Nhiều người khi bị thoái hóa khớp gối hoặc đau nhức khớp kéo dài thường rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan: không vận động thì khớp ngày càng co cứng và teo cơ, nhưng cứ hễ đi bộ hay tập thể dục trên cạn là các cơn đau nhói lại xuất hiện dữ dội. Liệu việc xuống hồ bơi hay tham gia các bài tập vận động dưới nước có thực sự hỗ trợ phục hồi khớp gối hiệu quả, hay chỉ làm khớp thêm tổn thương?

Câu trả lời đã được y học hiện đại xác nhận rõ ràng: môi trường nước cùng lực đẩy nổi tự nhiên là một trong những phương pháp trị liệu và phục hồi chức năng tối ưu hàng đầu cho khớp gối tổn thương. Tập luyện dưới nước không chỉ giúp giảm tải tối đa trọng lượng cơ thể đè nặng lên sụn khớp, mà còn tạo điều kiện để người bệnh rèn luyện cơ bắp, lấy lại tầm vận động linh hoạt mà không gây thêm thương tổn cho khớp.

Cơ chế lực đẩy nổi và môi trường nước nâng đỡ khớp gối

Trọng tâm tác động tích cực của môi trường nước nằm ở hiện tượng nâng đỡ cơ học hoàn hảo nhờ sức nổi. Khi một người bước xuống nước sâu ngang ngực hoặc ngang hông, lực đẩy Archimedes sẽ hóa giải đáng kể phần lớn trọng lượng cơ thể tác động lên các khớp chịu tải. Lực đẩy nổi của nước giúp hỗ trợ trực tiếp các khớp và khối cơ bắp xung quanh, tạo điều kiện thuận lợi để người bệnh thực hiện biên độ vận động lớn hơn rất nhiều so với trên cạn [1].

Song song với lực nổi, áp suất thủy tĩnh và nhiệt độ nước đóng vai trò thư giãn hệ vận động. Nước ấm hỗ trợ thúc đẩy sự thư giãn toàn thân, từ đó làm giảm rõ rệt tình trạng co thắt và căng cứng cơ bắp quanh khớp gối [1]. Ngoài ra, việc vận động trong nước giúp làm giảm sự quá tải trọng lượng lên bề mặt sụn khớp gối, nâng cao mức độ chịu đựng của bệnh nhân khi thực hiện các bài tập trị liệu [2].

Giảm đau và phục hồi chức năng: Tổng hợp từ các đánh giá quy mô lớn

Lợi ích của các bài tập trong môi trường nước đối với tình trạng thoái hóa khớp gối đã được kiểm chứng qua các công trình phân tích gộp có chất lượng phương pháp cao. Một đánh giá hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2023 trên 22 nghiên cứu với 1.394 người tham gia đã xem xét tính hiệu quả cũng như độ an toàn của bài tập dưới nước đối với bệnh nhân thoái hóa khớp gối [3]. Khi so sánh với nhóm hoàn toàn không tập luyện qua 13 thử nghiệm gồm 746 người, tập luyện dưới nước mang lại sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về mức độ đau theo thang đo chuẩn hóa (SMD = -0,58; khoảng tin cậy 95% CI: -0,82 đến -0,33) [3].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận sự thuyên giảm đáng kể tình trạng cứng khớp (SMD = -0,57; 95% CI: -1,03 đến -0,11) và cải thiện chức năng thể chất ngay sau đợt can thiệp (SMD = -0,35; 95% CI: -0,52 đến -0,18) [3]. Đáng chú ý, hiệu quả giảm đau vẫn được duy trì bền vững sau thời điểm kết thúc tập luyện 3 tháng với chỉ số SMD = -0,48 (95% CI: -0,91 đến -0,06) [3]. Không có bất kỳ nghiên cứu nào trong số các thử nghiệm trên ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng liên quan đến quá trình tập luyện dưới nước [3].

