Nhiều người khi xuất hiện nốt mụn cóc sần sùi ở tay, chân thường tìm kiếm các biện pháp dân gian để tự xử lý tại nhà. Trong đó, việc bắt con bà chằn (tên dân gian chỉ một số loài bọ cánh cứng mang độc) nghiền nát hoặc ép lấy dịch bôi lên tổn thương là mẹo truyền miệng khá phổ biến. Không ít trường hợp tin rằng dịch tiết cay nồng này sẽ làm nốt mụn "bay màu" nhanh chóng mà không cần đến bệnh viện.

Tuy nhiên, các chuyên gia da liễu cảnh báo đây là thói quen cực kỳ nguy hiểm. Hoạt chất tạo nên tác dụng của loài bọ này là cantharidin - một độc chất hữu cơ có khả năng làm phồng rộp da mạnh mẽ. Y học hiện đại công nhận cantharidin có tác dụng loại bỏ mụn cóc, nhưng chỉ khi được tinh chế, kiểm soát nồng độ chuẩn hóa và thực hiện bởi nhân viên y tế; việc tự bôi dịch bọ sống có thể biến tổn thương lành tính thành vết loét hoại tử nặng nề.

Cơ chế gây phồng rộp thượng bì của cantharidin

Về mặt sinh học, cantharidin là chất làm rộp da (vesicant) được tiết ra tự nhiên từ các loài bọ cánh cứng thuộc bộ Cánh cứng (Coleoptera) [1]. Hoạt chất này từ lâu đã được ghi nhận trong y học dân gian và y học cổ truyền ở nhiều nền văn hóa trước khi bước vào các nghiên cứu da liễu hiện đại [1].

Khi tiếp xúc với bề mặt da, cantharidin kích hoạt hiện tượng ly gai nội thượng bì (intraepidermal acantholysis) [2]. Quá trình này phá vỡ các liên kết giữa những tế bào biểu bì, dẫn đến sự tích tụ dịch và hình thành bọng nước tách rời lớp thượng bì khỏi lớp trung bì bên dưới [2]. Khi bọng nước vỡ ra và khô lại, các tế bào biểu bì nhiễm virus gây mụn cóc sẽ bong ra cùng lớp vảy, từ đó loại bỏ dần tổn thương [2], [3].

Điểm đặc biệt của cantharidin y khoa là phản ứng ly gai chỉ diễn ra ở lớp thượng bì mà không tác động sâu làm tổn thương màng đáy biểu bì, nhờ đó hạn chế tối đa nguy cơ hình thành sẹo vĩnh viễn nếu được dùng đúng liều lượng và kỹ thuật chuẩn [1], [4].

Các thử nghiệm lâm sàng nói gì về hiệu quả điều trị?

Khác xa với việc sử dụng bọ sống thiếu an toàn, y học hiện đại đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng nhằm đánh giá chính xác hiệu quả của cantharidin dạng bào chế tinh khiết trên các dạng mụn cóc khác nhau.

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2018 đã tổng hợp dữ liệu từ 20 nghiên cứu (giai đoạn 1958-2018) với tổng cộng 1.752 bệnh nhân trong độ tuổi từ 0,3 đến 62 tuổi [5]. Kết quả cho thấy cantharidin bôi ngoài da đơn thuần đem lại tỷ lệ sạch mụn cóc đáng kể và duy trì được hiệu quả thoái lui tổn thương [5]. Khi kết hợp cantharidin với podophyllotoxin và axit salicylic, tỷ lệ làm sạch mụn cóc bàn chân ở cả trẻ em và người lớn đạt từ 81% đến 100% (trong đó có 4 nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ sạch hoàn toàn 100%), phần lớn tổn thương biến mất chỉ sau một lần can thiệp [5].

Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1960 đã kiểm tra cantharidin hòa tan trong dung môi acetone và collodion trên 40 bệnh nhân có tổng cộng 76 mụn cóc ở ngón tay và quanh móng [4]. Kết quả cho thấy 56% mụn cóc ở ngón tay và 33% mụn cóc quanh móng biến mất chỉ sau một lần chấm thuốc duy nhất [4]. Tỷ lệ chữa khỏi lâu dài đạt khoảng 70% trong các ca được theo dõi trên 6 tháng, thuốc không gây đau khi chấm và không để lại sẹo [4].

