Nhiều người khi gặp các cơn đau dạ dày dai dẳng thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng với hy vọng chữa dứt điểm căn nguyên. Trong số các cây thuốc được chia sẻ nhiều trên mạng xã hội, bùi tròn (tên khoa học là Ilex rotunda) thường được gắn mác là "thần dược" trị viêm loét dạ dày tá tràng.

Liệu thực hư tác dụng của loài cây này có đúng như những lời đồn thổi hay không? Câu trả lời từ góc độ khoa học hiện đại là: Bùi tròn thực sự chứa các hoạt chất có tính kháng viêm và hỗ trợ phục hồi hàng rào niêm mạc, nhưng phần lớn bằng chứng mới dừng lại ở mức thử nghiệm tế bào và động vật, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người để coi đây là thuốc điều trị thay thế phác đồ chuẩn y khoa.

Cây bùi tròn trong y học cổ truyền và nhận diện thực vật

Cây bùi tròn (Ilex rotunda Thunb.) là một loài thực vật thuộc họ Nhựa ruồi (Aquifoliaceae), phân bố tương đối rộng rãi tại khu vực Đông Á [1]. Trong y học cổ truyền, bộ phận dùng phổ biến nhất là vỏ thân cây phơi khô, được gọi với tên dược liệu là Ilicis Rotundae Cortex [1].

Theo các ghi chép truyền thống, loài cây này có tính hàn, được sử dụng nhằm mục đích thanh nhiệt, giải độc, trừ thấp và giảm đau [1]. Dân gian thường dùng vỏ cây bùi tròn để hỗ trợ các chứng bệnh đường tiêu hóa như viêm dạ dày ruột cấp tính, viêm loét dạ dày - tá tràng, đau khớp do phong thấp hay viêm amidan [1]. Ngoài ra, trong y học dân gian của người Dao, cây bùi tròn cũng là vị thuốc quen thuộc cho các vấn đề liên quan đến đường ruột và tiêu hóa [2].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hết sức lưu ý việc nhầm lẫn tên gọi. Cây bùi tròn (Ilex rotunda) hoàn toàn khác với cây ngải bún hay còn gọi là củ bồng nga (Boesenbergia rotunda - thuộc họ Gừng). Sự trùng lặp tính từ chỉ loài "rotunda" khiến nhiều người lầm tưởng tác dụng bảo vệ dạ dày thực nghiệm của loài gừng này là của cây bùi tròn, dẫn đến việc dùng sai thảo dược.

Cơ chế tác động: Khoa học giải mã đặc tính chống viêm

Trong nhiều năm qua, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học của Ilex rotunda để tìm hiểu xem liệu kinh nghiệm dân gian có cơ sở thực nghiệm hay không. Đến nay, các phân tích đã xác định được khoảng 120 hợp chất tự nhiên có mặt trong cây bùi tròn, chủ yếu là các triterpenoid và phenylpropanoid [1].

Khi niêm mạc đường tiêu hóa bị loét hoặc viêm nhiễm, cơ thể sẽ huy động hàng loạt phản ứng viêm, giải phóng các cytokine gây tổn thương tế bào. Các nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết từ cành và lá bùi tròn có khả năng ức chế đáng kể việc sản sinh nitric oxide (NO) cũng như các chất trung gian gây viêm như interleukin-6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) trên mô hình đại thực bào RAW264.7 được kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS) [3].

Cơ chế chống viêm này được làm rõ thông qua việc làm bất hoạt con đường truyền tín hiệu của yếu tố nhân kappa B (NF-kappaB) bằng cách giảm sự phosphoryl hóa của tiểu đơn vị p65 và ức chế sự thoái hóa chất ức chế IkappaBalpha [3]. Thêm vào đó, dịch chiết bùi tròn còn làm bất hoạt dòng thác tín hiệu protein kinase hoạt hóa phân bào (MAPK) thông qua các con đường p38 hoặc ERK [3].

Ở mức độ phân tử sâu hơn, các dẫn xuất ester benzyl của axit caffeic phân lập từ bùi tròn cũng chứng minh khả năng ức chế biểu hiện của enzym tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) và cyclooxygenase (COX-2) [4]. Một dẫn xuất hoạt tính khi thử nghiệm trên tế bào biểu mô đại tràng người HT-29 đã cho thấy hiệu quả làm giảm rõ rệt các cytokine gây viêm gồm IL-6, IL-1beta, TNF-alpha và IL-8, mở ra tiềm năng điều trị các bệnh lý viêm màng nhầy tiêu hóa [4].

