, thiếu hụt vitamin D có mối liên hệ mật thiết với lượng mỡ thừa tích tụ và tình trạng kháng insulin, từ đó có thể tạo thêm rào cản khiến việc giảm cân trở nên khó khăn hơn. Việc cải thiện nồng độ vitamin D kết hợp cùng chế độ dinh dưỡng và vận động hợp lý có thể hỗ trợ cơ thể tối ưu hóa hiệu quả giảm mỡ.

Mối liên hệ hai chiều giữa mỡ thừa và thiếu hụt vitamin D

Mối tương quan nghịch giữa cân nặng và nồng độ vitamin D trong máu đã được nhiều nghiên cứu quan sát ghi nhận rõ ràng ^[1]. Khi chỉ số khối cơ thể (BMI) tăng lên, nồng độ 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] lưu hành trong huyết thanh thường có xu hướng giảm xuống một cách đáng kể ^[2].

Một phân tích tổng hợp trên quy mô lớn của tác giả Pereira-Santos và các cộng sự thực hiện trên 65.445 cá nhân cho thấy tỷ lệ thiếu hụt vitamin D ở những người mắc bệnh béo phì cao hơn 35% so với nhóm có thể trạng cân đối ^[2]. Điều này chứng minh rằng nồng độ vitamin D thấp không phải là trường hợp cá biệt mà là tình trạng rất phổ biến ở những người thừa cân.

Một nghiên cứu so sánh thực hiện năm 2015 đã khảo sát 50 bệnh nhân béo phì có chỉ số BMI trung bình 43,5 ± 9,2 kg/m² và 36 người có cân nặng bình thường với BMI 22,6 ± 1,9 kg/m² ^[3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thiếu hụt vitamin D (được định nghĩa khi 25(OH)D dưới 50 nmol/L) lên tới 88% ở nhóm béo phì, trong khi tỷ lệ này ở nhóm cân nặng bình thường chỉ chiếm 31% ^[3].

Cũng trong nghiên cứu này, nồng độ 25(OH)D trung bình của nhóm béo phì thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng, cụ thể là 27,3 ± 13,7 nmol/L so với 64,6 ± 21,3 nmol/L ^[3]. Các nhà khoa học cũng phát hiện mối tương quan nghịch giữa nồng độ vitamin D với chỉ số BMI (r = -0,64), chu vi vòng eo (r = -0,59) và tỷ lệ mỡ cơ thể (r = -0,64) ^[3]. Ngoài ra, nồng độ vitamin D thấp còn có mối liên hệ với nồng độ insulin lúc đói cao hơn và chỉ số kháng insulin HOMA-IR gia tăng (r = -0,35) ^[3].

Vì sao người có nhiều mô mỡ thường thiếu hụt vitamin D?

Để hiểu vì sao người thừa cân thường gặp khó khăn trong việc duy trì nồng độ vi chất này, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra nhiều cơ chế sinh học khác nhau liên quan trực tiếp đến cấu trúc mô mỡ ^[1]. Vitamin D là một hợp chất tan trong chất béo, do đó đặc tính sinh học của nó phụ thuộc rất lớn vào lượng mỡ trong cơ thể.

Cơ chế đầu tiên và nổi bật nhất là hiện tượng bẫy và giữ vitamin D trong các mô mỡ ^[2]. Do vitamin D có ái lực cao với chất béo, một lượng lớn vi chất này bị giữ lại bên trong các tế bào mỡ thay vì được giải phóng tự do vào vòng tuần hoàn máu, làm giảm tính khả dụng sinh học của nó ^[1]. Hiện tượng này đặc biệt rõ rệt ở những người có lượng mỡ nội tạng lớn ^[4].

Cơ chế thứ hai được gọi là sự pha loãng thể tích ^[2]. Ở những người có khối lượng cơ thể và thể tích mô mỡ lớn hơn, lượng vitamin D đi vào máu sẽ bị phân tán trong một không gian thể tích rộng hơn, dẫn đến nồng độ đo được trong huyết thanh thấp hơn ^[1]. Ngoài ra, khả năng tổng hợp vitamin D ở da cũng có thể bị suy giảm ở người béo phì ^[1].

Nhiều giả thuyết xã hội học cho rằng người béo phì có thể ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời hơn do thói quen mặc quần áo che kín cơ thể hoặc ít tham gia các hoạt động thể thao ngoài trời ^[2]. Tuy nhiên, dữ liệu từ nghiên cứu tim mạch Framingham nổi tiếng tại Mỹ ghi nhận rằng mối liên hệ giữa béo phì và nồng độ vitamin D thấp vẫn tồn tại ngay cả sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố về hoạt động thể chất ngoài trời ^[2]. Bên cạnh đó, các cơ chế điều hòa ngược tiêu cực xuất phát từ sự gia tăng của dạng 1,25-dihydroxyvitamin D3 lưu hành cũng đóng vai trò làm giảm nồng độ vi chất này ^[2].

