Nhiều vùng nông thôn nước ta từng ghi nhận các ca nhập viện nguy kịch chỉ vì ăn phải một loài bọ cánh cứng mang tên dân gian là "con bà chằn" (hay sâu ban miêu, bọ phồng rộp). Không ít người lầm tưởng chúng là côn trùng ăn được hoặc đồn thổi về công dụng tăng cường sinh lý nam giới.
Hậu quả của sự nhầm lẫn này vô cùng khốc liệt: nạn nhân bị bỏng rát toàn bộ đường tiêu hóa, nôn ra máu, tổn thương thận cấp tính và suy đa tạng. Đáng lưu ý, y học hiện nay hoàn toàn chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho độc tố của loài bọ này; mọi biện pháp cứu sống bệnh nhân hoàn toàn trông cậy vào việc cấp cứu hồi sức triệu chứng và hỗ trợ tạng kịp thời.
Mối nguy mang tên con bà chằn và độc chất cantharidin
Con bà chằn thực chất là loài bọ cánh cứng chứa chất độc cực mạnh mang tên cantharidin [1], [2]. Cantharidin là một hóa chất tự nhiên có đặc tính gây phồng rộp, bào mòn da và niêm mạc rất mạnh [1], [2]. Trong lịch sử, chất này từng được điều chế dưới tên gọi "ruồi Tây Ban Nha" (Spanish fly) và bị lạm dụng sai mục đích như một chất kích thích tình dục [1].
Dù trên thị trường các chế phẩm thương mại của "ruồi Tây Ban Nha" thường chứa nồng độ cantharidin không đáng kể, độc chất này khi xuất hiện trôi nổi bất hợp pháp lại có nồng độ đủ để gây ngộ độc chết người [1]. Thậm chí chỉ một lượng nhỏ cantharidin tự nhiên giải phóng ra từ một vài con bọ phồng rộp cũng đủ gây tổn thương ăn mòn nghiêm trọng các cơ quan nội tạng [1], [3], [2].
Đặc tính nguy hiểm của cantharidin nằm ở khả năng hủy hoại mô tại chỗ hệt như các hóa chất ăn mòn cực mạnh [1]. Khi nuốt phải, độc chất này nhanh chóng tàn phá lớp niêm mạc ống tiêu hóa tiếp xúc với nó, rồi hấp thu vào tuần hoàn và bài tiết qua đường tiết niệu, gây phá hủy tiếp niêm mạc thận và bàng quang [1], [3].
Dấu hiệu nhận biết ngộ độc: Tấn công dồn dập tiêu hóa và thận
Các biểu hiện ngộ độc cantharidin từ con bà chằn thường khởi phát rất nhanh, điển hình trong vòng 2 đến 4 giờ sau khi nuốt phải, mặc dù thời gian ủ bệnh có thể dao động từ 10 phút đến 14 giờ [3]. Khi độc chất bắt đầu tiếp xúc với biểu mô, nạn nhân lập tức cảm thấy bỏng rát dữ dội, xuất hiện các vết phồng rộp ở miệng, lưỡi và họng miệng [3].
Tình trạng ăn mòn niêm mạc tiến triển nhanh gây khó nuốt, đau quặn bụng từng cơn, buồn nôn, nôn mửa dữ dội và nôn ra máu [1], [3]. Qua kiểm tra nội soi, các tổn thương trợt loét niêm mạc và xuất huyết lan tỏa thường được tìm thấy khắp ống tiêu hóa trên [1].
Không dừng lại ở đó, chất độc khi đào thải qua thận sẽ gây ra biến chứng tiểu máu nghiêm trọng (tiểu ra máu đại thể hoặc vi thể kèm trụ hạt) bắt đầu từ ngày đầu hoặc ngày thứ hai sau ngộ độc [1], [3]. Người bệnh có các triệu chứng đường tiết niệu rõ rệt như đau vùng thắt lưng, tiểu khó, tiểu rắt buốt, và tình trạng này có thể kéo dài dai dẳng tới 15 ngày [3]. Kèm theo đó là hiện tượng thiểu niệu do suy giảm chức năng thận, hoại tử ống thận cấp và phá hủy cầu thận [1], [3].
Ngoài ra, các rối loạn điện giải như hạ natri máu, tăng kali máu, hạ canxi máu cũng có thể xuất hiện [3]. Các triệu chứng ít gặp hơn bao gồm cương đau dương vật kéo dài, co giật và các bất thường về tim mạch [1], [3]. Tình trạng rối loạn đông máu nội mạch rải rác mức độ nhẹ cũng từng được ghi nhận trên bệnh nhân ngộ độc cantharidin [1].
