Nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian từ cây cỏ khi thấy cơ thể mệt mỏi hoặc lo ngại gan bị quá tải do rượu bia, hóa chất. Trong số các thảo dược truyền thống, bùm bụp trườn (tên khoa học là Mallotus repandus) thường được lưu truyền với tác dụng hỗ trợ giải độc và chữa các rối loạn về gan [1]. Tuy nhiên, liệu loài cây này có thực sự bảo vệ được gan trước sự tấn công của độc chất hay không vẫn là câu hỏi cần khoa học kiểm chứng.
Các nghiên cứu thực nghiệm bước đầu cho thấy bùm bụp trườn có tiềm năng bảo vệ mô gan trước tổn thương hóa chất [1]. Dù vậy, toàn bộ dữ liệu hiện tại mới dừng ở mức thử nghiệm trên động vật và phòng thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người [1, 2, 3].
Căn nguyên gây hại gan và cơ chế chống oxy hóa
Gan là cơ quan chính đảm nhận vai trò chuyển hóa và xử lý các chất lạ đi vào cơ thể. Khi tiếp xúc với các hóa chất độc hại, quá trình chuyển hóa này sinh ra ồ ạt các gốc tự do và các phân tử oxy hóa hoạt tính [1, 2]. Tình trạng mất cân bằng giữa các chất oxy hóa gây hại và hệ thống phòng ngự tự nhiên của tế bào sẽ dẫn đến hiện tượng stress oxy hóa [1].
Căng thẳng oxy hóa làm tổn hại nghiêm trọng màng tế bào thông qua quá trình peroxy hóa chất béo, phá hủy protein và biến đổi cấu trúc tế bào gan [1]. Hậu quả là màng tế bào gan bị vỡ, làm rò rỉ các enzyme nội bào vào máu và gây viêm hoại tử mô gan diện rộng [1].
Các chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ gan bằng cách trực tiếp dọn dẹp các gốc tự do này trước khi chúng kịp tấn công cấu trúc tế bào [1, 2]. Ngoài ra, việc bổ sung hợp chất thực vật phù hợp còn giúp phục hồi các enzyme nội sinh trong gan, ngăn chặn quá trình viêm và hoại tử mô [1].
Dữ liệu thực nghiệm về bùm bụp trườn
Để làm rõ tiềm năng của loài cây này, một nghiên cứu công bố năm 2020 đã đánh giá tác dụng bảo vệ gan của phân đoạn chiết xuất ethyl acetate từ thân cây bùm bụp trườn (Mallotus repandus) trên chuột cống trắng Sprague-Dawley [1]. Trong thí nghiệm này, các nhà khoa học đã dùng hóa chất d-galactosamine tiêm màng bụng để chủ động gây tổn thương gan cấp tính cho chuột [1].
Kết quả cho thấy việc tiêm d-galactosamine đã khiến gan chuột tổn thương nặng nề, biểu hiện qua sự tăng vọt nồng độ men gan trong huyết thanh, lượng bilirubin, gamma-glutamyl transferase (GGT), cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG) và chỉ số peroxy hóa lipid malondialdehyde (MDA) [1]. Ngược lại, hàm lượng các chất chống oxy hóa nội sinh quan trọng là glutathione, superoxide dismutase và catalase trong gan chuột bị suy giảm nghiêm trọng [1].
Khi chuột được cho dùng trước chiết xuất thân bùm bụp trườn, tình trạng tổn thương đã được cải thiện rõ rệt [1]. Chiết xuất này giúp hạ thấp nồng độ các enzyme gan cùng bilirubin, GGT và lượng MDA so với nhóm chuột chỉ bị nhiễm độc [1]. Quan sát giải phẫu bệnh mô học cho thấy d-galactosamine gây hoại tử đông tụ tế bào, xuất huyết và thâm nhiễm viêm ở gan chuột, nhưng chiết xuất thân bùm bụp trườn đã cải thiện các biến đổi cấu trúc vi thể này và đưa mô gan trở về trạng thái bình thường [1].
Phân tích hóa thực vật trong cùng nghiên cứu năm 2020 xác định hàm lượng polyphenol toàn phần của chiết xuất thân đạt 136,30 ± 0,78 mg GAE/g, hàm lượng flavonoid đạt 38,72 ± 0,85 mg QE/g và tannin đạt 75,88 ± 0,54 mg TAE/g [1]. Chiết xuất này cũng thể hiện khả năng quét sạch các gốc tự do như DPPH, nitric oxide (NO), hydrogen peroxide (H2O2) và gốc hydroxyl (OH) trong phòng thí nghiệm [1].
