Khi bước vào giai đoạn cho trẻ tập ăn dặm, nhiều bậc phụ huynh thường băn khoăn về việc bổ sung các chế phẩm từ sữa như bơ và phô mai. Đây là những thực phẩm giàu năng lượng, béo ngậy và kích thích vị giác của trẻ rất tốt. Tuy nhiên, sự xuất hiện của chúng trong thực đơn cũng dấy lên không ít lo ngại về hệ tiêu hóa non nớt, nguy cơ nhiễm khuẩn hay gánh nặng từ muối đối với thận.
Thời điểm thích hợp nhất để giới thiệu các chế phẩm từ sữa như phô mai thường là từ khoảng 6 tháng tuổi, khi trẻ đã bắt đầu làm quen với thức ăn đặc [1]. Dù vậy, việc sử dụng cần được kiểm soát chặt chẽ về liều lượng và chủng loại để hạn chế tối đa nguy cơ dư thừa natri cũng như các vấn đề tiêu hóa [2], [3].
Khuyến cáo về thời điểm bắt đầu cho trẻ ăn dặm
Các tổ chức y tế quốc tế có những hướng dẫn cụ thể về độ tuổi trẻ nên bắt đầu tiếp cận thức ăn dặm. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và UNICEF khuyến nghị mạnh mẽ việc bắt đầu cho trẻ ăn bổ sung sau 180 ngày đầu đời [1]. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến nghị bắt đầu vào khoảng 6 tháng tuổi, trong khi Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) cũng đưa ra ý kiến đồng thuận rằng độ tuổi thích hợp là từ khoảng 6 tháng tuổi [1]. Hiệp hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa Châu Âu (ESPGHAN) lại có khung khuyến nghị mở rộng hơn từ 4 đến 6 tháng tuổi [1].
Trong thực tế, nhiều phụ huynh bắt đầu cho con tiếp xúc với thức ăn bổ sung sớm hơn hoặc chọn các chế phẩm từ sữa làm món khởi đầu. Theo một nghiên cứu khảo sát thói quen nuôi dưỡng, lý do phổ biến nhất khiến cha mẹ bắt đầu cho trẻ ăn dặm là cảm thấy "sữa mẹ không còn đủ" (36%) hoặc "đã đến lúc phải ăn dặm" (30%), với độ tuổi bắt đầu trung bình được ghi nhận là 6 tháng [1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận sữa chua (33%) và trái cây nghiền (21%) là những món ăn khởi đầu phổ biến [1]. Đối với nhóm trẻ từ 6 đến 23 tháng tuổi, tỷ lệ sử dụng phô mai, sữa chua và các chế phẩm từ sữa lên tới 73-74% [1]. Tuy nhiên, khoảng 45% phụ huynh tham gia nghiên cứu bày tỏ lo ngại rằng việc cho ăn dặm trước 6 tháng có thể gây hại cho sức khỏe của trẻ, chủ yếu do sợ nhiễm trùng đường ruột và dị ứng thực phẩm [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ lượng natri trong chế phẩm sữa
Mặc dù phô mai là nguồn dinh dưỡng giá trị, đây lại là thực phẩm chứa hàm lượng muối đáng kể. Trong cơ thể trẻ sơ sinh, chức năng thận chưa hoàn thiện để xử lý lượng natri dư thừa, do đó việc tiêu thụ quá mức có thể ảnh hưởng xấu đến thận và huyết áp sau này [2]. Khuyến cáo sức khỏe chỉ ra rằng tuyệt đối không nên nêm thêm đường hoặc muối vào chế độ ăn của trẻ nhỏ [1].
Một nghiên cứu theo dõi đoàn hệ trên 1.178 trẻ sơ sinh 8 tháng tuổi tại Anh thuộc dự án Avon Longitudinal Study of Parents and Children (ALSPAC) đã chỉ ra thực trạng đáng báo động về việc tiêu thụ muối [2]. Dữ liệu từ nhật ký ăn uống 3 ngày do các bà mẹ ghi lại cho thấy có tới 70% trẻ 8 tháng tuổi tiêu thụ vượt quá 400 mg natri mỗi ngày, vốn là mức tối đa được khuyến nghị tại Anh cho trẻ dưới 12 tháng tuổi [2]. Nhóm tiêu thụ natri cao nhất (nhóm 25% trên cùng) có lượng muối nạp vào trung bình lên tới 1.060 mg mỗi ngày [2]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra phần lớn trẻ nhỏ bắt đầu ăn dặm từ khoảng 3-4 tháng tuổi, và thói quen ăn uống không phù hợp đã góp phần làm tăng lượng muối vượt ngưỡng [2].
