Nhiều phụ nữ mang thai khi gặp tình trạng huyết áp cao thường lo ngại việc dùng thuốc tây sẽ ảnh hưởng đến thai nhi. Do đó, không ít người tìm đến chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) với hy vọng dùng thực phẩm để kiểm soát bệnh. Tuy nhiên, quan niệm cho rằng ăn DASH giúp thai phụ hoàn toàn tránh dùng thuốc hạ áp là sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro nguy hiểm.
Dù chế độ ăn DASH được chứng minh mang lại nhiều lợi ích tim mạch ở người bình thường và hỗ trợ cải thiện chuyển hóa ở thai phụ, các dữ liệu lâm sàng hiện nay cho thấy dinh dưỡng chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thể thay thế phác đồ điều trị bằng thuốc khi có chỉ định y khoa.
Chế độ ăn DASH có thể thay thế thuốc hạ áp khi mang thai không?
Câu trả lời ngắn gọn là không. Chế độ ăn DASH là một chiến lược dinh dưỡng phi dược phẩm được thiết kế nhằm hỗ trợ kiểm soát huyết áp và ngăn ngừa biến chứng [1]. Dù vậy, không có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào kết luận rằng thai phụ áp dụng DASH có thể tự ý ngưng hoặc hoàn toàn tránh được thuốc hạ áp.
Tăng huyết áp thai kỳ và tiền sản giật là những bệnh lý phức tạp liên quan đến mạch máu bánh nhau và tuần hoàn của mẹ. Khi huyết áp tăng đến ngưỡng nguy hiểm, việc dùng thuốc hạ áp là bắt buộc để ngăn ngừa co giật, đột quỵ hoặc suy thai. Chế độ ăn uống không thể hạ áp khẩn cấp hay thay đổi tức thì các tổn thương mạch máu nặng.
Bằng chứng khoa học về tác động của DASH lên huyết áp thai kỳ
Các nghiên cứu quan sát trên phụ nữ mang thai cho thấy kết quả của DASH đối với huyết áp không hoàn toàn đồng nhất. Một nghiên cứu đoàn hệ trên 3.414 phụ nữ Hà Lan cho thấy nhóm có điểm DASH thấp nhất liên quan đến huyết áp tâm trương giữa thai kỳ cao hơn so với nhóm có điểm cao nhất [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên quan giữa điểm DASH với huyết áp tâm thu trong suốt thai kỳ, cũng như không thấy sự giảm thiểu tỷ lệ mắc các rối loạn tăng huyết áp thai kỳ ở quần thể nguy cơ thấp [2].
Tương tự, nghiên cứu Project Viva theo dõi 1.760 thai phụ tại Mỹ cũng chỉ ra rằng chế độ ăn DASH không có mối liên hệ đáng kể với việc giảm nguy cơ rối loạn tăng huyết áp thai kỳ [3]. Nghiên cứu này còn ghi nhận sự gia tăng cân nặng thai kỳ ở những phụ nữ béo phì tuân thủ chế độ ăn [3]. Điều này cho thấy trong thực tế, chỉ riêng việc ăn theo thực đơn DASH không đảm bảo ngăn ngừa được bệnh tăng huyết áp thai kỳ.
DASH tác động thế nào đến biến chứng tiền sản giật và thai nhi?
Mặc dù không thể thay thế thuốc, DASH vẫn cho thấy vai trò hỗ trợ rõ rệt trong việc cải thiện một số kết cục lâm sàng ở thai phụ có nguy cơ cao. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 85 thai phụ bị tăng huyết áp thai kỳ và tăng huyết áp mạn tính đã so sánh nhóm ăn DASH (44 ca) với nhóm đối chứng (41 ca) [4]. Kết quả cho thấy nhóm can thiệp DASH có tỷ lệ mắc tiền sản giật, sinh non và trẻ nhẹ cân thấp hơn có ý nghĩa thống kê [4]. Tuổi thai khi sinh và chiều dài sơ sinh ở nhóm DASH cũng ghi nhận kết quả tốt hơn [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt về phương thức sinh, băng huyết sau sinh hay tình trạng tăng huyết áp sau sinh [4].