Khả năng quét gốc tự do của bùm bụp trườn cũng từng được xác nhận trong một nghiên cứu công bố năm 1995 bằng kỹ thuật cộng hưởng từ điện tử (ESR) [2]. Nghiên cứu chỉ ra phân đoạn ethyl acetate từ thân cây bùm bụp trườn có hoạt tính quét gốc superoxide mạnh nhất, trong khi phân đoạn n-hexane từ cả thân và rễ có hoạt tính quét gốc hydroxyl mạnh nhất [2]. Ngoài ra, một nghiên cứu khác vào năm 1995 cũng ứng dụng kỹ thuật ESR để đo hoạt tính quét gốc tự do của dịch chiết nước bùm bụp trườn và một số cây thuốc dân gian khác, ghi nhận khả năng làm giảm các tín hiệu bẫy gốc tự do superoxide và hydroxyl [3].
Giá trị thực tế và giới hạn của bằng chứng
Những dữ liệu trên chứng minh bùm bụp trườn chứa các hợp chất polyphenol, flavonoid và tannin có đặc tính dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ [1]. Việc bảo vệ màng tế bào trước phản ứng peroxy hóa lipid và nâng đỡ hệ enzyme nội sinh catalase, superoxide dismutase là điểm tựa sinh học cho khả năng bảo vệ gan trên mô hình động vật [1].
Tuy vậy, khoảng cách từ mô hình thí nghiệm đến thực tế lâm sàng còn rất xa [1]. Chuột được can thiệp bằng chiết xuất chuẩn hóa với dung môi ethyl acetate và dùng theo phác đồ phòng ngừa trước khi gây độc [1]. Kết quả này không đồng nghĩa với việc dược liệu thô chưa qua tinh chế sẽ có tác dụng chữa khỏi tổn thương gan trên người bệnh [1]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định liều lượng an toàn cũng như hiệu quả trị liệu của bùm bụp trườn.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cho gan
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Thực tế, dược liệu thu hái tự nhiên thường chứa hỗn hợp nhiều hoạt chất phức tạp chưa được tách chiết hoặc chuẩn hóa hàm lượng [1].
Một sai lầm phổ biến khác là sử dụng thảo dược theo thói quen truyền miệng để "giải độc rượu" hoặc chữa viêm gan siêu vi. Các dữ liệu về bùm bụp trườn mới dừng lại ở tác dụng bảo hộ chống lại độc chất thực nghiệm d-galactosamine trên chuột, không đại diện cho khả năng tiêu diệt virus viêm gan hay đảo ngược tổn thương do lạm dụng cồn mạn tính [1]. Việc tự ý sắc nước uống đậm đặc kéo dài thậm chí có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho thận và gan suy yếu.
Ai nên thận trọng?
Bùm bụp trườn theo kinh nghiệm dân gian được dùng trị đau cơ, ngứa, sốt, viêm khớp dạng thấp và rối loạn gan, nhưng người có bệnh lý gan nặng như xơ gan mất bù hay suy gan cấp không nên tự ý dùng [1]. Việc dung nạp các chất lạ chưa rõ liều độc tính có thể gây kích ứng hoặc làm tình trạng suy gan diễn tiến nhanh hơn.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên dùng do chưa có dữ liệu kiểm chứng tính an toàn trên các đối tượng nhạy cảm này. Những người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ dạng chế phẩm nào từ thảo dược để tránh tương tác bất lợi.
Hướng dẫn chăm sóc gan đúng cách
Hiện tại, chưa có khuyến cáo y khoa chính thức nào về liều dùng bùm bụp trườn cho người [1]. Người dân không nên tự ý tìm kiếm thân hay rễ cây trôi nổi trên thị trường để đun sắc uống [1, 2]. Chiết xuất đạt hiệu quả trong nghiên cứu là phân đoạn ethyl acetate tinh chế trong phòng thí nghiệm, rất khác với nước sắc thủ công [1].
Để bảo vệ lá gan mỗi ngày, giải pháp bền vững và được khoa học chứng minh rõ ràng nhất vẫn là xây dựng lối sống lành mạnh. Hãy chủ động hạn chế rượu bia, tránh tiếp xúc với hóa chất độc hại, ăn uống cân bằng giàu rau quả chứa chất chống oxy hóa tự nhiên và khám định kỳ để kiểm tra chức năng gan. Khi có các dấu hiệu bất thường về gan, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị theo phác đồ khoa học thay vì tin vào các phương thuốc dân gian chưa rõ hiệu quả.
Bùm bụp trườn là một dược liệu giàu tiềm năng chống oxy hóa đã được ghi nhận trên mô hình tế bào và chuột nhiễm độc chất [1, 2]. Dù vậy, thảo dược này chưa đủ căn cứ y học để xem là thuốc trị bệnh gan ở người, người dân cần giữ sự tỉnh táo và luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế trước mọi quyết định dùng thảo dược.
