Bữa tiệc nhiều đạm: Cần chuẩn bị gì để tránh cơn gút lúc nửa đêm?

Sau một buổi tối liên hoan với thịt nướng, lẩu hải sản và bia rượu, nhiều người bất ngờ thức giấc lúc nửa đêm vì ngón chân cái đau buốt dữ dội. Đây là kịch bản điển hình của cơn gút cấp, thường bùng phát nhanh chỉ sau một bữa ăn dư thừa chất đạm và đồ uống có cồn.

Để không phải chịu đựng cơn đau khớp dữ dội, người tham gia tiệc cần chủ động kiểm soát việc bù dịch, giảm tối đa rượu bia và phân bổ khẩu phần thức ăn hợp lý. Việc can thiệp sớm ngay trước, trong và sau bữa tiệc sẽ ngăn chặn đỉnh tăng vọt của nồng độ axit uric trong máu.

Cơ chế bùng phát cơn gút sau bữa tiệc đêm

Cơn gút cấp là phản ứng viêm khớp xảy ra khi các tinh thể muối monosodium urat lắng đọng tại cấu trúc khớp hoặc quanh khớp ^[1]. Vị trí bùng phát điển hình nhất là khớp bàn ngón chân cái, gây sưng đỏ và đau đớn dữ dội ^[1]. Trong nhiều trường hợp phức tạp, phản ứng viêm có thể lan sang nhiều khớp ở chi trên hoặc chi dưới ^[1].

Nguyên nhân chính dẫn đến đợt viêm cấp tính này là sự thay đổi đột ngột của nồng độ axit uric trong máu (SUA) ^[2]. Khi cơ thể dung nạp lượng lớn thịt đỏ hoặc hải sản, hàm lượng purin tăng vọt khiến quá trình chuyển hóa thành axit uric diễn ra dồn dập [5, 7]. Đáng chú ý, cả sự tăng vọt lẫn sụt giảm nhanh nồng độ urat huyết thanh đều có thể kích hoạt cơn viêm cấp do làm xáo trộn cấu trúc tinh thể urat tại khớp ^[2].

Bên cạnh đó, việc uống rượu bia làm phân hủy nucleotide adenin và sản sinh axit lactic, từ đó vừa kích thích tạo thêm axit uric vừa làm giảm khả năng đào thải qua thận ^[3]. Tình trạng mất nước khi uống rượu hoặc ăn nhiều muối vào ban đêm càng khiến nồng độ axit uric trong máu cô đặc, tạo điều kiện thuận lợi cho tinh thể urat kết tủa lúc rạng sáng [1, 5].

Bằng chứng khoa học về lượng đạm và nguy cơ bùng phát

Mối liên hệ giữa chế độ ăn uống nhiều purin và nguy cơ bùng phát đợt gút cấp đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2016 chỉ ra rằng các bữa ăn thịnh soạn chứa nhiều thịt và cồn là thủ phạm thường xuyên gây bùng phát cơn gút ^[4]. Theo dữ liệu phân tích, mỗi khẩu phần thịt bổ sung hằng ngày làm tăng nguy cơ mắc bệnh gút lên 21% ^[4].

Nghiên cứu cũng ghi nhận nguy cơ bùng phát cơn gút bắt đầu tăng lên rõ rệt chỉ sau 1 đến 2 ly đồ uống tiêu chuẩn có cồn ^[4]. Không chỉ thịt, các loại đồ uống ngọt chứa nhiều đường fructose và nước ép trái cây cũng làm tăng nồng độ axit uric và nguy cơ mắc bệnh [3, 5]. Đáng chú ý, các loại thực vật giàu purin như đậu lăng, đậu Hà Lan, rau chân vịt hay măng tây lại không làm tăng nguy cơ tái phát cơn gút như các quan niệm cũ trước đây [2, 3].