Một phân tích tổng hợp từ 6 thử nghiệm lâm sàng trên thai phụ có rối loạn chuyển hóa tim mạch cũng củng cố điều này [5]. Việc tuân thủ DASH giúp giảm nguy cơ tiền sản giật (RR = 0,667) và giảm nguy cơ thai to quá mức (RR = 0,294) [5]. Ngoài ra, ở thai phụ đái tháo đường thai kỳ, can thiệp DASH trong 4 tuần giúp giảm đường huyết lúc đói và cải thiện chỉ số đề kháng insulin [6].
Hiểu lầm thường gặp đối với chế độ ăn DASH
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem thực phẩm lành mạnh như một phương thuốc thay thế tuyệt đối cho dược phẩm. Một số thai phụ khi thấy chỉ số huyết áp hạ nhẹ sau vài ngày đổi bữa ăn đã tự ý giảm liều hoặc bỏ thuốc bác sĩ kê đơn. Hành động này vô cùng nguy hiểm vì huyết áp có thể tăng vọt đột ngột, dẫn đến co giật do tiền sản giật hoặc bong non bánh nhau.
Một hiểu lầm khác là áp dụng máy móc việc cắt giảm muối quá mức. Trong nghiên cứu can thiệp trên thai phụ đái tháo đường, chế độ ăn DASH được xây dựng với mức natri là 2.400 mg/ngày [6]. Việc kiêng khem quá đà mà không có hướng dẫn chuyên môn có thể gây thiếu hụt vi chất và rối loạn điện giải.
Những điều nghiên cứu khoa học hiện tại chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có vẫn còn nhiều khoảng trống quan trọng:
- Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào so sánh trực tiếp hiệu quả của việc "dùng thuốc đơn thuần" với "chỉ ăn DASH không dùng thuốc" ở thai phụ tăng huyết áp nặng, do vi phạm đạo đức y khoa.
- Cơ chế tác động của DASH lên huyết động mạch tử cung chưa được chứng minh rõ, khi nghiên cứu cho thấy điểm DASH không liên quan đến chỉ số kháng trở động mạch tử cung [2].
- Hiệu quả dài hạn của DASH đối với việc ngăn ngừa biến chứng tim mạch của người mẹ sau giai đoạn hậu sản vẫn chưa được theo dõi đầy đủ [4].
Nhóm thai phụ nào cần đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ mang thai thuộc các nhóm sau đây không được phép dùng chế độ ăn để thay thế chỉ định y tế:
- Thai phụ đã được chẩn đoán tăng huyết áp mạn tính hoặc tăng huyết áp thai kỳ có chỉ số huyết áp đo tại phòng khám vượt ngưỡng an toàn.
- Thai phụ có dấu hiệu tiền sản giật như protein niệu, đau đầu dữ dội, nhìn mờ hoặc đau vùng hạ sườn phải.
- Thai phụ mắc bệnh thận mạn tính hoặc đái tháo đường kèm theo tổn thương cơ quan đích.
Bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ dinh dưỡng ở các đối tượng này cũng cần có sự giám sát của bác sĩ sản khoa và chuyên gia dinh dưỡng.
Áp dụng chế độ ăn khoa học kết hợp điều trị
Chế độ ăn DASH ưu tiên rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo, đồng thời hạn chế chất béo bão hòa và đồ ngọt [6]. Thai phụ có thể áp dụng mô hình này như một giải pháp bổ trợ lối sống lành mạnh, song song với việc tuân thủ lịch khám thai định kỳ.
Khi áp dụng, cần theo dõi huyết áp hàng ngày tại nhà theo hướng dẫn y tế. Tuyệt đối không tự ý ngưng hoặc điều chỉnh liều thuốc huyết áp khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị. Dinh dưỡng tốt là nền tảng bảo vệ sức khỏe, nhưng thuốc điều trị mới là lá chắn bảo vệ tính mạng trong các tình huống huyết áp tăng cao.