Bằng chứng lâm sàng: Những bài học từ các ca bệnh thực tế
Các báo cáo y văn đã ghi lại nhiều bài học đắt giá về tình trạng ngộ độc cantharidin do cố ý hoặc vô tình nuốt phải bọ phồng rộp:
Một báo cáo năm 1996 ghi nhận 4 trường hợp ngộ độc cantharidin đưa đến khoa cấp cứu đều có than phiền về chứng tiểu buốt và nước tiểu sẫm màu [1]. Trong nhóm này, 3 bệnh nhân bị đau bụng dữ dội, 1 bệnh nhân bị đau vùng hông, 3 người tiểu ra máu và 2 người có hiện tượng chảy máu trực tràng ẩn [1]. Đặc biệt, trường hợp nữ duy nhất trong nhóm còn xuất hiện tình trạng xuất huyết âm đạo bất thường [1]. Đáng chú ý, 2 trong số các bệnh nhân này bị rối loạn đông máu nội mạch rải rác độ thấp [1].
Năm 2000, một ca ngộ độc khác xảy ra ở bé gái 4 tuổi tại Zimbabwe do vô tình nuốt phải loài bọ phồng rộp Mylabris dicincta vì nhầm lẫn với một loài bọ ăn được có tên Eulepida mashona [2]. Trẻ nhanh chóng nhập viện với các dấu hiệu kinh điển như đau bụng và tiểu ra máu [2]. Sau khi hội chẩn với trung tâm thông tin thuốc để xác định độc chất, bệnh nhi được điều trị nâng đỡ bảo tồn và may mắn hồi phục xuất viện sau 9 ngày [2].
Đến năm 2013, một báo cáo công bố trường hợp tổn thương thận cấp tính ở một nam thanh niên trẻ tuổi khỏe mạnh do nuốt bọ cánh cứng vì một vụ cá cược [3]. Ngay sau khi nuốt phải bọ, bệnh nhân khởi phát các triệu chứng rầm rộ gồm bỏng rát niêm mạc, đau bụng và tiểu ra máu có cục máu đông [3]. Tình trạng bệnh nhân khi nhập viện còn kèm theo sốt, tăng bạch cầu và giảm tiểu cầu, dễ gây chẩn đoán nhầm lẫn với các bệnh nhiễm trùng như xoắn khuẩn Leptospira nếu bác sĩ không khai thác kỹ bệnh sử nuốt côn trùng [3].
Không có thuốc giải đặc hiệu: Thách thức trong xử trí cấp cứu
Nguyên tắc bất di bất dịch cần ghi nhớ là: Không có thuốc giải độc đặc hiệu đối với cantharidin [3]. Việc điều trị hoàn toàn dựa trên hồi sức hỗ trợ, kiểm soát triệu chứng và ngăn ngừa tổn thương tạng thứ phát [1], [3].
Trong các trường hợp nuốt phải chất ăn mòn mô mạnh nói chung, bảo vệ đường thở luôn là ưu tiên sống còn hàng đầu [4]. Nạn nhân bị nôn mửa hoặc nôn ra máu có nguy cơ suy hô hấp do phù nề đường thở hoặc hít sặc [4]. Theo một nghiên cứu theo dõi 28 bệnh nhân nuốt chất ăn mòn tại bệnh viện đại học trong 10 năm (2005-2014), có đến 71% bệnh nhân cần nhập đơn vị hồi sức tích cực (ICU), 50% phải đặt nội khí quản thở máy và 25% phải mở khí quản [5]. Nhu cầu can thiệp đường thở và phẫu thuật cấp cứu đều liên quan mật thiết đến nguy cơ tử vong [5].
Về hỗ trợ tiêu hóa, việc sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc thuốc chẹn thụ thể H2 đường tĩnh mạch có thể giúp đẩy nhanh quá trình lành sẹo các vết loét do tác động ăn mòn cục bộ của độc chất lên niêm mạc dạ dày [3]. Đồng thời, bệnh nhân cần được truyền dịch tĩnh mạch duy trì và điều chỉnh các rối loạn điện giải cũng như thăng bằng toan kiềm [3].
Cần lưu ý đặc biệt về hiệu quả của lọc máu đối với độc chất này: Vì cantharidin có ái lực gắn kết rất cao với protein albumin trong huyết thanh, nên phương pháp lọc máu (chạy thận nhân tạo) được dự đoán là có rất ít hoặc gần như không có tác dụng trong việc loại bỏ độc tố ra khỏi cơ thể [3]. Chạy thận nhân tạo trong trường hợp này chủ yếu đóng vai trò hồi sức hỗ trợ nếu bệnh nhân bị vô niệu, suy giảm chức năng thận nặng nề, toan chuyển hóa hoặc rối loạn điện giải đe dọa tính mạng. Tiên lượng phục hồi chức năng thận lâu dài nhìn chung là tốt nếu bệnh nhân vượt qua được giai đoạn cấp tính [3].
