Nhiều phụ nữ mang thai tìm đến thảo dược tự nhiên để chữa bệnh hoặc bồi bổ cơ thể vì tin rằng cây cỏ an toàn tuyệt đối. Trong số các cây thuốc nam truyền thống, bùm bụp trườn (tên khoa học: Mallotus repandus) thường được nhắc tới trong dân gian với tác dụng thanh nhiệt, tiêu viêm hoặc chữa lành vết thương. Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng thảo dược khi mang thai tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường cho sức khỏe mẹ và bé.
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y khoa là: Phụ nữ mang thai không nên sử dụng bùm bụp trườn. Nguyên nhân chính là do loài cây này hiện hoàn toàn thiếu các dữ liệu nghiên cứu về độ an toàn trên phụ nữ mang thai và thai nhi.
Thiếu hụt nghiên cứu về độ an toàn trên thai kỳ
Trong thai kỳ, mọi chất mẹ hấp thu qua đường tiêu hóa hay bôi trên da đều có thể thẩm thấu vào máu và đi qua hàng rào nhau thai. Các cơ quan của thai nhi, đặc biệt trong tam cá nguyệt đầu tiên, đang trong giai đoạn hình thành nhạy cảm nên rất dễ bị tổn thương bởi các hợp chất sinh học lạ.
Bùm bụp trườn chứa nhiều hoạt chất thực vật có hoạt tính sinh học mạnh. Đến nay, y học hiện đại chưa thực hiện bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào để đánh giá độc tính sinh sản, nguy cơ gây dị tật thai nhi hay tác động gây co thóp tử cung của loài cây này. Sự thiếu vắng dữ liệu an toàn đồng nghĩa với việc nguy cơ gặp biến cố là hoàn toàn không thể kiểm soát.
Bùm bụp trườn dưới góc nhìn của khoa học thực nghiệm
Các nghiên cứu khoa học hiện có về bùm bụp trườn chủ yếu tập trung vào đặc tính chống oxy hóa hoặc hỗ trợ hồi phục mô trên mô hình tế bào trong phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 1995 đã đánh giá khả năng dọn gốc oxy hóa hoạt động của chiết xuất bùm bụp trườn (Mallotus repandus) bằng kỹ thuật cộng hưởng từ điện tử (ESR) [1]. Nhóm tác giả phát hiện phân đoạn ethyl acetate từ thân cây bùm bụp trườn có hoạt tính quét gốc tự do superoxide mạnh nhất, trong khi phân đoạn n-hexane từ cả thân và rễ thể hiện hoạt tính dọn gốc hydroxyl mạnh nhất [1].
Gần đây hơn, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá dịch cất dạng nước từ lá trưởng thành của cây Vernonia zeylanica phối hợp với bùm bụp trườn (Mallotus repandus) trên tế bào nguyên bào sợi da người (tế bào sơ cấp thu thập từ mô sau phẫu thuật cắt bao quy đầu) [2]. Thử nghiệm cho thấy nồng độ 0,25% của chế phẩm này giúp tăng tỷ lệ sống của tế bào lên 1,7 lần (từ 178,7% lên 304,3%, p < 0,001) và tăng gấp đôi khả năng làm lành vết thương (từ 47,74% lên 80,11%, p < 0,001) với tốc độ đóng vết thương đạt 3,456 %/giờ so với mức 3,251 %/giờ ở nhóm đối chứng (p < 0,05) [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự tăng biểu hiện của các gen liên quan đến quá trình lành thương như FGF2, TGFB1, COL3A1 và MMP3 [2].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Mặc dù các dữ liệu trên chỉ ra tiềm năng chống oxy hóa [1] và hỗ trợ tái tạo mô tế bào da [2], những kết quả này chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) và mô hình tế bào (ex vivo) [2]. Nghiên cứu năm 2024 chỉ khảo sát trên nguyên bào sợi da người trong ống nghiệm mà không thực hiện trên cơ thể sống phức tạp [2].
Đặc biệt, không có bất kỳ thử nghiệm nào trong số này khảo sát trên động vật mang thai hoặc phụ nữ mang thai. Do đó, các kết quả sinh học tích cực trên nuôi cấy mô da [2] hoàn toàn không thể suy diễn thành độ an toàn khi đưa vào cơ thể mẹ bầu qua đường uống hay đường dùng toàn thân.
Hiểu lầm phổ biến: Cứ là thảo dược tự nhiên thì lành tính
Một sai lầm rất lớn của nhiều gia đình là đánh đồng khái niệm "thảo mộc tự nhiên" với "không độc hại". Thực tế, nhiều loại cây thuốc chứa các hợp chất ancaloit, tannin hoặc các este có thể kích thích cơ trơn tử cung gây dọa sảy thai sinh non hoặc gây độc cho gan thận non nớt của thai nhi.
Việc truyền tai các bài thuốc dân gian từ rễ, thân hay lá bùm bụp trườn để trị đau nhức xương khớp, tiêu chảy hoặc bồi bổ thai kỳ là rất mạo hiểm. Các bộ phận khác nhau của cây như thân hay rễ chứa các phân đoạn chiết xuất mang hoạt tính sinh học phân tử khác biệt [1], nếu tự ý thu hái sắc uống có thể vô tình hấp thu liều lượng hoạt chất độc tính vượt ngưỡng.
Ai nên thận trọng và kiêng tuyệt đối?
- Phụ nữ có thai: Nhóm đối tượng cần kiêng tuyệt đối việc sử dụng bùm bụp trườn dưới mọi hình thức (uống nước sắc, bột lá, viên hoàn thảo dược).
- Phụ nữ đang cho con bú: Do chưa có nghiên cứu kiểm chứng hoạt chất từ bùm bụp trườn có bài tiết qua sữa mẹ hay không, việc sử dụng có thể ảnh hưởng tiêu cực tới hệ tiêu hóa và gan thận của trẻ sơ sinh.
- Phụ nữ đang lên kế hoạch thụ thai: Việc tích tụ các chất chưa rõ độc tính sinh sản trong cơ thể có thể cản trở quá trình làm tổ của phôi thai.
Khuyến cáo áp dụng thực tế và chăm sóc thai kỳ an toàn
Để đảm bảo thai kỳ khỏe mạnh, thai phụ nên thực hiện các nguyên tắc an toàn sau:
- Dừng ngay việc dùng các vị thuốc lạ: Nếu đang sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian, nước sắc thảo mộc chứa bùm bụp trườn hay các cây rừng không rõ nguồn gốc, hãy ngừng lại ngay lập tức.
- Tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa: Mọi loại thuốc bổ, dược thảo hay thực phẩm chức năng dùng trong thai kỳ đều cần thông qua ý kiến tư vấn của bác sĩ sản khoa.
- Chữa bệnh bằng phác đồ chuẩn y khoa: Khi gặp các vấn đề sức khỏe thường gặp lúc mang thai như đau khớp, mệt mỏi, vết thương ngoài da hoặc nhiễm trùng, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám và kê đơn các thuốc đã được chứng minh an toàn tuyệt đối cho thai kỳ thay vì tự ý điều trị bằng thảo dược.
Bảo vệ thai nhi đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa từ phía người mẹ và gia đình. Dù bùm bụp trườn có một số tiềm năng sinh học trong phòng thí nghiệm [5, 7], việc hoàn toàn thiếu dữ liệu lâm sàng thai kỳ là lý do hàng đầu để bà bầu nói không với dược liệu này. Hãy duy trì chế độ ăn uống đủ chất, sinh hoạt điều độ và chỉ dùng thuốc dưới sự giám sát chặt chẽ của nhân viên y tế.
