Bổ sung whey protein có giúp cải thiện chỉ số mỡ máu triglyceride?

Nhiều người thừa cân, béo phì thường tìm đến whey protein như một giải pháp hỗ trợ duy trì khối lượng cơ bắp hoặc cắt giảm lượng tinh bột trong chế độ ăn hàng ngày. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa việc sử dụng đạm whey và sự thay đổi của các chỉ số mỡ máu, đặc biệt là nồng độ triglyceride, vẫn là thắc mắc lớn của nhiều người đang đối mặt với hội chứng chuyển hóa.

Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy việc bổ sung whey protein thực sự có thể hỗ trợ cải thiện và làm giảm chỉ số triglyceride trong máu ở người thừa cân, béo phì hoặc gặp rối loạn chuyển hóa. Hiệu quả này diễn ra qua cả phản ứng cấp tính sau bữa ăn lẫn can thiệp dài hạn nhiều tuần. Dẫu vậy, đạm whey cần được nhìn nhận như một chất hỗ trợ dinh dưỡng đi kèm chế độ ăn uống khoa học, hoàn toàn không phải là giải pháp thay thế thuốc điều trị mỡ máu.

Cơ chế giúp whey protein điều hòa nồng độ triglyceride

Triglyceride là dạng chất béo phổ biến nhất trong cơ thể, thường gia tăng sau bữa ăn nhiều calo và tích tụ trong các hạt lipoprotein vận chuyển mỡ máu. Whey protein tác động đến quá trình chuyển hóa chất béo thông qua nhiều cơ chế sinh học bổ trợ lẫn nhau bên trong đường ruột và gan.

Thành phần chủ đạo của whey protein là beta-lactoglobulin, chiếm khoảng 45% đến 57% tổng lượng đạm whey ^[1]. Phân tử beta-lactoglobulin chứa tỷ lệ axit amin chuỗi nhánh (BCAA) khá cao, đạt khoảng 25,1%, có cấu trúc đặc biệt giúp gắn kết và "bắt giữ" các phân tử kỵ nước, từ đó góp phần làm giảm sự hấp thu lipid tại đường ruột ^[1]. Khi lượng mỡ hấp thu qua thành ruột giảm đi, nguồn nguyên liệu tạo thành triglyceride đưa vào hệ tuần hoàn cũng được tiết chế đáng kể.

Ở cấp độ tế bào và nội tạng, việc bổ sung đạm whey còn giúp gia tăng biểu hiện của các chất vận chuyển cholesterol, đồng thời hạn chế sự tích lũy cholesterol và làm giảm biểu hiện của các enzyme tham gia tổng hợp chất béo ^[1]. Đáng chú ý, whey protein chứa các chuỗi peptide có hoạt tính ức chế men chuyển angiotensin (ACE) ^[1]. Bình thường, hormone angiotensin 2 kích thích sự gia tăng biểu hiện của enzyme tổng hợp axit béo (fatty acid synthase) ^[1]. Khi men ACE bị ức chế bởi các thành phần trong whey protein, hoạt tính này giảm đi, dẫn đến sự suy giảm tổng hợp lipid nội sinh trong cơ thể ^[1].

Bên cạnh đó, đạm whey cũng phát huy tác dụng thông qua việc cải thiện độ nhạy insulin. Khi tình trạng đề kháng insulin được cải thiện, khả năng ức chế giải phóng axit béo tự do từ mô mỡ vào máu được khôi phục, giúp gan giảm nguyên liệu để đóng gói thành triglyceride dư thừa.

Tác động cấp tính: Giảm triglyceride ngay sau bữa ăn

Tăng mỡ máu sau ăn là một yếu tố nguy cơ đáng kể đối với sức khỏe tim mạch, đặc biệt là ở phụ nữ sau mãn kinh có thừa cân hoặc béo phì. Sau khi dùng bữa, nồng độ triglyceride thường tăng vọt do ruột bài tiết các hạt chylomicron giàu chất béo vào dòng máu.