Trước đó, một đánh giá hệ thống công bố năm 2007 tổng hợp dữ liệu từ 6 thử nghiệm với 800 người tham gia thoái hóa khớp gối và hông cũng cho thấy các bài tập dưới nước tạo ra tác động từ nhỏ đến trung bình đối với chức năng vận động (SMD = 0,26; 95% CI: 0,11 đến 0,42) [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự cải thiện chất lượng cuộc sống (SMD = 0,32; 95% CI: 0,03 đến 0,61) [4]. Về mặt giảm đau, tổng hợp số liệu cho thấy mức giảm tuyệt đối là 3%, tương đương giảm 0,6 điểm trên thang đo 0-20 điểm, và giảm tương đối 6,6% so với mức ban đầu [4]. Đối với riêng nhóm thoái hóa khớp gối, can thiệp dưới nước đem lại hiệu quả giảm đau tức thì rõ rệt với SMD = 0,86 (95% CI: 0,25 đến 1,47), tương đương mức cải thiện tương đối 22% [4].

Các thử nghiệm lâm sàng thực tế trên từng nhóm người bệnh

Các thử nghiệm can thiệp trực tiếp cung cấp cái nhìn chi tiết về sự thay đổi của từng chỉ số vận động khớp gối cụ thể. Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên năm 2018 tại cơ sở vật lý trị liệu dưới nước và đơn vị chăm sóc ban đầu đã so sánh bài tập dưới nước với chương trình giáo dục bệnh nhân trên 60 người thoái hóa khớp gối [5]. Các đối tượng tham gia có độ tuổi trung bình 68,3 (độ lệch chuẩn SD = 4,8) với các mức độ thoái hóa trên phim chụp X-quang từ độ 1 đến độ 4 theo thang Kellgren-Lawrence [5].

Phác đồ tập luyện dưới nước gồm 16 buổi cá nhân kéo dài 8 tuần, với tần suất 2 buổi mỗi tuần cho 31 người, trong khi nhóm đối chứng gồm 29 người tham gia các buổi giáo dục nhóm mỗi tuần một lần [5]. Kết thúc đợt điều trị, chỉ số năng lực chức năng WOMAC của nhóm tập dưới nước giảm tốt hơn hẳn nhóm giáo dục bệnh nhân trên tổng điểm với mức chênh lệch trung bình MD = -14,2 (95% CI: -18 đến -10,5; P = 0,04) [5]. Điểm số ở phân mục đau khớp cũng giảm sâu hơn với MD = -3,8 điểm (95% CI: -8,71 đến -1; P = 0,021) [5]. Tác dụng tích cực trên tổng điểm chức năng vẫn duy trì ở mốc theo dõi 3 tháng sau can thiệp với MD = -12,3 điểm (95% CI: -24,7 đến -6,1; P = 0,017), dù không thấy sự khác biệt về độ linh hoạt chức năng hay mức độ trầm cảm [5].

Tại Hồng Kông, một nghiên cứu can thiệp tiến cứu năm 2014 theo dõi 20 người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên (độ tuổi trung bình là 72) mắc thoái hóa khớp gối ít nhất 3 năm với mức độ đau từ nhẹ đến nặng [6]. Chương trình tập kéo dài 10 tuần do các chuyên gia vật lý trị liệu thiết kế và hướng dẫn trực tiếp [6]. Kết quả cho thấy tầm vận động gập khớp gối trung vị tăng từ 115 độ lên 125 độ (P < 0,01) [6]. Sức mạnh nhóm cơ tứ đầu đùi nâng từ mức trung vị 9 kg lên 21 kg (P < 0,001) [6]. Khả năng đứng lên ngồi xuống lặp lại của bệnh nhân tăng từ 10 lần lên 14 lần (P < 0,001), bài kiểm tra tầm với chức năng tăng trung vị từ 20 cm lên 28 cm (P < 0,001) [6]. Đồng thời, nghiên cứu ghi nhận mức độ cải thiện tính di động (P < 0,01), khả năng đi lại và cúi người (P < 0,05), giảm đau (P < 0,01) cũng như cải thiện tâm trạng và tổng điểm đánh giá tác động viêm khớp (P < 0,01) [6].

Ngoài ra, một chương trình tập luyện kéo dài 12 tuần được ghi nhận giúp tăng độ linh hoạt khớp gối, khớp hông và cải thiện sức bền tim mạch [1]. Tương tự, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2007 trên 38 người bị thoái hóa khớp gối hoặc khớp hông cho thấy chương trình tập dưới nước 12 tuần giúp cải thiện rõ rệt độ linh hoạt khớp gối, sức mạnh cơ bắp và sự thích ứng hiếu khí [7]. Tỷ lệ tuân thủ bài tập đạt tới 81,7% và không có bất kỳ tác dụng phụ có hại nào liên quan đến bài tập được ghi nhận [7].