Tuy nhiên, mối quan hệ giữa thực phẩm và cơn gút đôi khi có tính chất hai mặt. Nghiên cứu năm 2022 lưu ý rằng cá béo giàu axit béo omega-3 rất tốt cho tim mạch nhưng có thể liên quan đến tăng nguy cơ bùng phát cơn gút ở người có cơ địa nhạy cảm trong ngắn hạn ^[5]. Ngược lại, một nghiên cứu đoàn hệ năm 2020 trên người trưởng thành tại Mỹ cho thấy việc tiêu thụ cá giàu omega-3 trong vòng 48 giờ trước đó giúp giảm 33% nguy cơ tái phát cơn gút (aOR 0,77; KTC 95% 0,61-0,96; p=0,02) ^[6]. Tác dụng giảm nguy cơ này có tính chất phụ thuộc liều: dùng 1 khẩu phần có aOR là 0,79, nhưng khi ăn từ 2 khẩu phần trở lên thì aOR giảm xuống 0,74 (KTC 95% 0,54-0,99; p=0,04) ^[6]. Dù vậy, khi hiệu chỉnh theo tổng lượng purin nạp vào từ các nguồn khác, mối liên quan bảo vệ này không còn giữ được ý nghĩa thống kê (aOR 1,09; KTC 95% 0,88-1,36) ^[6].

Bù dịch: Chìa khóa vàng ngăn ngừa urat cô đặc

Tình trạng thiếu nước là một trong những yếu tố thể chất kích hoạt đỉnh tăng axit uric máu nhanh chóng do làm suy giảm chức năng thanh thải của thận [1, 5]. Khi tham gia bữa tiệc nhiều đạm, người dự tiệc thường mải mê trò chuyện và uống rượu bia mà quên bổ sung nước lọc.

Rượu bia có đặc tính lợi tiểu, khiến cơ thể mất nước qua đường tiểu tiện nhanh hơn bình thường. Khi kết hợp cùng bữa ăn mặn và giàu đạm, cơ thể rơi vào trạng thái thiếu hụt thể tích nội mạch, dẫn đến nồng độ urat huyết thanh tăng cao cục bộ [1, 5]. Uống đủ nước lọc xuyên suốt buổi tiệc giúp pha loãng dịch thể, hỗ trợ thận tăng cường bài tiết axit uric ra ngoài qua đường nước tiểu.

Một giải pháp hỗ trợ bù dịch và giảm nồng độ urat hiệu quả là sử dụng sữa ít béo hoặc sữa tách béo [5, 6]. Các sản phẩm từ sữa đã được nghiên cứu chứng minh có khả năng làm giảm nồng độ axit uric huyết thanh và hạ thấp nguy cơ mắc bệnh gút nhờ cơ chế tăng đào thải axit uric qua thận [3, 5]. Bổ sung một ly sữa tách béo hoặc nước lọc trước và sau khi dự tiệc là biện pháp đơn giản giúp bảo vệ khớp chân khỏi nguy cơ viêm sưng lúc nửa đêm [5, 6].

Cắt giảm rượu bia và nước ngọt: Giảm kép gánh nặng cho thận

Rượu bia được xem là chất xúc tác nguy hiểm nhất biến một bữa ăn nhiều đạm thành cơn đau gút dữ dội [3, 4]. Việc uống nhiều rượu không chỉ đẩy nhanh quá trình thoái giáng nucleotide adenin thành axit uric mà còn sản sinh lượng lớn axit lactic, gây cạnh tranh và ức chế trực tiếp sự bài tiết urat ở ống thận ^[3].

Nhiều người có thói quen thay thế bia rượu bằng các loại nước ngọt có gas, nước giải khát đóng chai hoặc nước trái cây ngọt. Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ ra rằng đường fructose trong nước ngọt và nước quả cũng làm tăng sinh tổng hợp axit uric và làm giảm khả năng đào thải qua thận [3, 5, 7].

Do đó, để kiểm soát nguy cơ, người bệnh gút hoặc người có nồng độ axit uric cao nên tránh hoàn toàn hoặc hạn chế tối đa các loại đồ uống có cồn ^[1]. Thay vì sử dụng nước ngọt có ga hay nước ép đậm đặc, việc lựa chọn nước lọc, nước khoáng hoặc một tách cà phê sẽ mang lại lợi ích rõ rệt hơn, bởi cà phê đã được chứng minh giúp hỗ trợ tăng đào thải axit uric và giảm nguy cơ tái phát đợt gút [3, 5].