Những hiểu lầm nguy hiểm có thể trả giá bằng tính mạng
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem con bà chằn như một món "đặc sản côn trùng" có thể ăn được sau khi chiên, nướng hay nấu chín [2]. Độc tố cantharidin rất bền với nhiệt độ nấu nướng thông thường, việc chế biến nhiệt không thể làm mất độc tính bào mòn của nó. Trẻ em và người lớn nếu không có kiến thức phân biệt côn trùng rất dễ ăn nhầm [2].
Hiểu lầm thứ hai là tin vào lời đồn thổi về tác dụng cường dương, tráng dương của loài bọ này [1]. Cảm giác cương cứng hay kích thích mà cantharidin tạo ra thực chất chỉ là hệ quả của tình trạng viêm, kích ứng và phồng rộp niêm mạc đường tiết niệu dữ dội khi độc chất bài tiết qua bàng quang và niệu đạo [1], [3]. Đánh đổi một tin đồn vô căn cứ lấy nguy cơ suy thận cấp và xuất huyết nội tạng là một hành động liều lĩnh.
Cuối cùng, nhiều gia đình khi thấy nạn nhân ngộ độc thường cố gắng gây nôn bằng mọi cách hoặc cho uống các chất lạ để tống độc ra ngoài. Với các chất có tính ăn mòn mạnh như độc tố con bà chằn, nỗ lực kích nôn có thể khiến niêm mạc thực quản và hầu họng bị bỏng rát tổn thương lần thứ hai, làm tăng vọt nguy cơ thủng ống tiêu hóa hoặc hít sặc chất nôn vào phổi [4].
Ai nên thận trọng và cách bảo vệ bản thân
Bất kỳ ai sinh sống hoặc lao động tại các vùng nông thôn, vùng đồi núi nơi các loài bọ phồng rộp sinh sống đều cần cảnh giác cao độ. Trẻ nhỏ là đối tượng đặc biệt dễ tổn thương vì tính hiếu động, tò mò, có thể nhặt côn trùng bỏ vào miệng [2].
Những người thích săn tìm và thưởng thức các món nhậu từ côn trùng hoang dã cũng đối mặt với nguy cơ rất lớn nếu bắt nhầm phải con bà chằn lẫn vào các loài bọ ăn được [2].
Để phòng tránh ngộ độc:
- Tuyệt đối không bắt, nướng hay chế biến các loại côn trùng hoang dã lạ mặt làm thức ăn khi chưa rõ nguồn gốc loài.
- Không nghe theo các bài thuốc truyền miệng, các chế phẩm kích dục không rõ nguồn gốc quảng cáo chứa chiết xuất bọ cánh cứng hay "ruồi Tây Ban Nha" [1].
- Hướng dẫn trẻ nhỏ nhận biết nguy cơ và dặn dò các em không bắt, nghịch hay ăn côn trùng [2].
Hướng xử trí đúng khi nghi ngờ ngộ độc
Nếu bản thân hoặc người xung quanh vô tình ăn phải con bà chằn hoặc xuất hiện các triệu chứng bỏng rát họng, đau bụng, tiểu buốt, tiểu ra máu sau khi ăn côn trùng [1], [3]:
- Dừng ngay việc ăn uống: Lập tức nhổ bỏ phần bọ còn sót lại trong miệng, súc sạch miệng bằng nước sạch nhẹ nhàng, không cố nuốt.
- Tuyệt đối không tự kích nôn: Tránh làm tổn thương thêm niêm mạc thực quản do tác động ăn mòn của dịch độc trào ngược [4].
- Chuyển cấp cứu ngay lập tức: Đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu gần nhất càng sớm càng tốt. Nếu có thể, hãy chụp ảnh hoặc mang theo xác loài côn trùng đã nuốt để bác sĩ nhận diện loại độc chất [2].
- Theo dõi sát: Cung cấp đầy đủ thông tin về thời gian nuốt, số lượng côn trùng và các biểu hiện đầu tiên cho nhân viên y tế để hỗ trợ việc đưa ra phác đồ hồi sức kịp thời [4], [3].
Ngộ độc con bà chằn là một cấp cứu nội khoa và tiêu hóa vô cùng nguy hiểm. Do hoàn toàn không có thuốc giải đặc hiệu, sự sống sót của người bệnh phụ thuộc vào việc phát hiện sớm và can thiệp hồi sức triệu chứng tích cực tại bệnh viện. Cách bảo vệ tốt nhất chính là nâng cao hiểu biết, từ bỏ thói quen ăn côn trùng lạ và không tin vào những lời đồn đại tăng cường sinh lực mù quáng.
