Nhiều người truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ côn trùng để tăng cường sinh lực hoặc trị bệnh ngoài da. Trong số đó, con bà chằn (hay ban miêu, bọ ban miêu) được đồn thổi chứa hoạt chất kích dục cực mạnh. Sự thiếu hiểu biết này dẫn đến nhiều ca ngộ độc đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Độc chất nguy hiểm trong con bà chằn là cantharidin. Khi vào cơ thể, chất này không chỉ gây bỏng rát đường tiêu hóa mà còn trực tiếp phá hủy thận và niêm mạc đường tiết niệu trong quá trình đào thải, gây viêm bàng quang xuất huyết và suy thận cấp tử vong [1].

Con bà chằn và độc chất cantharidin là gì?

Con bà chằn thuộc nhóm bọ cánh cứng, trong dân gian còn gọi là bọ ban miêu hoặc ruồi Tây Ban Nha (Spanish fly) [1]. Đây là loài côn trùng chứa cantharidin, một hợp chất hóa học có độc tính cực kỳ cao [1].

Theo các tài liệu y khoa, cantharidin trong lịch sử từng được sử dụng với mục đích làm chất kích dục, chất gây phồng rộp da hoặc chất gây sẩy thai [1]. Do tính chất kích ứng mô dữ dội, cantharidin bôi lên da sẽ tạo bọng nước, còn nuốt phải sẽ phá hủy toàn bộ niêm mạc ống tiêu hóa và hệ thống bài tiết [1].

Dù độc tính đã được y văn thế giới ghi nhận, tại một số nơi, người dân vẫn tự chế biến các loại rượu ngâm, bột khô hoặc nước sắc từ loại bọ này để trị bệnh, dẫn đến những hậu quả thảm khốc [1].

Cơ chế phá hủy đường tiết niệu của cantharidin

Khi hấp thụ vào máu, cantharidin được chuyển hóa và thải trừ chủ yếu qua thận và đường tiết niệu [1]. Đây chính là con đường dẫn độc chất tiếp xúc trực tiếp với các mô lọc của thận, niệu quản và bàng quang [1].

Cantharidin là chất gây phồng rộp (vesicant) [1]. Khi đi qua các ống thận và đọng lại ở bàng quang, nó làm bong tróc, hoại tử tế bào biểu mô lót đường dẫn niệu. Tình trạng này kích hoạt phản ứng viêm xuất huyết bàng quang nặng nề, khiến niêm mạc bàng quang phù nề, chảy máu lan tỏa [1].

Hiện tượng viêm bàng quang xuất huyết khiến bệnh nhân tiểu buốt rát dữ dội, nước tiểu sẫm màu có lẫn máu đại thể [1]. Sự tổn thương lớp tế bào ống thận cùng hiện tượng xuất huyết kéo dài là nền tảng khởi phát tổn thương thận cấp tính [3, 4].

Báo cáo ca bệnh: Ngộ độc cantharidin và suy thận cấp

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã mô tả chi tiết trường hợp ngộ độc cantharidin nghiêm trọng ở người [1]. Đây là minh chứng rõ nét về tác hại của việc dùng các chế phẩm tự nhiên trôi nổi [1].

Nghiên cứu báo cáo một bệnh nhân nam 51 tuổi uống chế phẩm dạng trà có chứa cantharidin [1]. Ngay sau khi sử dụng, bệnh nhân xuất hiện cảm giác bỏng rát dữ dội trong khoang miệng, kèm theo tiêu chảy và tiểu ra máu [1].

Độc chất nhanh chóng kích hoạt tổn thương đa cơ quan [1]. Bệnh nhân được chẩn đoán suy thận cấp, kèm theo các triệu chứng thần kinh không điển hình và biến chứng tiêu hóa nghiêm trọng [1]. Y văn ghi nhận các ca ngộ độc cantharidin thường đi kèm xuất huyết tiêu hóa và các rối loạn nghiêm trọng ở hệ tiết niệu - sinh dục [1].

Hiện nay, y học hoàn toàn không có thuốc giải độc đặc hiệu cho cantharidin [1]. Khi bệnh nhân nhập viện, đội ngũ y tế chỉ có thể áp dụng các biện pháp điều trị hỗ trợ nhằm duy trì chức năng sống và giảm thiểu tổn thương cơ quan [1].

Mối liên hệ giữa tiểu máu đại thể và suy thận

Tiểu ra máu (tiểu máu đại thể) do cantharidin không đơn thuần là dấu hiệu viêm niêm mạc ngoài da, mà còn là nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy tổn thương thận cấp [3, 4].

Một nghiên cứu công bố năm 2012 chỉ ra rằng tiểu máu đại thể từ cầu thận và hệ tiết niệu có liên quan mật thiết đến suy thận cấp và để lại tiên lượng xấu lâu dài [2]. Dữ liệu cho thấy có tới 25% bệnh nhân suy thận cấp liên quan đến tiểu máu đại thể không thể phục hồi hoàn toàn chức năng thận ban đầu [2].

