Dân gian lưu truyền nhiều lời đồn về việc dùng sâu ban miêu hay con bà chằn để chữa bệnh hoặc làm chất kích dục. Không ít trường hợp người bệnh tự ý tìm mua và uống các chế phẩm tự chế từ loài côn trùng này với hy vọng tăng cường sinh lực. Thói quen nguy hiểm bắt nguồn từ sự thiếu hiểu biết về mức độ độc tính của hoạt chất cantharidin bên trong cơ thể côn trùng.

Độc tố cantharidin có trong con bà chằn cực kỳ nguy hiểm và gây chết người ở liều rất nhỏ. Y văn ghi nhận các ca tử vong với liều ước tính chỉ từ vài chục miligam qua đường uống [1]. Việc tự ý dùng con bà chằn qua đường tiêu hóa dẫn tới nguy cơ suy tạng cấp, rối loạn nhịp tim và tử vong nhanh chóng [2], [3].

Con bà chằn và độc chất cantharidin là gì?

Con bà chằn (thuộc nhóm bọ cánh cứng họ Meloidae) chứa hoạt chất chính cantharidin [4], [5]. Hợp chất terpenoid tự nhiên này vốn được loài côn trùng tiết ra để tự vệ [4], [5]. Trong y học, cantharidin từng được nghiên cứu để bôi ngoài da trị u mềm lây hoặc thử nghiệm kháng tế bào ung thư [2], [4].

Đặc tính hóa học của cantharidin giải thích cho khả năng phá hủy mô nghiêm trọng. Phân tử cantharidin chứa nhóm anhydride có thể liên kết đồng hóa trị không qua enzym với các amin sinh học trong cơ thể [4]. Liên kết này tạo ra các phức hợp amide và imide, làm biến đổi trực tiếp các protein chứa gốc lysine ở gan và bài tiết qua nước tiểu [4]. Quá trình biến đổi hóa học tự phát này làm hỏng cấu trúc tế bào đích, gây hoại tử tế bào tại các cơ quan tiếp xúc [6], [4].

Ở mức độ phân tử, chất này làm cạn kiệt nguồn năng lượng ATP nội bào khi dùng ở nồng độ cao và kích hoạt quá trình tự hủy hoại tế bào [6]. Khi độc chất đi qua cơ quan bài tiết, cantharidin kích thích biểu hiện quá mức enzyme COX-2 và prostaglandin E2, gây viêm bàng quang cấp và hoại tử biểu mô [6].

Liều gây độc sát mức tử vong ra sao?

Độc tính đường uống của cantharidin cực kỳ cao với giới hạn an toàn gần như bằng không. Các tài liệu y khoa thế giới báo cáo nhiều ca ngộ độc và tử vong trên toàn cầu do nuốt phải độc chất này [4].

Một báo cáo y khoa chi tiết ghi nhận trường hợp người đàn ông uống bột cantharides nhằm mục đích kích dục dẫn đến tử vong sau 30 giờ cấp cứu [1]. Phân tích bằng phương pháp sắc ký khí khối phổ (GC-MS) trên mẫu máu, nước tiểu và bột côn trùng ước tính liều lượng cantharidin nạn nhân đã nuốt chỉ vào khoảng 26 đến 45 mg [1]. Nồng độ cantharidin đo được trong huyết thanh sau khi chết ở một ca tử vong khác là 72,3 ng/mL [2].

Ở liều cao hơn mà người bệnh may mắn sống sót, tổn thương tạng để lại vô cùng nặng nề. Hai trường hợp ngộ độc cantharidin không tử vong được ghi nhận sau khi nuốt lượng chất độc khoảng 75 mg và 175 mg [2]. Cả hai trường hợp đều phải trải qua tình trạng nhiễm độc cấp tính với các tổn thương suy đa cơ quan trầm trọng [2].

Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã chứng minh cơ chế gây hủy hoại tim và tế bào của cantharidin:

Nghiên cứu trên thỏ công bố năm 1979 khảo sát tác động gây rối loạn nhịp tim của hoạt chất [3]. Thỏ trắng tỉnh táo (cân nặng 1,8 - 2,8 kg) được tiêm tĩnh mạch cantharidin với liều từ 0,6 đến 1,9 mg/kg [3]. Kết quả điện tâm đồ liên tục cho thấy hiện tượng đoạn ST chênh xuống kéo dài theo liều lượng, xuất hiện ngoại tâm thu thất, nhịp nhanh thất, rung thất hoặc vô tâm thu [3]. Ở liều cao, độc chất gây tử vong trong vòng 3 giờ [3]. Kính hiển vi điện tử ghi nhận tế bào cơ tim bị thoái hóa sợi tơ cơ và phù nề ty thể rõ rệt [3].