Tại Hoa Kỳ, nghiên cứu phân tích nguồn cung cấp natri trong khẩu phần của trẻ từ sơ sinh đến 24 tháng tuổi (giai đoạn 2003-2010) cũng ghi nhận kết quả tương tự [3]. Trẻ em nói chung tiêu thụ lượng natri cao hơn mức khuyến nghị [3]. Nếu như trong 6 tháng đầu đời, sữa mẹ và sữa công thức là nguồn cung cấp natri chính thì ở nhóm trẻ lớn hơn, các thực phẩm chế biến sẵn có hàm lượng natri cao như phô mai, thịt chế biến và các món ăn hỗn hợp trở thành những nguồn đóng góp đáng kể [3]. Một phân tích khác từ các nghiên cứu chế độ ăn của FDA (1982-1991) cũng xác nhận nhóm sữa và phô mai là nguồn đóng góp chính cho lượng natri, kali, canxi, phốt pho, magie, kẽm, đồng và iod trong khẩu phần ăn của trẻ sơ sinh và trẻ 2 tuổi [4]. Tương tự, nghiên cứu tại Pakistan phân tích các loại thức ăn nhanh chế biến sẵn của trẻ nhỏ cho thấy các món ăn vặt như bánh phồng phô mai (cheese puffs) có tỷ lệ natri trên kali rất cao (lên tới 2,86), phản ánh việc trẻ em nạp lượng muối nhiều hơn đáng kể so với nhu cầu thực tế [5].
Thành phần dinh dưỡng và vấn đề chất béo bão hòa
Bên cạnh natri, các chế phẩm từ sữa như bơ và phô mai còn cung cấp nhiều chất béo bão hòa và khoáng chất thiết yếu. Các phân tích từ FDA cho thấy nhóm thực phẩm từ sữa và phô mai đóng vai trò chủ chốt trong việc cung cấp canxi và phốt pho cho cơ thể đang phát triển của trẻ nhỏ [4].
Tuy nhiên, bơ và phô mai truyền thống chứa tỷ lệ chất béo bão hòa cao. Ở trẻ nhỏ dưới 1 tuổi, năng lượng từ chất béo là cần thiết cho sự phát triển của não bộ và hệ thần kinh, nhưng nguồn chất béo này cần được cân đối cẩn thận. Việc phụ thuộc quá nhiều vào các loại bơ động vật giàu mỡ bão hòa hoặc phô mai chế biến sẵn có thể làm tăng gánh nặng trao đổi chất và hình thành thói quen ăn mặn, chuộng béo từ sớm, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tim mạch và cân nặng trong tương lai [2], [5].
Bằng chứng khoa học về tần suất tiêu thụ chế phẩm sữa
Việc đưa phô mai hay sữa chua vào khẩu phần của trẻ nhỏ không chỉ liên quan đến dinh dưỡng mà còn được khảo sát dưới góc độ các thực phẩm lên men. Nghiên cứu Môi trường và Trẻ em Nhật Bản (JECS) năm 2022 đã đánh giá tần suất sử dụng sữa chua và phô mai ở trẻ 1 tuổi thông qua bảng câu hỏi tự điền của người mẹ [6]. Nghiên cứu phân loại mức tiêu thụ phô mai của trẻ thành các nhóm: dưới 1 lần/tuần, 1-2 lần/tuần, hoặc từ 3 lần/tuần trở lên, nhằm tìm hiểu mối liên hệ giữa việc tiêu thụ thực phẩm probiotic này với thời lượng giấc ngủ của trẻ ở mốc 1 tuổi và 3 tuổi [6].
Nghiên cứu áp dụng mô hình hồi quy đa biến có hiệu chỉnh nhiều yếu tố gây nhiễu quan trọng như tuổi mẹ, chỉ số khối cơ thể (BMI) của mẹ ở thời điểm 1 tháng sau sinh, số lần sinh con, trình độ học vấn và thu nhập hộ gia đình [6]. Dù các nghiên cứu đoàn hệ lớn cung cấp dữ liệu giá trị về mức độ an toàn và thói quen tiêu thụ phô mai ở trẻ từ 1 tuổi, các tác giả cũng nhấn mạnh rằng thiết kế nghiên cứu dựa trên bảng hỏi tự báo cáo có thể tồn tại sai số nhớ lại. Điều này cho thấy bằng chứng hiện tại ủng hộ việc dùng phô mai như một phần của chế độ ăn đa dạng nhưng cần có sự kiểm soát về tần suất sử dụng [6].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng bơ và phô mai cho trẻ
Nhiều cha mẹ tin rằng phô mai và bơ là thực phẩm bắt buộc phải có trong mỗi bữa cháo hay bột để trẻ tăng cân nhanh chóng. Thực tế, việc lạm dụng bơ và phô mai có thể khiến trẻ nhanh ngấy, giảm khả năng tiếp nhận các nhóm thực phẩm thiết yếu khác như rau củ, ngũ cốc thô và thịt nạc.