Tác động của vitamin D đến quá trình chuyển hóa chất béo

Vitamin D từ lâu được biết đến với vai trò thiết yếu trong việc điều hòa chuyển hóa xương cũng như cân bằng nội môi canxi và phốt pho ^[5]. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy thụ thể vitamin D (VDR) còn tham gia trực tiếp vào việc điều hòa quá trình tổng hợp lipid mới (de novo lipogenesis), qua đó can thiệp vào sự phát triển của mô mỡ ^[5].

Khi nồng độ vitamin D bị thiếu hụt, người béo phì phải đối mặt với nguy cơ gia tăng các phản ứng viêm mạn tính mức độ thấp, tình trạng kháng insulin và hội chứng chuyển hóa ^[5]. Thiếu hụt vitamin D do béo phì cũng liên quan mật thiết đến rối loạn lipid máu và tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch hoặc đái tháo đường ^[2]. Những yếu tố rối loạn chuyển hóa này khiến cơ thể ưu tiên tích trữ năng lượng hơn là đốt cháy chúng.

Ngược lại, khi nồng độ vitamin D được duy trì đầy đủ, nó tác động tích cực đến cân bằng năng lượng thông qua hai cơ chế quan trọng: kích thích quá trình oxy hóa chất béo trên toàn bộ cơ thể và làm tăng sự thất thoát năng lượng qua phân ^[2]. Khi quá trình oxy hóa mỡ được kích hoạt hiệu quả hơn, cơ thể sẽ có điều kiện thuận lợi hơn để giải phóng các axit béo dự trữ thành năng lượng tiêu hao trong các hoạt động hàng ngày.

Bằng chứng khoa học: Bổ sung vitamin D có giúp giảm cân?

Các nghiên cứu can thiệp lâm sàng đã được thực hiện nhằm kiểm chứng xem liệu việc bù đắp lượng vitamin D thiếu hụt có giúp đẩy nhanh tốc độ giảm cân và cải thiện chuyển hóa hay không. Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2022 trên 150 trẻ em béo phì đã chia các đối tượng thành hai nhóm: nhóm nghiên cứu có nồng độ 25(OH)D dưới 20 ng/ml và nhóm chứng có nồng độ từ 20 ng/ml trở lên ^[6].

Kết quả ban đầu cho thấy nhóm thiếu hụt vitamin D có khối lượng mỡ, tỷ lệ phần trăm mỡ cơ thể và chỉ số kháng insulin cao hơn hẳn nhóm chứng ^[6]. Khi những bệnh nhân thiếu hụt này được bổ sung vitamin D với liều 2000 IU mỗi ngày trong vòng 24 tuần, các nhà nghiên cứu ghi nhận sự giảm cân nặng cơ thể rõ rệt, đồng thời mức độ kháng insulin của nhóm này cũng giảm đi đáng kể sau can thiệp ^[6].

Một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng, mù đôi năm 2022 trên người da trắng áp dụng chế độ ăn hạn chế calo cũng đem lại kết quả đáng chú ý ^[7]. Ở nhóm được bổ sung vitamin D giúp nâng nồng độ huyết thanh 25(OH)D từ khoảng 14 ng/ml lên 34 ng/ml kết hợp với cắt giảm calo, các chỉ số về cân nặng, BMI và khối lượng mỡ giảm vượt trội so với nhóm chứng ^[7]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra ảnh hưởng của các đa hình di truyền trên gen VDR như FokI (rs2228570), BsmI (rs1544410) và TaqI (rs731236) lên sự thay đổi nồng độ vitamin D cũng như các chỉ số giảm cân ^[7].

Tại Ba Lan, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược cũng được thiết kế trên trẻ em thừa cân hoặc béo phì bị thiếu vitamin D dưới 30 ng/ml tham gia chương trình giảm cân tích hợp ^[8]. Thử nghiệm phân chia các đối tượng nhận 1200 IU vitamin D3 mỗi ngày hoặc giả dược trong 26 tuần nhằm đánh giá những biến đổi về chỉ số BMI, thành phần cơ thể, mật độ xương cùng các chỉ số chuyển hóa glucose và chức năng gan thận ^[8]. Các nhà khoa học kỳ vọng việc bổ sung vi chất này sẽ hỗ trợ giảm cân và bảo tồn mật độ xương trong giai đoạn dậy thì ^[8].

Bên cạnh đó, việc kết hợp bổ sung vitamin D với tập luyện thể dục hoặc hạn chế nhẹ calo đã được chứng minh là giúp cải thiện các chỉ số thể lực, chỉ số viêm cũng như nồng độ cholesterol máu ^[5].

Hiểu lầm: Uống vitamin D có thay thế được việc ăn kiêng?

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống các viên bổ sung vitamin D liều cao là mỡ thừa sẽ tự động biến mất mà không cần kiểm soát chế độ ăn. Tuy nhiên, các báo cáo tổng quan y khoa khẳng định rằng tác động đơn độc của việc bổ sung vitamin D lên sự sụt giảm cân nặng hiện vẫn chưa có kết luận tuyệt đối và không thể xem đây là giải pháp giảm cân độc lập ^[1].