Nghiên cứu năm 2020 trên chuột nhắt trắng đánh giá độc tính tim cấp tính do cantharidin [7]. Động vật thí nghiệm dùng cantharidin liều cao bị tổn thương cơ tim cấp, rối loạn điện tâm đồ, sụt cân và tăng tỷ lệ chết [7]. Việc bổ sung L-glutamine đường uống trước 30 phút giúp cải thiện chỉ số sinh học và giảm tổn thương mô học, cho thấy cantharidin tấn công trực tiếp vào chu trình hô hấp ty thể và màng tế bào cơ tim [7].

Thử nghiệm độc tính trên tế bào cho thấy cantharidin tiêu diệt tế bào qua các con stress lưới nội chất và ty thể qua trung gian JNK [2]. Dù có hoạt tính diệt tế bào ung thư bàng quang T24 với IC50 từ 21,8 microM (sau 6 giờ) giảm còn 4,6 microM (sau 48 giờ), độc chất này gây hoại tử tế bào bình thường và hủy hoại cơ thể khi dùng toàn thân [2], [6].

Giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Dù cantharidin thể hiện hoạt tính kháng u mạnh trên các dòng tế bào ung thư như vú, biểu mô miệng hay gan, việc ứng dụng trên cơ thể sống gặp rào cản rất lớn bởi độc tính toàn thân quá mạnh [2], [8].

Các nhà khoa học đang thử nghiệm công nghệ bao gói hạt liposome gắn octreotide nhằm giảm độc tính và hướng đích tế bào ung thư MCF-7, tuy nhiên các nghiên cứu này mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên chuột thiếu hụt miễn dịch [8]. Chưa có bất kỳ chế phẩm cantharidin dạng uống tự do nào được cấp phép lưu hành điều trị bệnh cho con người. Toàn bộ dữ liệu lâm sàng về đường uống hiện nay chủ yếu đến từ các báo cáo cấp cứu ngộ độc cấp tính [2], [1].

Hiểu lầm thường gặp về con bà chằn

Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng con bà chằn là vị thuốc bổ thận, tráng dương [1]. Thực tế, cảm giác kích thích vùng sinh dục sau khi uống thực chất là phản ứng viêm loét cấp tính, hoại tử niêm mạc đường tiết niệu do cantharidin bài tiết qua thận gây ra [2], [6].

Nhiều người cho rằng ngâm rượu hoặc phơi khô tán bột có thể làm giảm độc tính của côn trùng. Cantharidin là hợp chất bền vững, không bị vô hiệu hóa qua các cách chế biến thô sơ [1]. Ngay cả lượng bột rất nhỏ cũng chứa đủ lượng độc chất từ 10 đến vài chục miligam gây ngừng tim và suy tạng [3], [1].

Ai cần tuyệt đối tránh xa?

Tất cả mọi người đều không được sử dụng con bà chằn hoặc độc chất cantharidin qua đường uống [2], [4], [1]. Độc tố này không có ngưỡng dung nạp an toàn cho cơ thể người.

Những người có bệnh lý tim mạch, suy giảm chức năng gan hoặc bệnh thận mạn tính sẽ đối diện nguy cơ tử vong nhanh hơn nếu tiếp xúc [2], [3]. Khi vào máu, cantharidin trực tiếp gây viêm cơ tim, suy giảm chức năng tế bào gan và hoại tử ống thận [2], [3].

Dấu hiệu ngộ độc và xử trí khẩn cấp

Nạn nhân nuốt phải con bà chằn thường xuất hiện triệu chứng trong vài phút đến vài giờ [2], [3]. Các biểu hiện cấp tính bao gồm:

  • Buồn nôn, bỏng rát dữ dội ở môi, miệng, lưỡi và họng [2].
  • Đau bụng quặn thắt do hoại tử niêm mạc tiêu hóa [2].
  • Tiểu khó, tiểu buốt, nước tiểu có máu do tổn thương bàng quang và hoại tử ống thận [2], [6].
  • Rối loạn nhịp tim nhanh, tụt huyết áp, rung thất dẫn đến ngừng tim đột ngột [3].

Khi phát hiện người uống nhầm hoặc cố ý uống con bà chằn, người nhà cần lập tức đưa nạn nhân đến cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu gần nhất. Cần mang theo mẫu côn trùng hoặc chất bột đã sử dụng để nhân viên y tế nhận diện hoạt chất, hỗ trợ định hướng điều trị hỗ trợ chức năng tạng kịp thời [1].

Cantharidin trong con bà chằn là chất kịch độc với liều tử vong chỉ tính bằng miligam. Người dân tuyệt đối không sử dụng con bà chằn làm thuốc uống hay rượu bổ theo kinh nghiệm dân gian. Mọi vấn đề sức khỏe cần được thăm khám và tư vấn bởi bác sĩ chuyên khoa tại các bệnh viện uy tín.