Các bằng chứng thực nghiệm trên niêm mạc ống tiêu hóa

Mặc dù được dân gian dùng trị viêm loét dạ dày, phần lớn các nghiên cứu hiện đại tập trung vào việc đánh giá khả năng bảo vệ và phục hồi niêm mạc tổng thể của dịch chiết Ilex rotunda trên mô hình động vật mắc bệnh lý viêm đường ruột.

Năm 2022, một nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát tác động của dịch chiết bùi tròn trên chuột bị viêm đại tràng do hóa chất dextran sulfate sodium (DSS) [5]. Chuột thí nghiệm được gây bệnh bằng cách cho uống DSS 2,0% trong 7 ngày, sau đó dùng nước máy trong 2 tuần, lặp lại chu kỳ 3 lần để mô phỏng bệnh mạn tính [5]. Kết quả vào ngày thứ 56 cho thấy, dịch chiết Ilex rotunda giúp làm giảm đáng kể chỉ số hoạt động bệnh tật (DAI), hạn chế hiện tượng co ngắn đại tràng, giảm nồng độ myeloperoxidase và lipopolysaccharide trong huyết thanh [5].

Đặc biệt, dịch chiết thảo dược này đã làm giảm tổn thương bệnh lý, giảm sự thâm nhiễm của tế bào viêm và hạ mức mRNA của các chất gây viêm như IL-1beta, TNF-alpha, IL-6 tại mô niêm mạc [5]. Chuột được dùng bùi tròn còn giảm stress oxy hóa và giảm hiện tượng chết rụng tế bào thông qua việc kích hoạt con đường chống oxy hóa Nrf2/HO-1 và giảm biểu hiện Keap1 [5]. Quan trọng nhất, dịch chiết giúp tái tạo biểu mô và điều hòa thụ thể oncostatin M (OSM/OSMR), từ đó phục hồi tính toàn vẹn của hàng rào niêm mạc [5].

Đến năm 2023, các nhà khoa học tiếp tục làm rõ các hoạt chất cụ thể đảm nhận chức năng bảo vệ này. Bằng phương pháp UPLC-MS/MS, 10 thành phần có hoạt tính sinh học từ bùi tròn đã được phân lập và thử nghiệm trên lớp tế bào biểu mô Caco-2 bị kích thích bởi LPS [2]. Kết quả cho thấy các hợp chất ziyuglycoside I, ziyuglycoside II, syringin và pedunculoside có tác dụng bảo vệ màng tế bào, ức chế biểu hiện OSM và OSMR [2].

Trên mô hình chuột viêm ruột vào ngày thứ 8, hai hoạt chất ziyuglycoside II và syringin đã thúc đẩy mạnh mẽ sự biểu hiện của các protein liên kết vòng bịt như Occludin, Claudin-1 và ZO-1 – vốn là những chốt chặn sinh học bảo vệ bề mặt niêm mạc tiêu hóa không bị dịch vị và vi khuẩn ăn mòn [2]. Trong khi đó, pedunculoside giúp làm giảm lượng bạch cầu trung tính và phản ứng viêm [2].

Thách thức về hấp thu và chuyển hóa dược chất

Một rào cản lớn khiến việc sử dụng thảo dược bùi tròn thô chưa thể mang lại hiệu quả tức thì như thuốc tây nằm ở đặc tính hấp thu của các hoạt chất. Một trong những thành phần triterpene ngũ vòng hoạt tính cao nhất trong vỏ cây bùi tròn là axit rotundic (rotundic acid) [6].

Nghiên cứu công bố năm 2022 phân tích cơ chế hấp thu tại ruột của axit rotundic đã chỉ ra rằng chất này có độ tan trong nước rất kém, chỉ đạt 12,89 microgam/mL, nhưng lại có tính ưa mỡ rất mạnh với hệ số phân bố LogP bằng 4,1 [6]. Thử nghiệm tưới máu ruột đơn kỳ (SPIP) trên chuột và các mô hình tế bào biểu mô ruột (Caco-2, MDCKII) cho thấy axit rotundic chỉ được hấp thu ở mức độ trung bình [6]. Quá trình hấp thu này phụ thuộc rất lớn vào nồng độ, thời gian, độ pH từng đoạn ruột và sự tham gia của các chất vận chuyển màng tế bào như P-glycoprotein (P-gp) và OATP2B1 [6].

Chính vì tính tan kém và hấp thu có điều kiện, việc sắc vỏ cây bùi tròn uống theo kiểu truyền miệng dân gian sẽ không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất ngấm vào cơ thể, khiến hiệu quả giảm viêm hay hồi phục vết loét trên thực tế trở nên bấp bênh, khó đoán trước.