Ở giai đoạn chuẩn bị phẫu thuật thay khớp gối toàn phần, một nghiên cứu sơ bộ năm 2021 đã đánh giá chương trình tiền phục hồi chức năng dưới nước trên 43 bệnh nhân có độ tuổi trung bình 67,1 (độ lệch chuẩn 6,2) [8]. Nhóm can thiệp thực hiện các buổi tập dưới nước 60 phút mỗi buổi, 3 lần mỗi tuần trong vòng 4 đến 8 tuần trước ngày mổ [8]. Kết quả sơ bộ ngắn hạn cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về kết quả gộp của các biến chứng, số lượt khám cấp cứu ngoài kế hoạch hay tỷ lệ chuyển vào viện dưỡng lão giữa nhóm tập và nhóm chăm sóc thông thường [8].

So sánh giữa bài tập dưới nước và tập luyện trên cạn

Một thắc mắc rất phổ biến của người bệnh là liệu việc bơi lội hay tập dưới nước có mang lại kết quả vượt trội hơn so với các bài tập phục hồi chức năng truyền thống trên mặt đất hay không. Theo đánh giá hệ thống năm 2023, khi so sánh trực tiếp bài tập dưới nước với các bài tập trên cạn qua 13 thử nghiệm lâm sàng với 648 người bệnh, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về hiệu quả giảm đau (SMD = -0,12; 95% CI: -0,29 đến 0,04), giảm độ cứng khớp (SMD = -0,17; 95% CI: -0,49 đến 0,16) hay phục hồi chức năng thể chất (SMD = -0,13; 95% CI: -0,28 đến 0,02) [3].

Nhiều nghiên cứu đơn lẻ khác cũng chỉ ra sự tương đồng về giá trị phục hồi giữa hai hình thức này. Một nghiên cứu năm 2010 theo dõi trong 12 tuần đã kết luận rằng cả bài tập dưới nước lẫn bài tập trên cạn đều mang lại kết quả tích cực đối với thang đo kết quả chấn thương và thoái hóa khớp gối KOOS cũng như bài kiểm tra đi bộ 6 phút [2]. Một thử nghiệm khác cũng trong năm 2010 đã phân chia bệnh nhân thành các nhóm: nhóm tập dưới nước thực hiện rèn luyện sức mạnh và bài tập hiếu khí bằng đạp xe dưới nước; nhóm trên cạn tập vận động khớp, kéo giãn và tăng cường cơ lực [2]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm tập luyện đều cải thiện đáng kể chức năng chi dưới đo lường bằng thang điểm WOMAC so với nhóm đối chứng chỉ tự tập tại nhà [2].

Đối với những người thừa cân và béo phì bị thoái hóa khớp gối, môi trường nước đem lại lợi thế thích ứng ban đầu vượt trội hơn vì giúp giải phóng áp lực nén lên sụn khớp [2]. Một nghiên cứu năm 2017 tiến hành trên phụ nữ béo phì mắc thoái hóa khớp gối cho thấy sau 8 tuần tập các bài nhảy dưới nước 3 lần mỗi tuần, khả năng vận động chức năng trên thang đo WOMAC được cải thiện tốt hơn so với nhóm tập các bài thể dục dưới nước thông thường [2]. Ngoài ra, việc tập luyện với máy chạy bộ dưới nước 30 phút mỗi ngày, 3 lần mỗi tuần cũng là giải pháp phục hồi chức năng thể chất hiệu quả cho nhóm bệnh nhân vừa béo phì vừa đau khớp gối [2].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù có nhiều ưu điểm cơ học, việc hiểu đúng bản chất của bài tập phục hồi chức năng dưới nước là rất cần thiết để tránh những kỳ vọng sai lầm. Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng bơi lội có thể "chữa khỏi hoàn toàn" căn bệnh thoái hóa khớp gối. Thực tế, thoái hóa khớp là một quá trình biến đổi cấu trúc sụn và xương dưới sụn; vận động dưới nước chỉ đóng vai trò kiểm soát triệu chứng đau, cải thiện sức mạnh nhóm cơ nâng đỡ và phục hồi tầm vận động linh hoạt của khớp gối.