Một nghiên cứu thiết kế bắt chéo ba giai đoạn thực hiện trên 20 phụ nữ sau mãn kinh bị thừa cân hoặc béo phì đã đánh giá tác động tức thì của đạm whey đối với các chỉ số tim mạch ^[2]. Các tình nguyện viên được phân ngẫu nhiên để dùng bữa sáng đi kèm 45 g whey protein cô lập (isolate), 45 g sodium caseinate hoặc 45 g glucose làm đối chứng ^[2]. Mẫu máu được theo dõi liên tục trong suốt 6 giờ sau bữa ăn ^[2].

Kết quả nghiên cứu cho thấy diện tích dưới đường cong (AUC) phản ánh nồng độ triglyceride trong máu giảm đáng kể, thấp hơn 21% so với nhóm dùng glucose và thấp hơn 27% so với nhóm dùng casein ^[2]. Tỷ lệ giữa triglyceride và ApoB48 (chỉ số phản ánh số lượng hạt lipoprotein có nguồn gốc từ ruột) cũng giảm tương ứng 27% so với nhóm glucose và 32% so với nhóm casein ^[2]. Ngoài ra, mức đường huyết sau ăn của nhóm dùng whey cũng thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng dùng đường glucose ^[2]. Dù nghiên cứu không ghi nhận sự thay đổi tức thì ở cholesterol toàn phần hay LDL, việc giảm nồng độ triglyceride sau ăn chứng minh một liều đạm whey duy nhất có khả năng hạn chế mức độ phơi nhiễm của thành mạch máu với các hạt lipoprotein giàu triglyceride nguy hiểm ^[2].

Bằng chứng từ các can thiệp ngắn hạn và trung hạn

Hiệu quả giảm triglyceride của whey protein không chỉ giới hạn ở một bữa ăn mà còn được duy trì ổn định khi sử dụng đều đặn qua các can thiệp từ vài tuần đến vài tháng.

Trong một thử nghiệm lâm sàng kéo dài 4 tuần trên 11 phụ nữ béo phì không mắc đái tháo đường, các đối tượng được bổ sung 60 g whey protein mỗi ngày song song với chế độ ăn tự do ^[3]. Kết quả phân tích cho thấy nồng độ triglyceride lúc đói đã giảm 15 ± 6,9%, đồng thời cholesterol toàn phần giảm 7,3 ± 2,7% ^[3]. Đặc biệt, lượng mỡ tích tụ trong tế bào gan (intrahepatocellular lipids) giảm mạnh tới 20,8 ± 7,7%, đi kèm với sự gia tăng nhẹ khối lượng cơ thể không mỡ từ 54,8 kg lên 56,7 kg ^[3]. Các chỉ số về thể tích gan, mỡ nội tạng, độ thanh thải creatinine và độ nhạy insulin không bị ảnh hưởng tiêu cực trong thời gian 4 tuần này ^[3].

Ở khung thời gian dài hơn, một thử nghiệm lâm sàng song song kéo dài 12 tuần đã tiến hành trên 70 người thừa cân hoặc béo phì với độ tuổi trung bình 48,4 tuổi và chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình là 31,3 ^[4]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm bổ sung whey protein, casein hoặc glucose ^[4]. Sau 6 tuần can thiệp, nồng độ triglyceride lúc đói ở nhóm dùng whey protein đã giảm rõ rệt so với nhóm đối chứng (p = 0,025) và tiếp tục duy trì mức giảm bền vững tại tuần thứ 12 (p = 0,035) ^[4]. Không chỉ vậy, sau 12 tuần, nhóm dùng whey protein còn ghi nhận sự sụt giảm đáng kể nồng độ cholesterol toàn phần, chỉ số mỡ xấu LDL, mức insulin lúc đói cũng như chỉ số kháng insulin HOMA-IR ^[4].

Nghiên cứu trên phụ nữ tiền mãn kinh béo phì áp dụng chế độ ăn giảm cân phối hợp whey cô lập cũng ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt nồng độ triglyceride, cholesterol toàn phần và gia tăng mỡ tốt HDL-C ^[1]. Ngoài ra, các can thiệp ngắn hạn như chế độ nhịn ăn biến đổi bảo tồn protein bằng whey kéo dài 10 ngày cũng từng ghi nhận cải thiện đáng kể biên độ mỡ máu ^[1]. Nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột ăn chế độ nhiều mỡ cũng cho kết quả tương đồng khi nhóm nhận đạm whey có mức triglyceride, cholesterol toàn phần và LDL thấp hơn ^[1].

