Nhiều vùng nông thôn lưu truyền bài thuốc ngâm rượu "con bà chằn" (tên dân gian chỉ các loài bọ cánh cứng thuộc họ Meloidae hay sâu ban miêu) để bồi bổ sinh lực hoặc chữa đau nhức xương khớp. Tin vào lời đồn truyền miệng, không ít người tự ý bắt côn trùng này về ngâm rượu uống mà không lường trước hiểm họa.
Thực tế y khoa khẳng định: Việc uống rượu ngâm con bà chằn hoàn toàn không mang lại lợi ích bồi bổ, ngược lại tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính, suy đa tạng và tử vong rất cao [1], [2]. Độc chất tự nhiên trong loài bọ này có sức tàn phá tế bào nghiêm trọng, không bị cồn vô hiệu hóa [1], [3].
Cantharidin: Độc chất hủy hoại tế bào trong con bà chằn
Con bà chằn thực chất là tên gọi chỉ nhóm bọ ban miêu (blister beetles) thuộc họ Meloidae với hơn 3.000 loài đã được mô tả [1]. Điểm đặc trưng của nhóm côn trùng này là khả năng tiết ra cantharidin – một chất gây phồng rộp da cực mạnh nhằm tự vệ [1], [4]. Trong lịch sử, hoạt chất này từng được phương Tây biết đến qua tên gọi "ruồi Tây Ban Nha" (Spanish fly) [5], [3].
Khi uống vào cơ thể, cantharidin tan tốt trong dung môi hữu cơ và lipid, nhanh chóng ngấm qua niêm mạc ống tiêu hóa [2], [3]. Một nghiên cứu năm 1987 tiến hành trên mô gan chuột ghi nhận cantharidin phóng xạ ([3H]cantharidin) tương tác đặc hiệu và có thể bão hòa với vị trí gắn kết trong dịch bào tương gan [6]. Điểm gắn kết này có hằng số phân ly Kd đạt 30 nM và dung tích gắn kết tối đa Bmax đạt 1,8 pmol/mg protein [6]. Nghiên cứu so sánh giữa axit cantharidic, thuốc diệt cỏ endothal và 20 dẫn xuất oxabicycloheptane-dicarboxylic acid khác cho thấy khả năng ức chế vị trí gắn kết này tương quan chặt chẽ với độc tính gây chết ở chuột qua đường tiêm màng bụng [6]. Liều độc cantharidin ức chế thụ thể này ngay trong cơ thể sống, cho thấy đây chính là đích tác động gây độc tế bào trực tiếp [6].
Nguy cơ hoại tử đường tiêu hóa và suy thận cấp
Cantharidin là chất kích thích và ăn mòn mô cực kỳ nguy hiểm khi tiếp xúc với niêm mạc nội tạng [5], [2]. Uống rượu ngâm bọ cánh cứng đưa thẳng chất độc này vào ống tiêu hóa, gây bỏng rát khoang miệng, khó nuốt, nôn ra máu và ăn mòn, xuất huyết niêm mạc đường tiêu hóa trên [5].
Chất độc sau khi hấp thu sẽ đào thải qua hệ bài tiết, tiếp tục phá hủy cầu thận và gây hoại tử ống thận cấp [5]. Tình trạng này dẫn đến tiểu ra máu đại thể, tiểu khó, tiểu buốt và suy giảm chức năng thận nhanh chóng [5], [3]. Một số trường hợp ghi nhận biến chứng nặng trên hệ tim mạch như tổn thương cơ tim, rối loạn nhịp tim hoặc co giật toàn thân [5], [2].
Bằng chứng lâm sàng từ các ca ngộ độc thực tế
Y văn thế giới đã ghi nhận nhiều trường hợp nguy kịch do nuốt phải cantharidin từ bọ cánh cứng họ Meloidae:
Năm 1996, một báo cáo lâm sàng mô tả 4 bệnh nhân cấp cứu do ngộ độc cantharidin với triệu chứng ban đầu là tiểu buốt và nước tiểu sẫm màu [5]. Cả 4 trường hợp đều có biểu hiện đường tiêu hóa và tiết niệu: 3 người đau bụng dữ dội, 1 người đau hạ sườn, 3 người tiểu ra máu đại thể và 2 người chảy máu trực tràng ẩn [5]. Bệnh nhân nữ duy nhất trong nhóm còn xuất hiện tình trạng xuất huyết âm đạo bất thường [5]. Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận 2 bệnh nhân rơi vào tình trạng đông máu rải rác trong lòng mạch (DIC) mức độ nhẹ – một biến chứng nguy hiểm hiếm gặp trước đó [5].
Năm 2013, các bác sĩ ghi nhận ca bệnh một binh sĩ 23 tuổi nuốt một con bọ cánh cứng thuộc loài Berberomeloe majalis (họ Meloidae) do thách đố [3]. Chỉ sau 6 giờ, người này phải nhập viện khẩn cấp trong tình trạng sốt, hạ huyết áp, đau bụng, tiểu khó, suy thận cấp và tiểu ra máu cục ồ ạt [3]. Nhờ được điều trị tích cực bằng truyền dịch tĩnh mạch liên tục, bệnh nhân may mắn qua cơn nguy kịch và chức năng thận hồi phục về bình thường sau 1 tuần [3].