Đối với mụn cóc phẳng khó chữa ở mặt, một nghiên cứu sơ bộ năm 2009 trên 15 bệnh nhân (trung bình có 8,2 tổn thương tồn tại dai dẳng khoảng 12,6 tháng) đã áp dụng dung dịch cantharidin 0,7% không băng kín trong 4-6 giờ, lặp lại mỗi 3 tuần [6]. Toàn bộ 100% bệnh nhân sạch tổn thương hoàn toàn trong vòng 16 tuần, trung bình chỉ cần 2,6 buổi điều trị [6].

Gần đây hơn, một thử nghiệm nhãn mở pha 2 (COVE-1) năm 2021 đánh giá thiết bị phân liều VP-102 chứa cantharidin 0,7% bôi dưới băng kín điều trị mụn cóc thông thường [3]. Thử nghiệm gồm 2 nhóm: Nhóm 1 (21 người, chấm thuốc 14 ngày/lần) đạt tỷ lệ sạch hoàn toàn 19,0% ở ngày 84; Nhóm 2 (35 người, chấm thuốc 21 ngày/lần kết hợp gọt mỏng tổn thương) đạt tỷ lệ sạch hoàn toàn 51,4% ở ngày 84 [3].

Hiệu quả cao khi kết hợp phác đồ đa thành phần

Bên cạnh việc dùng đơn độc, cantharidin nồng độ chuẩn thường được phối hợp cùng các hoạt chất tiêu sừng khác để xử lý mụn cóc dày sừng kháng trị ở lòng bàn chân.

Một nghiên cứu hồi cứu năm 2008 tiến hành trên 144 bệnh nhân từ 8 đến 52 tuổi có mụn cóc bàn chân đơn thuần hoặc thể khảm [7]. Phác đồ sử dụng dung dịch thuốc pha chế theo đơn gồm cantharidin 1%, podophyllotoxin 5% và axit salicylic 30% [7]. Sau 6 tháng theo dõi, tỷ lệ loại bỏ hoàn toàn mụn cóc đạt 95,8% (138/144 ca); trong đó 86,8% bệnh nhân chỉ cần bôi một lần duy nhất và không ghi nhận biến chứng đáng kể [7].

Tương tự, một nghiên cứu tại Tây Ban Nha thực hiện năm 2013 và công bố năm 2016 trên 75 bệnh nhân mụn cóc lòng bàn chân kháng trị cũng sử dụng công thức kết hợp ba thành phần này [8]. Kết quả ghi nhận 54 bệnh nhân khỏi hẳn chỉ sau 1 lần bôi và 21 bệnh nhân cần 2 lần bôi, trung bình trải qua 5,4 lần thăm khám cho đến khi sạch hoàn toàn tổn thương [8].

Tác dụng phụ và giới hạn của các bằng chứng y khoa

Mặc dù có tỷ lệ thành công cao, các nghiên cứu đều nhấn mạnh cantharidin luôn đi kèm tác dụng ngoại ý tại chỗ do bản chất tạo bọng nước của nó.

Tổng quan hệ thống năm 2018 thống kê các tác dụng phụ thường gặp nhất gồm đau rát (7-85,7%), phồng rộp da (10-100%) và rối loạn sắc tố tăng hoặc giảm màu da (1,8-53,3%) [5]. Trong nghiên cứu năm 2016, 100% bệnh nhân gặp ít nhất một phản ứng bất lợi: 81,3% bị đau, 77% rộp nước thông thường, 15% phồng rộp nặng; các phản ứng hiếm hơn (18,7%) bao gồm ngứa ngáy, nguy cơ nhiễm trùng nhẹ, kích ứng nặng hoặc chảy máu [8]. Nghiên cứu năm 1960 cũng chỉ ra hiện tượng đau và nhạy cảm kéo dài 2-4 ngày tại vùng điều trị, thậm chí mụn cóc mới có thể mọc lên ở rìa bọng nước [4].

Về mặt dữ liệu, các chuyên gia lưu ý rằng hiện nay vẫn còn sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn, thiết kế chặt chẽ về cantharidin [2]. Hoạt chất này từng bị FDA rút phê duyệt vào năm 1962 do nhà sản xuất không cung cấp đủ dữ liệu hiệu quả, và sau đó các chế phẩm phối chế vẫn thiếu sự thống nhất về công thức chuẩn cũng như quy trình bôi an toàn cho đến khi các dạng bào chế mới được phát triển [3], [1].