Phân bổ lượng thức ăn: Thứ tự ăn và cách chọn thực phẩm

Chiến lược phân bổ thực phẩm trên bàn tiệc đóng vai trò quyết định trong việc giới hạn lượng purin hấp thụ vào máu. Người tham gia tiệc nên chủ động lấp đầy dạ dày bằng các loại rau củ quả trước khi gắp các món thịt và hải sản.

Các loại thực phẩm giàu purin có nguồn gốc từ thực vật như đậu, rau bina, măng tây hoàn toàn an toàn và không làm gia tăng nguy cơ bùng phát cơn gút [2, 3]. Việc ăn nhiều rau xanh giàu chất xơ từ đầu bữa tiệc vừa tạo cảm giác no tự nhiên, vừa hạn chế tình trạng tiêu thụ quá mức các loại thịt đỏ nhiều mỡ và hải sản ^[5]. Các loại thịt đỏ, nội tạng động vật (như gan) và hải sản có vỏ là nguồn chứa purin rất cao, cần được sử dụng hết sức dè dặt hoặc tạm thời cắt giảm nếu đang trong giai đoạn khớp nhạy cảm [2, 6].

Một chế độ ăn uống cân bằng dựa trên mô hình kim tự tháp dinh dưỡng lành mạnh hoặc chế độ ăn Địa Trung Hải được các chuyên gia khuyến nghị nhằm kiểm soát axit uric và phòng ngừa các rối loạn chuyển hóa đi kèm [2, 3, 5]. Ngoài ra, việc bổ sung các loại trái cây họ cam quýt giàu vitamin C cũng có thể hỗ trợ hạ nồng độ axit uric và giảm nguy cơ bùng phát cơn đau khớp [5, 6].

Những hiểu lầm phổ biến khi ăn tiệc ở người bệnh gút

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng cứ kiêng tuyệt đối toàn bộ thực phẩm có chứa purin là sẽ không bao giờ bị gút. Thực tế, việc kiêng khem purin quá mức và nghiêm ngặt trong thời gian dài là không thực tế và không được khuyến khích ^[5]. Hơn nữa, thay đổi chế độ ăn đơn thuần thường chỉ làm giảm nồng độ urat huyết thanh ở mức khiêm tốn, trung bình dưới 1 mg/dL, nên không thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị ở những người bệnh mạn tính ^[7].

Hiểu lầm thứ hai là nhịn đói cả ngày để "dành bụng" ăn một bữa tiệc thật no vào buổi tối. Tình trạng nhịn đói hoặc kiệt sức do vận động nặng làm giảm bài tiết axit uric và đẩy nhanh thoái giáng tế bào, khiến nồng độ axit uric trong máu tăng vọt ngay cả trước khi bữa tiệc bắt đầu [1, 5]. Khi kết hợp với một bữa tối no nê, nguy cơ bùng phát cơn gút sẽ tăng lên gấp nhiều lần ^[4].

Hiểu lầm thứ ba là tự ý uống tăng liều allopurinol ngay trước hoặc sau bữa tiệc để "phòng ngừa". Allopurinol là thuốc hạ axit uric dùng để phòng ngừa lâu dài chứ hoàn toàn không có tác dụng cắt cơn gút cấp khi cơn đau đã hoặc đang chuẩn bị xảy ra ^[7]. Việc thay đổi đột ngột liều lượng thuốc hạ urat có thể làm nồng độ axit uric trong máu tụt dốc nhanh chóng, từ đó làm tan một phần tinh thể tophi và vô tình kích hoạt một cơn gút cấp bùng phát dữ dội hơn [1, 6].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng trên bàn tiệc

Những người đã từng được chẩn đoán mắc bệnh gút hoặc từng xuất hiện cơn sưng đau khớp bàn ngón chân cái là nhóm có nguy cơ tái phát cao nhất ^[1]. Ở nhóm này, các tinh thể muối urat có thể đã tích tụ sẵn trong ổ khớp, chỉ cần một biến động nhỏ về chuyển hóa sau bữa tiệc là có thể châm ngòi cho phản ứng viêm [1, 4].