Nghiên cứu hồi cứu năm 1997 trên 70 cá thể ngựa và lừa bị ngộ độc bọ ban miêu tự nhiên qua thức ăn cỏ khô cho thấy mức độ tàn phá nghiêm trọng của độc chất [7]. Trong số 70 con vật nhiễm độc, có 32 ngựa và 2 lừa tử vong, thời gian xuất hiện triệu chứng lâm sàng đến khi sốc tử vong chỉ kéo dài từ 3 đến 18 giờ [7]. Khám nghiệm tử thi ghi nhận tổn thương xuất huyết niêm mạc bàng quang, loét dạ dày tá tràng, 1 trường hợp hoại tử cơ tim, cùng các rối loạn điện giải và nitơ máu cao (azotemia) [7].
Lượng độc chất biến thiên: Ranh giới mong manh giữa sống và chết
Nhiều người lầm tưởng ngâm vài con bọ trong bình rượu lớn sẽ "pha loãng" được độc tính. Thực tế, hàm lượng cantharidin trong từng cá thể bọ biến thiên rất lớn và không thể kiểm soát bằng mắt thường [4], [8].
Nghiên cứu năm 1979 phân tích các mẫu bọ Epicauta lemniscata bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy cantharidin chiếm từ 0,89% đến 5,40% trọng lượng khô của côn trùng [8]. Trong mẫu dịch tiêu hóa và nước tiểu của động vật trúng độc, nồng độ cantharidin dao động từ 1 đến 20 ppm [8].
Tương tự, nghiên cứu giám sát côn trùng học năm 2021 tại Slovenia đo lường hàm lượng độc tố trên hai loài bọ ban miêu ghi nhận nồng độ cantharidin ở Mylabris variabilis (17 mẫu) dao động từ 0,038 đến 0,354 microgam/mg (trung bình 0,151 microgam/mg) [4]. Ở loài Epicauta rufidorsum (36 mẫu), nồng độ dao động từ 0,055 đến 0,341 microgam/mg [4]. Sự chênh lệch độc chất lên tới hàng chục lần giữa các cá thể đồng nghĩa chỉ cần uống một lượng nhỏ rượu ngâm trúng cá thể tích tụ lượng độc cao cũng đủ gây ngộ độc chí mạng [4], [8].
Hiểu lầm tai hại về công dụng tăng cường sinh lý
Từ thời cổ đại Hy Lạp và La Mã, cantharidin đã bị lạm dụng làm chất kích dục [5], [1], [3]. Trong y học cổ truyền Đông Á, một số chi bọ như Epicauta (E. gorhami, E. chinensis), Lytta, Meloe, Mylabris từng được ghi chép để trị mụn nhọt, táo bón hoặc trục thai [1].
Tuy nhiên, y học hiện đại đã bóc trần cơ chế thực sự: cantharidin không hề làm tăng ham muốn tình dục thực chất [3]. Cảm giác cương cứng kéo dài (priapism) ở nam giới hoặc xung huyết vùng chậu ở nữ giới thực chất là hậu quả của phản ứng viêm loét cấp tính và kích ứng hóa học dữ dội tại niêm mạc đường tiết niệu - sinh dục khi độc chất bị đào thải [5], [3]. Đánh đổi cảm giác hưng phấn ảo giác bằng tổn thương mô vĩnh viễn và suy thận là sự mạo hiểm tính mạng vô căn cứ [5], [3].
Chưa có thuốc giải độc đặc hiệu
Một trong những nguy cơ lớn nhất khi ngộ độc rượu ngâm con bà chằn là hiện nay y học hoàn toàn chưa có thuốc giải độc đặc hiệu (antidote) [5], [2]. Cantharidin gây tổn thương tức thì và ăn mòn sâu [5], [1].
Mọi biện pháp xử trí tại cơ sở y tế hiện nay chỉ dừng lại ở điều trị nâng đỡ (supportive management) [5], [2]. Bệnh nhân được truyền dịch tích cực để bảo vệ thận, theo dõi lưu lượng nước tiểu, kiểm soát thăng bằng kiềm toan, hỗ trợ hô hấp, tuần hoàn và xử trí xuất huyết nội tạng [5], [7], [3]. Tỷ lệ hồi phục phụ thuộc vào lượng độc chất đã hấp thu vào máu và thời gian cấp cứu sớm hay muộn [7], [3].
Lời khuyên an toàn: Tuyệt đối không tự ý ngâm uống
Trong y học phương Tây hiện nay, cantharidin chỉ được ứng dụng giới hạn ngoài da nhờ đặc tính làm phồng rộp để điều trị u mềm lây (molluscum contagiosum) và mụn cóc thông thường (verruca vulgaris) dưới sự kiểm soát nghiêm ngặt của nhân viên y tế [1], [2]. Tuyệt đối không dùng chất này qua đường uống [1].
Người dân cần từ bỏ ngay thói quen bắt con bà chằn, sâu ban miêu hoặc các loại côn trùng lạ để ngâm rượu uống. Rượu không làm mất độc tính của cantharidin mà còn hòa tan chất độc nhanh hơn [3]. Khi chăm sóc sức khỏe, người có bệnh lý xương khớp, suy nhược hoặc rối loạn sinh lý cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị bằng phương pháp khoa học. Nếu phát hiện người thân vô tình hoặc cố ý uống rượu con bà chằn và xuất hiện dấu hiệu đau bụng, bỏng rát miệng, nôn ói hoặc tiểu ra nước tiểu sẫm màu, cần lập tức đưa nạn nhân đến bệnh viện gần nhất để cấp cứu kịp thời [5], [3].