Nguy hiểm khôn lường từ việc dùng trực tiếp con bà chằn

Sự khác biệt mang tính sống còn giữa chế phẩm y tế và mẹo dân gian nằm ở hai chữ: "nồng độ". Các nghiên cứu khoa học nêu trên chỉ sử dụng nồng độ cantharidin cực thấp và được chuẩn hóa nghiêm ngặt, phổ biến là 0,7% [3], [6] hoặc 1% [7].

Khi bắt con bà chằn còn sống hoặc phơi khô nghiền nát để đắp, người bệnh hoàn toàn không thể kiểm soát được hàm lượng cantharidin tiếp xúc với da. Lượng dịch tiết đậm đặc từ xác bọ tiếp xúc trực tiếp sẽ kích thích phản ứng hoại tử tế bào ồ ạt, phá vỡ qua cả màng đáy thượng bì để ăn sâu xuống trung bì và hạ bì. Hậu quả là hình thành các vết bỏng hóa chất trợt loét rộng, đau đớn dữ dội, nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn và để lại sẹo co kéo hoặc sẹo lồi vĩnh viễn. Đáng chú ý, các tài liệu y khoa khẳng định không có trường hợp ngộ độc toàn thân hay tạo sẹo nào xảy ra khi cantharidin được dùng đúng cách bởi bác sĩ chuyên khoa [1], điều hoàn toàn trái ngược với việc tự ý dùng côn trùng bôi bừa bãi.

Ai cần thận trọng tuyệt đối với cantharidin?

Nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý là trẻ nhỏ. Dù cantharidin có ưu điểm không gây đau nhức tức thì lúc chấm thuốc [4] và đem lại độ hài lòng cao trong điều trị tổn thương da ở trẻ em [5], các tác dụng phụ tại chỗ ở trẻ em vẫn cần được theo dõi sát sao để tránh đau đớn và quấy khóc kéo dài sau khi bọng nước hình thành [2].

Ngoài ra, tuyệt đối không áp dụng cantharidin tại các vùng da nhạy cảm như vùng quanh mắt [6]. Phụ nữ mang thai, người có cơ địa suy giảm miễn dịch, đái tháo đường hoặc viêm da tiếp xúc cần tránh tự điều trị mụn cóc tại nhà vì nguy cơ loét dai dẳng khó lành và nhiễm trùng thứ phát.

Áp dụng thực tế an toàn khi bị mụn cóc

Nếu xuất hiện tổn thương nghi ngờ mụn cóc hạt cơm, mụn cóc phẳng hay mụn cóc lòng bàn chân, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:

Thứ nhất, từ bỏ hoàn toàn thói quen dùng mẹo dân gian chưa kiểm chứng như bắt bọ xát vào da, nhỏ mủ cây độc hay tự lấy kim chọc khoét tổn thương. Những hành vi này chỉ khiến virus lây lan rộng hơn hoặc dẫn đến viêm mô tế bào.

Thứ hai, đến các cơ sở y tế có chuyên khoa da liễu để được thăm khám. Nếu bác sĩ chỉ định dùng cantharidin, quy trình sẽ được tiến hành vô trùng: tổn thương có thể được gọt mỏng bớt lớp sừng trước khi chấm thuốc [3], dung dịch bôi với lượng tính bằng giọt siêu nhỏ chỉ khu trú đúng vị trí mụn cóc và được rửa sạch sau khoảng thời gian kiểm soát (như 4-6 giờ đối với vùng mặt) [6].

Thứ ba, phối hợp điều trị theo đúng khoảng thời gian khuyến cáo. Việc chấm thuốc cantharidin thường diễn ra ngắt quãng định kỳ mỗi tuần một lần [4], mỗi 2 tuần [3], hoặc mỗi 3 tuần một lần [3], [6] nhằm tạo thời gian cho da phục hồi lớp tế bào mới.

Tự ý đắp con bà chằn trị mụn cóc là việc làm mạo hiểm, đánh đổi sức khỏe làn da bằng niềm tin dân gian mù quáng. Cantharidin chỉ thực sự an toàn và hiệu quả khi được tinh chế ở nồng độ chuẩn hóa và thực hiện dưới bàn tay của bác sĩ da liễu. Khi gặp các tổn thương sần sùi bất thường trên da, người bệnh nên chủ động đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và tư vấn phác đồ điều trị phù hợp nhất.