Góc nhìn từ phân tích gộp: Hiệu quả thực sự đạt mức nào?

Để có cái nhìn toàn diện và khách quan hơn thay vì chỉ dựa vào các thử nghiệm đơn lẻ, các nhà khoa học đã tiến hành tổng hợp dữ liệu từ nhiều nghiên cứu chất lượng cao.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2020 trên 22 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã xem xét tác động của whey protein ở bệnh nhân mắc hội chứng chuyển hóa và các rối loạn liên quan ^[5]. Dữ liệu gộp từ các nghiên cứu cho thấy việc bổ sung whey protein tạo ra sự sụt giảm trung bình có ý nghĩa thống kê của chỉ số triglyceride ở mức -17,12 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: -26,52 đến -7,72) ^[5].

Bên cạnh triglyceride, phân tích gộp này còn chỉ ra đạm whey giúp giảm cholesterol toàn phần (-10,88 mg/dL), giảm LDL-cholesterol (-8,47 mg/dL) và cải thiện tỷ lệ cholesterol toàn phần trên HDL-cholesterol (-0,26) ^[5]. Đồng thời, các chỉ số đường huyết như HbA1c, nồng độ insulin máu và chỉ số đề kháng insulin HOMA-IR cũng đều giảm có ý nghĩa thống kê ^[5]. Điều này khẳng định rằng lợi ích hạ triglyceride của whey protein nằm trong bức tranh tổng thể về việc tối ưu hóa chuyển hóa năng lượng và cân bằng lipid máu.

Cũng cần lưu ý rằng, tác dụng của whey protein có thể thay đổi tùy thuộc vào dạng bào chế hoặc thành phần phối hợp. Chẳng hạn, trong một nghiên cứu kéo dài 1 tháng trên 40 bệnh nhân tiền tăng huyết áp, công thức kết hợp whey protein cô lập với hạt micelle lycopene đã giúp làm giảm nồng độ triglyceride, các phân đoạn cholesterol, hạ dấu ấn viêm CRP và tổn thương oxy hóa; trong khi việc sử dụng whey protein hay lycopene ở dạng đơn lẻ không mang lại sự thay đổi rõ rệt này ^[6].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống đạm whey là mỡ máu sẽ tự động hạ mà không cần bận tâm đến lượng calo nạp vào. Thực tế, whey protein vẫn cung cấp năng lượng. Dù giúp điều hòa chuyển hóa lipid, nhưng nếu lạm dụng dẫn đến dư thừa tổng năng lượng hàng ngày, cơ thể vẫn sẽ chuyển hóa calo thừa thành chất béo dự trữ.

Một hiểu lầm phổ biến khác là xem whey protein như một chất đốt mỡ thần tốc giúp giảm cân nhanh chóng. Trong nghiên cứu 12 tuần trên 70 người thừa cân, các đối tượng không ghi nhận sự thay đổi đáng kể về thành phần cơ thể hay cân nặng tổng thể so với nhóm dùng đối chứng, dù các chỉ số triglyceride và lipid máu được cải thiện rất tốt ^[4]. Tương tự, nghiên cứu trên phụ nữ tiền mãn kinh béo phì cũng cho thấy bổ sung whey isolate không tạo ra sự khác biệt vượt trội về mức giảm cân hay giảm BMI so với nhóm chứng ^[1]. Đạm whey hỗ trợ tái cân bằng chuyển hóa bên trong tế bào hơn là việc trực tiếp làm sụt giảm cân nặng cấp tốc.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu hiện có chủ yếu được thực hiện trên các nhóm đối tượng cụ thể như người thừa cân, phụ nữ sau mãn kinh, người béo phì có gan nhiễm mỡ hoặc bệnh nhân tiền tăng huyết áp ^[2], ^[3], ^[6]. Quy mô mẫu ở một số nghiên cứu còn nhỏ (chẳng hạn 11 đến 20 đối tượng) ^[2], ^[3]. Do đó, tác động có thể có sự dao động tùy thuộc vào cơ địa, mức độ đề kháng insulin và lối sống của từng cá nhân.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù whey protein là nguồn đạm có giá trị sinh học cao và an toàn với đa số người trưởng thành khỏe mạnh, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi bổ sung:

• Người có tiền sử dị ứng đạm sữa bò: Đạm whey được chiết xuất từ sữa, do đó những người dị ứng protein sữa tuyệt đối không nên sử dụng nhằm tránh các phản ứng quá mẫn nguy hiểm. Với người bất dung nạp lactose, nên ưu tiên loại whey isolate đã được lọc bỏ gần như hoàn toàn đường sữa.
• Người mắc bệnh thận mạn tính: Việc dung nạp thêm một lượng lớn protein qua đường uống có thể làm tăng áp lực lọc cầu thận. Dù nghiên cứu ngắn hạn 4 tuần với liều 60 g đạm whey mỗi ngày không gây ảnh hưởng xấu lên độ thanh thải creatinine ở phụ nữ béo phì không tiểu đường ^[3], bệnh nhân đã có tổn thương chức năng thận vẫn bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tính toán tổng lượng đạm an toàn mỗi ngày.
• Người đang dùng thuốc điều trị: Whey protein có chứa các peptide ức chế men ACE tự nhiên ^[1], do đó những người đang sử dụng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc tim mạch cần theo dõi huyết áp định kỳ và trao đổi với nhân viên y tế để tránh nguy cơ tương tác hoặc cộng hưởng tác dụng.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả

Để khai thác tối đa lợi ích điều hòa lipid máu của whey protein mà không gây phản tác dụng, bạn có thể tham khảo các nguyên tắc thực hành sau:

• Liều lượng hợp lý: Các nghiên cứu can thiệp mang lại kết quả hạ triglyceride thường sử dụng mức liều từ 45 g đến 60 g whey protein mỗi ngày, chia làm 1 đến 2 lần uống ^[2], ^[3]. Đối với người bình thường mới bắt đầu, liều lượng phổ biến từ 25 g đến 30 g mỗi ngày (tương đương 1 muỗng tiêu chuẩn) là điểm khởi đầu an toàn để cơ thể thích nghi.
• Thời điểm dùng: Để tận dụng khả năng hạn chế tăng triglyceride sau ăn, bạn có thể uống whey protein ngay trước hoặc đi kèm với bữa ăn có chứa chất béo và carbohydrate ^[2]. Cần nhớ rằng tác dụng kiềm chế cảm giác thèm ăn của whey thường biểu hiện rõ nhất khi sử dụng ở trạng thái đói ^[1].
• Cách chế biến: Nên pha bột whey với nước lọc nguội hoặc nước ấm nhẹ. Tránh pha với nước quá nóng vì có thể gây biến tính đạm. Không nên pha chung với sữa đặc, đường tinh luyện hoặc các loại siro ngọt nhiều năng lượng vì sẽ làm tăng đột biến calo và lượng đường nạp vào, triệt tiêu lợi ích hạ mỡ máu.
• Kết hợp lối sống: Luôn tính toán lượng bột whey vào tổng năng lượng khẩu phần ăn trong ngày. Kết hợp việc uống whey với thói quen tập luyện thể lực đều đặn, ăn nhiều rau xanh, hạn chế mỡ bão hòa và rượu bia để tạo hiệu ứng cộng hưởng tốt nhất cho chỉ số mỡ máu.

Bổ sung whey protein là một phương pháp hỗ trợ dinh dưỡng tiềm năng giúp kiểm soát và cải thiện chỉ số mỡ máu triglyceride ở người thừa cân, béo phì. Tuy nhiên, đạm whey không thể thay thế cho lối sống lành mạnh hay phác đồ điều trị y khoa. Trước khi quyết định bổ sung lâu dài, đặc biệt khi bạn đang có bệnh lý nền mạn tính, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để nhận được chỉ định phù hợp nhất với thể trạng của mình.