Bên cạnh đó, không phải thử nghiệm nào cũng cho thấy bài tập dưới nước vượt trội toàn diện. Điển hình như thử nghiệm năm 2007 trên 38 người bệnh ghi nhận các bài tập dưới nước giúp tăng độ dẻo dai và sức bền, nhưng không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm số tự báo cáo chức năng thể chất hay cảm nhận cơn đau so với nhóm không tập luyện [7]. Dù vậy, nghiên cứu này chứng minh bài tập dưới nước hoàn toàn không làm xấu đi tình trạng khớp gối hay dẫn đến bất kỳ chấn thương nào [7]. Đánh giá hệ thống năm 2007 cũng lưu ý rằng không ghi nhận bằng chứng về sự cải thiện đối với khả năng đi bộ hay tình trạng cứng khớp ngay sau khi kết thúc đợt điều trị [4].

Những ai cần thận trọng trước khi bước xuống hồ bơi?

Dù môi trường nước có độ an toàn rất cao và không ghi nhận các biến cố bất lợi nghiêm trọng trong các phân tích gộp [3], người bệnh khớp gối vẫn cần lưu ý một số yếu tố an toàn:

  • Bệnh nhân có vết thương hở, vết loét trợt da hoặc các bệnh lý nhiễm trùng da liễu cần tránh xuống hồ bơi công cộng để ngăn ngừa nguy cơ nhiễm trùng.
  • Người có tiền sử bệnh lý tim mạch nặng, huyết áp không ổn định hoặc suy tim cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và đồng ý trước khi ngâm mình trong môi trường nước ấm hoặc tham gia bơi lội gắng sức.
  • Người lớn tuổi có khả năng thăng bằng kém hoặc thị lực suy giảm cần hết sức cẩn thận ở khu vực sàn hồ bơi trơn trượt để tránh trượt ngã gây chấn thương xương khớp thứ phát.
  • Bệnh nhân chuẩn bị bước vào các cuộc đại phẫu như thay khớp gối toàn phần cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ đánh giá lâm sàng toàn diện của bác sĩ phẫu thuật trước khi áp dụng các bài tập tiền phục hồi chức năng [8].

Hướng dẫn áp dụng tập luyện dưới nước an toàn và hiệu quả

Để quá trình phục hồi chức năng khớp gối bằng môi trường nước đạt hiệu quả tối ưu, người bệnh có thể tham khảo các nguyên tắc dựa trên các phác đồ nghiên cứu thực nghiệm:

  • Tần suất và thời lượng: Phác đồ chuẩn thường được áp dụng hiệu quả là 2 đến 3 buổi tập mỗi tuần [5], [2]. Mỗi buổi tập nên kéo dài từ 30 đến 60 phút tùy thuộc vào thể lực và giai đoạn bệnh [8], [2]. Duy trì đều đặn lộ trình từ 8 đến 12 tuần giúp các nhóm cơ đùi và quanh gối có đủ thời gian thích nghi và gia tăng sức mạnh [5], [7].
  • Mực nước tập luyện: Nên chọn khu vực hồ bơi có mực nước ngang ngực hoặc ngang hông để tận dụng lực đẩy nổi giúp giảm trọng tải tối đa lên khớp gối [1].
  • Lựa chọn động tác phù hợp: Các bài tập đi bộ dưới nước, đạp xe dưới nước, các bài tập gập duỗi khớp gối nhẹ nhàng hoặc bơi ếch nhẹ, bơi ngửa là những lựa chọn phù hợp [6], [2]. Cần tránh những động tác đạp chân bơi ếch quá mạnh hoặc xoay vặn khớp gối đột ngột nếu đang có đợt viêm đau cấp.
  • Khởi động và làm ấm: Luôn khởi động nhẹ các khớp cổ chân, khớp gối và vùng hông trên cạn trước khi xuống nước, đồng thời tận dụng các hồ bơi nước ấm để giúp cơ bắp thư giãn tối đa [1].

Vận động trong môi trường nước là phương pháp phục hồi chức năng khớp gối an toàn, nhẹ nhàng và đã được khoa học chứng minh hiệu quả giảm đau cũng như cải thiện khả năng vận động. Người bệnh nên duy trì việc tập luyện đều đặn kết hợp lắng nghe cơ thể, đồng thời luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên viên vật lý trị liệu để có lộ trình tập luyện phù hợp nhất với tình trạng khớp của bản thân.