Bổ sung vitamin D chỉ đóng vai trò hỗ trợ sửa chữa các rối loạn chuyển hóa bên trong cơ thể để quá trình giảm cân diễn ra thuận lợi hơn ^[4]. Nền tảng cốt lõi của điều trị béo phì và giảm mỡ luôn phải bắt đầu từ việc điều chỉnh lối sống toàn diện, bao gồm cắt giảm calo, tập thể dục thường xuyên và thay đổi hành vi ^[1].

Mặt khác, quá trình giảm mỡ tự thân lại giúp cải thiện nồng độ vitamin D mà không nhất thiết phải phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc bổ sung ^[4]. Việc giảm khối lượng mô mỡ thông qua ăn uống hạn chế năng lượng hoặc tăng cường hoạt động thể chất giúp giải phóng lượng vitamin D đang bị giam giữ trong các tế bào mỡ trở lại tuần hoàn máu ^[4].

Ngay cả trong nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng năm 2022, ở nhóm chỉ thực hiện chế độ ăn hạn chế calo kết hợp dùng giả dược, nồng độ vitamin D huyết thanh vẫn tự tăng nhẹ từ 14,16 ± 5,01 ng/ml lên 14,62 ± 4,78 ng/ml có ý nghĩa thống kê ^[7]. Do đó, giảm cân và cải thiện vitamin D là hai quá trình tác động qua lại lẫn nhau, không thể tách rời ^[2].

Ai nên thận trọng khi muốn bổ sung vitamin D?

Mặc dù vitamin D tương đối an toàn và có chi phí hợp lý để can thiệp cải thiện sức khỏe ^[6], việc tự ý sử dụng liều cao trong thời gian dài mà không có chỉ định y khoa có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc. Những người có tiền sử bệnh lý về thận, suy giảm chức năng gan hoặc rối loạn canxi máu cần phải hết sức cẩn trọng khi sử dụng vi chất này ^[8].

Vitamin D đóng vai trò lớn trong cân bằng canxi và phốt pho ^[5], do đó việc dư thừa có thể gây vôi hóa mô mềm hoặc ảnh hưởng bất lợi đến hệ tim mạch. Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính hoặc có vấn đề về hấp thu chất béo ở đường ruột cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ lộ trình bổ sung nào.

Thay vì tự mua các loại thực phẩm chức năng liều cao theo trào lưu, người thừa cân nên thực hiện xét nghiệm định lượng nồng độ 25(OH)D trong huyết thanh tại các cơ sở y tế ^[6]. Việc xét nghiệm giúp xác định chính xác bạn đang ở mức thiếu hụt hay bình thường, từ đó bác sĩ sẽ đưa ra liều lượng can thiệp phù hợp và an toàn nhất cho từng cá nhân ^[4].

Gợi ý áp dụng thực tế để tối ưu hóa quá trình giảm mỡ

Để tối ưu hóa quá trình chuyển hóa và hỗ trợ giảm cân hiệu quả, việc quản lý mỡ thừa cần được thực hiện đồng bộ giữa lối sống lành mạnh và bổ sung vi chất đúng cách ^[4]. Người thừa cân nên ưu tiên việc giảm mỡ nội tạng thông qua thói quen ăn uống khoa học kết hợp bổ sung vitamin D theo liều lượng đã được điều chỉnh phù hợp với thể trạng ^[4].

Về chế độ tập luyện, trong khi các đợt tập thể dục gắng sức cấp tính có thể kích hoạt các phản ứng viêm tạm thời, thì việc duy trì tập luyện thể dục mạn tính đều đặn sẽ giúp làm giảm sản xuất các cytokine tiền viêm, từ đó cải thiện đáng kể sức khỏe tim mạch và chuyển hóa ở người béo phì ^[5]. Bạn có thể kết hợp các bài tập thể lực vừa sức cùng việc đi bộ ngoài trời vào sáng sớm để vừa vận động vừa tận dụng nguồn vitamin D tự nhiên từ ánh nắng ^[2].

Về dinh dưỡng, hãy thiết lập mức thâm hụt calo nhẹ nhàng thay vì nhịn ăn tiêu cực ^[5]. Chế độ ăn cần cân đối các nhóm chất, bổ sung các thực phẩm giàu vitamin D và chất béo lành mạnh để hỗ trợ hấp thu loại vitamin tan trong dầu này.

Nhìn chung, thiếu hụt vitamin D là một mắt xích bất lợi đối với sức khỏe chuyển hóa, có thể gián tiếp làm chậm nỗ lực giảm cân của bạn ^[5]. Tuy nhiên, vitamin D không phải là thuốc giảm cân thần kỳ, mà là yếu tố đồng hành cần thiết bên cạnh một lối sống khoa học, kỷ luật và bền bỉ ^[1].