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng bất kỳ loại phô mai nào bán trên thị trường cũng an toàn cho trẻ tập ăn dặm. Phụ huynh thường không chú ý đến nhãn mác, dẫn đến việc chọn nhầm các dòng phô mai chế biến (processed cheese) chứa lượng muối rất cao hoặc các loại phô mai chưa tiệt trùng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn Listeria monocytogenes nguy hiểm cho hệ miễn dịch non yếu của trẻ nhỏ. Bơ mặn dùng trong làm bánh hoặc nấu nướng của người lớn cũng hoàn toàn không phù hợp cho trẻ ăn dặm do lượng muối bổ sung vượt mức cho phép đối với trẻ dưới 1 tuổi [2], [1].
Những nhóm trẻ cần thận trọng khi sử dụng
Không phải mọi đứa trẻ đều có thể dung nạp tốt bơ và phô mai ngay từ khi bắt đầu ăn dặm. Nhóm trẻ có tiền sử dị ứng đạm sữa bò hoặc gia đình có cơ địa dị ứng mạnh cần được theo dõi nghiêm ngặt. Trẻ bắt đầu ăn dặm quá sớm (trước 6 tháng tuổi) đối mặt với nguy cơ dị ứng thực phẩm và nhiễm trùng đường ruột cao hơn do niêm mạc ruột chưa hoàn thiện [1].
Trẻ gặp các vấn đề về tiêu hóa, bất dung nạp lactose, hoặc có bệnh lý tim mạch, thận bẩm sinh cần tuyệt đối tránh các chế phẩm sữa giàu natri [2]. Bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như nổi mề đay, nôn trớ, tiêu chảy hoặc khó thở sau khi ăn bơ hay phô mai đều đòi hỏi phải ngừng ngay thực phẩm đó và đưa trẻ đến cơ sở y tế. Phụ huynh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi quyết định bổ sung thường xuyên các thực phẩm này nếu trẻ có bệnh nền.
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong thực đơn ăn dặm
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của bơ và phô mai mà vẫn đảm bảo an toàn cho trẻ, cha mẹ nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Độ tuổi và thời điểm: Chỉ nên bắt đầu giới thiệu khi trẻ được khoảng 6 tháng tuổi trở lên và đã quen với các thực phẩm ăn dặm cơ bản như cháo trắng, củ quả nghiền [1]. Nên thử vào bữa sáng hoặc trưa để dễ dàng theo dõi phản ứng dị ứng hoặc rối loạn tiêu hóa trong ngày.
- Lựa chọn sản phẩm: Luôn kiểm tra nhãn sản phẩm để đảm bảo được làm từ sữa đã tiệt trùng (pasteurized) nhằm phòng ngừa rủi ro vi sinh. Ưu tiên loại phô mai tự nhiên có hàm lượng natri thấp nhất có thể và tuyệt đối chọn bơ nhạt (không muối). Tránh các loại phô mai lát chế biến sẵn hay phô mai dây có hàm lượng muối cao [2], [3].
- Liều lượng và cách chế biến: Bắt đầu với lượng rất nhỏ, khoảng nửa thìa cà phê bơ nhạt hoặc một mẩu phô mai nhỏ tán nhuyễn trộn chung vào cháo hoặc rau củ ấm. Không nên nêm thêm bất kỳ gia vị mặn nào khác vào món ăn [2], [1]. Giữ tần suất tiêu thụ ở mức vừa phải, xen kẽ với các nguồn chất béo lành mạnh khác.
Bơ và phô mai có thể là nguồn bổ sung dinh dưỡng phong phú giúp bữa ăn của trẻ thêm hấp dẫn nếu được dùng đúng cách và đúng thời điểm. Nguyên tắc cốt lõi là không vội vàng cho trẻ ăn dặm trước 6 tháng tuổi, luôn kiểm soát chặt chẽ hàm lượng natri và chất béo nạp vào cơ thể, đồng thời lắng nghe chỉ dẫn từ bác sĩ chuyên khoa đối với từng thể trạng riêng biệt của trẻ.