Cơ chế tổn thương thận khi xuất huyết bao gồm tắc nghẽn cơ học ống thận do các trụ hồng cầu [2]. Thêm vào đó, bằng chứng y khoa gần đây nhấn mạnh độc tính tế bào do stress oxy hóa gây ra bởi hemoglobin, nhân heme hoặc sắt giải phóng từ các tế bào hồng cầu bị vỡ [2]. Chuỗi phản ứng này phá hủy cấu trúc ống thận và làm suy giảm nhanh chóng độ lọc của thận [2].

Hậu quả lâu dài của tổn thương thận cấp

Suy thận cấp là hội chứng giảm nhanh chức năng thận, mang tỷ lệ tử vong và mắc bệnh rất cao trên toàn cầu [7, 8]. Theo một nghiên cứu công bố năm 2016, suy thận cấp gây ra cái chết của khoảng 2 triệu người mỗi năm trên toàn thế giới [3].

Tổn thương thận cấp còn là yếu tố nguy cơ lớn dẫn đến sự hình thành bệnh thận mạn tính sau này [2, 8]. Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng bệnh thận mạn vẫn tiếp tục tiến triển ngay cả khi chức năng thận đã hồi phục sau đợt cấp [3]. Nguy cơ chuyển dịch này vẫn tồn tại lâu dài sau đợt ngộ độc cấp tính, bất kể mức độ suy giảm ban đầu [4].

Bên cạnh đó, suy thận cấp làm tăng đáng kể thời gian nằm viện, chi phí điều trị và nguy cơ nhiễm trùng [3]. Những trường hợp tổn thương nặng phải lọc máu nhân tạo có tỷ lệ tử vong lên tới 40% đến 80% [3].

Hiểu lầm chết người về bài thuốc từ bọ cánh cứng

Nhiều người tin rằng thảo dược hay động vật trong tự nhiên đều lành tính, không chứa chất độc như hóa chất tổng hợp. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm.

Cantharidin là một trong những chất độc sinh học tự nhiên nguy hiểm nhất [1]. Chỉ một lượng rất nhỏ cũng đủ gây bỏng rát, hoại tử niêm mạc tiêu hóa và suy thận cấp [1]. Việc sử dụng con bà chằn làm thuốc kích dục thực chất bắt nguồn từ hiện tượng độc chất gây sung huyết và kích ứng niêm mạc niệu đạo - bàng quang, khiến người dùng lầm tưởng về tác dụng sinh lý.

Bất kỳ hành vi ngâm rượu, tán bột hoặc sắc nước con bà chằn đều tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính [1]. Việc điều trị hiện nay gặp muôn vàn khó khăn vì không có thuốc đối kháng đặc hiệu [1].

Ai cần đặc biệt lưu ý?

Mọi đối tượng đều đối mặt với nguy cơ tử vong nếu tiêu thụ cantharidin [1]. Tuy nhiên, các nhóm đối tượng sau càng phải tuyệt đối cảnh giác:

  • Người có thói quen tin dùng các loại "rượu thuốc gia truyền", bài thuốc cường dương truyền miệng không rõ nguồn gốc [1].
  • Người có tiền sử bệnh thận mạn tính, đái tháo đường hoặc tăng huyết áp, do nền thận yếu rất dễ chuyển sang suy thận giai đoạn cuối khi bị tổn thương cấp tính [7, 8].
  • Gia đình ở các vùng nông thôn, miền núi nơi bọ ban miêu xuất hiện nhiều trong tự nhiên, cần đề phòng nhầm lẫn khi thu hái rau củ hoặc nấu nướng.

Bất kỳ ai vô tình tiếp xúc hoặc nghi ngờ nuốt phải con bà chằn cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được theo dõi và xử trí hỗ trợ kịp thời [1].

Khuyến cáo phòng ngừa và xử trí đúng cách

Để bảo vệ bản thân và gia đình khỏi nguy cơ ngộ độc cantharidin từ con bà chằn, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn:

  • Tuyệt đối không tự ý bắt, phơi khô, ngâm rượu hay sử dụng con bà chằn dưới bất kỳ hình thức bài thuốc nào [1].
  • Nâng cao cảnh giác với các sản phẩm kích dục gắn mác "tự nhiên", "thảo dược bí truyền" không có giấy phép lưu hành y tế [1].
  • Khi đi làm đồng hoặc sinh hoạt ngoài trời, nếu bắt gặp bọ ban miêu, không chạm trực tiếp bằng tay trần để tránh dịch tiết gây phỏng rộp da [1].
  • Khi nghi ngờ ăn nhầm hoặc uống phải sản phẩm chứa độc chất, cần đến ngay bệnh viện lớn có khoa hồi sức chống độc; không tự ý uống các loại lá cây hay thuốc tẩy sổ tại nhà [1].

Ý thức phòng ngừa và kiểm tra xuất xứ các sản phẩm thảo dược, tự nhiên là biện pháp hiệu quả nhất để ngăn chặn ngộ độc cantharidin và bảo tồn chức năng thận trọn đời [1].