Người đang sử dụng một số nhóm thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần hết sức lưu ý. Các loại thuốc như thuốc lợi tiểu thiazide, thuốc ức chế miễn dịch cyclosporine, thuốc chống co giật (valproate, phenobarbital), theophylline, pyrazinamide hay favipiravir đều có thể làm tăng nồng độ urat huyết thanh [1, 7]. Bệnh nhân đang dùng thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp nếu ăn nhiều đạm và uống rượu bia sẽ đối mặt với nguy cơ kích hoạt cơn gút cao gấp nhiều lần [4, 7].

Người mắc bệnh thận mạn tính, béo phì hoặc có hội chứng chuyển hóa cũng là những đối tượng dễ bị tổn thương [2, 4]. Khả năng bài tiết axit uric qua thận ở những người này đã bị suy giảm đáng kể, khiến lượng urat tích tụ nhanh hơn sau mỗi bữa tiệc nhiều chất đạm [1, 4].

Hướng dẫn chuẩn bị thực tế trước, trong và sau bữa tiệc

Để tận hưởng bữa tiệc trọn vẹn mà không phải thức giấc vì đau khớp lúc nửa đêm, bạn có thể thực hiện theo các bước chuẩn bị cụ thể dưới đây:

Trước khi đi tiệc:

• Tuyệt đối không nhịn ăn trong ngày; hãy duy trì các bữa ăn nhẹ đều đặn để tránh tình trạng hạ đường huyết hoặc nhịn đói làm tăng axit uric máu [1, 5].
• Uống sẵn 1 ly nước lọc lớn hoặc 1 hộp sữa tươi tách béo khoảng 30 phút trước khi nhập tiệc nhằm tạo lớp đệm cho dạ dày và hỗ trợ thận bài tiết urat [5, 6].
• Duy trì việc uống thuốc hạ axit uric (nếu được bác sĩ chỉ định) đều đặn mỗi ngày, không tự ý tăng liều hay bỏ thuốc đột ngột trước tiệc ^[7].

Trong bữa tiệc:

• Ưu tiên gọi nước lọc để bên cạnh và chủ động uống từng ngụm đều đặn giữa các lượt trò chuyện ^[3].
• Từ chối hoặc hạn chế tối đa bia rượu; nếu buộc phải nâng ly xã giao, cố gắng giới hạn dưới 1-2 đơn vị cồn và tuyệt đối không uống các loại nước ngọt đóng chai nhiều fructose [3, 5].
• Bắt đầu bữa ăn bằng các đĩa rau xanh, nấm, súp rau củ để lấp đầy dạ dày trước khi ăn thịt [2, 3].
• Kiểm soát khẩu phần thịt đỏ và hải sản có vỏ, chỉ ăn lượng nhỏ vừa phải mang tính thưởng thức thay vì ăn dồn dập [2, 6].

Sau khi kết thúc tiệc và trước khi đi ngủ:

• Uống thêm một cốc nước lọc ấm trước khi lên giường để đảm bảo cơ thể không bị thiếu dịch trong suốt giấc ngủ đêm [1, 5].
• Có thể dùng thêm một ít quả anh đào (cherry) hoặc trái cây giàu vitamin C như cam, quýt nếu có sẵn [5, 6].

Một bữa tiệc vui vẻ chỉ thực sự trọn vẹn khi sức khỏe khớp của bạn được an toàn vào sáng hôm sau. Việc lắng nghe cơ thể, duy trì thói quen uống đủ nước và lựa chọn thực phẩm thông minh sẽ giúp bạn vừa gắn kết với bạn bè, vừa kiểm soát hiệu quả axit uric. Nếu bạn có bệnh nền hoặc thường xuyên đau khớp tái phát, hãy chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được lập phác đồ điều trị và dự phòng an toàn, khoa học nhất [4, 6].