Khoảng cách giữa lời đồn và thực tế khoa học

Lời đồn thổi dân gian thường tuyệt đối hóa vai trò của bùi tròn, cho rằng chỉ cần uống nước sắc từ vỏ cây là có thể làm lành nhanh chóng các ổ loét dạ dày lâu năm. Đây là cách hiểu chưa chuẩn xác và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.

Các bằng chứng khoa học tính đến thời điểm hiện tại cho thấy Ilex rotunda thực sự có khả năng kháng viêm và củng cố liên kết niêm mạc, tuy nhiên:

  • Nghiên cứu cơ chế chuyên sâu mới chỉ được xác lập trên mô hình tế bào biểu mô và bệnh lý viêm ruột ở động vật gặm nhấm [2, 7].
  • Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người để xác định liều lượng điều trị an toàn, hiệu quả thực tế và khả năng tương tác thuốc khi chữa viêm loét dạ dày tá tràng.
  • Các tổn thương viêm loét dạ dày thực tế ở người phần lớn có liên quan đến vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) hoặc do lạm dụng thuốc giảm đau NSAID. Hiện chưa có nghiên cứu chứng minh bùi tròn có thể diệt trừ được vi khuẩn HP.

Do đó, việc xem bùi tròn là "thuốc tiên" thay thế kháng sinh hay thuốc ức chế tiết axit dạ dày (PPI) là hoàn toàn sai lệch so với những gì giới khoa học đã chứng minh.

Ai nên thận trọng khi muốn dùng bùi tròn?

Bùi tròn là dược liệu có hoạt tính sinh học mạnh, không phải một loại trà thảo mộc có thể sử dụng tùy tiện. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:

  • Người có bệnh lý dạ dày nặng: Bệnh nhân đang bị xuất huyết tiêu hóa, thủng dạ dày hoặc nghi ngờ có vết loét ác tính tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược thay cho thăm khám y tế khẩn cấp.
  • Người đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Do axit rotundic trong bùi tròn tương tác với các hệ thống vận chuyển tế bào như P-glycoprotein và OATP2B1 [6], nó có thể làm thay đổi nồng độ hấp thu của các loại thuốc điều trị khác dùng cùng thời điểm.
  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Chưa có dữ liệu độc tính đầy đủ về tác động của các hợp chất triterpenoid trong bùi tròn lên thai nhi hoặc trẻ bú mẹ [1].
  • Người có cơ địa hàn, tỳ vị hư nhược: Theo đông y, bùi tròn có tính hàn làm mát, việc lạm dụng có thể gây rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc lạnh bụng đối với những người vốn đã suy nhược [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn đọc quan tâm đến các giải pháp thảo dược hỗ trợ dạ dày hoặc muốn ứng dụng kinh nghiệm từ cây bùi tròn, hãy tuân thủ các nguyên tắc sau:

  1. Thăm khám chuyên khoa trước tiên: Luôn nội soi dạ dày và làm xét nghiệm HP tại các bệnh viện uy tín. Phải tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ thuốc chuẩn nếu phát hiện loét cấp tính hoặc nhiễm khuẩn HP.
  2. Không tự ý hái lượm thảo mộc: Rất dễ nhầm lẫn Ilex rotunda với các loài cây khác có độc tính trong tự nhiên hoặc nhầm với Boesenbergia rotunda. Chỉ sử dụng dược liệu có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng từ các cơ sở y học cổ truyền được cấp phép.
  3. Dùng như liệu pháp bổ trợ: Nếu được bác sĩ chuyên khoa đồng ý, bùi tròn chỉ nên đóng vai trò là bài thuốc hỗ trợ giảm nhẹ phản ứng viêm sưng, không được dùng để thay thế thuốc chữa bệnh. Uống sau bữa ăn, không uống quá đặc và theo dõi sát phản ứng của cơ thể.
  4. Kết hợp lối sống lành mạnh: Không có vị thuốc nào hiệu quả nếu người bệnh vẫn duy trì thói quen ăn uống thất thường, sử dụng rượu bia, thuốc lá hoặc để căng thẳng kéo dài. Duy trì bữa ăn đúng giờ, hạn chế đồ cay nóng và ngủ đủ giấc luôn là nền tảng cốt lõi giúp niêm mạc đường tiêu hóa phục hồi.

Tóm lại, tác dụng chống viêm và bảo vệ màng nhầy của cây bùi tròn là có cơ sở thực nghiệm chứ không hoàn toàn là lời bịa đặt. Dẫu vậy, thảo dược này vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu tiền lâm sàng và còn một khoảng cách rất xa để trở thành thuốc chữa viêm loét dạ dày chính thức. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, ưu tiên y học chứng cứ để bảo vệ đường tiêu hóa một cách an toàn nhất.