Bùm bụp trườn, còn được biết đến với tên khoa học Mallotus repandus, là loài cây bụi dây leo quen thuộc trong thảm thực vật nhiệt đới. Trong y học dân gian ở nhiều nước châu Á, cây thường được thu hái thân, lá hoặc hạt để làm các bài thuốc chữa mẩn ngứa, đau nhức cơ xương và các bệnh lý nhiễm khuẩn [1, 2]. Khi xu hướng tìm kiếm các hợp chất tự nhiên thay thế kháng sinh gia tăng, loài cây này nhanh chóng thu hút sự chú ý của các nhà khoa học.
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện đại cho thấy hoạt tính ức chế vi khuẩn của bùm bụp trườn mới dừng lại ở các thử nghiệm invitro trong phòng thí nghiệm [1]. Việc chiết xuất trong ống nghiệm cho kết quả khả quan không đồng nghĩa với việc uống nước sắc thân lá hay hạt của loài cây này có thể lập tức tiêu diệt vi khuẩn trong cơ thể người [1]. Khoảng cách từ đĩa thạch nuôi cấy đến dược động học thực tế trên cơ thể sống vẫn còn rất lớn.
Dược tính kháng khuẩn dưới góc nhìn cơ chế sinh hóa
Trong y học cổ truyền, bùm bụp trườn được sử dụng để điều trị ngứa ngáy, sốt, viêm khớp dạng thấp, viêm gan và cả vết rắn cắn [2, 3]. Để hiểu vì sao loài cây này có khả năng kháng lại các tác nhân gây viêm và nhiễm trùng, các phân tích hóa thực vật đã được tiến hành trên các bộ phận khác nhau của cây [2, 3].
Khi phân tích dịch chiết lá bùm bụp trườn bằng methanol, các nhà khoa học đã xác định được sự có mặt của các hợp chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng gồm flavonoid, saponin và tannin [2]. Ở phần thân cây chiết bằng ethyl acetate, hàm lượng hợp chất có hoạt tính sinh học cũng được định lượng rất rõ ràng với tổng lượng polyphenol đạt 136,30 ± 0,78 mg GAE/g, flavonoid đạt 38,72 ± 0,85 mg QE/g và tannin đạt 75,88 ± 0,54 mg TAE/g [3].
Các hợp chất tannin và polyphenol đóng vai trò bảo vệ thực vật trước các vi sinh vật gây hại trong tự nhiên. Khi tiếp xúc với vi khuẩn trên môi trường nhân tạo, các hợp chất này có thể tạo phức làm biến tính protein màng tế bào, ức chế enzyme nội bào và ngăn cản quá trình trao đổi chất của vi sinh vật [1, 3]. Dù vậy, các cơ chế này chỉ phát huy tối đa khi tiếp xúc trực tiếp ở nồng độ cao trong môi trường nuôi cấy nhân tạo [1].
Bằng chứng phòng thí nghiệm: Hiệu quả kháng khuẩn thực tế đến đâu?
Để kiểm chứng kinh nghiệm dân gian, một nghiên cứu sàng lọc được công bố vào năm 2023 tại Thung lũng Kathmandu (Nepal) đã đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của 15 loài cây thuốc bản địa, trong đó có bùm bụp trườn Mallotus repandus [1]. Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm dịch chiết methanol ban đầu ở liều lượng 1 mg/đĩa giấy trên hai chủng vi khuẩn Gram dương (Staphylococcus aureus ATCC 25923, Bacillus subtilis ATCC 6633) và hai chủng vi khuẩn Gram âm (Escherichia coli ATCC 25922, Salmonella typhi CCM 5445) bằng phương pháp khuếch tán đĩa thạch [1].
Kết quả cho thấy trong số 15 loài thảo dược, chỉ có dịch chiết hạt của bùm bụp trườn Mallotus repandus và phần tổ sâu của loài Quercus infectoria thể hiện hoạt tính kháng khuẩn nổi bật [1]. Các nhà nghiên cứu sau đó đã tiến hành phân đoạn chiết dịch hạt bùm bụp trườn với nhiều dung môi phân cực khác nhau gồm hexane, chloroform, ethyl acetate, acetonitrile và acetone để xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) [1].
Đáng chú ý, phân đoạn chiết bằng ethyl acetate từ hạt bùm bụp trườn mang lại hiệu quả cao nhất đối với trực khuẩn Gram âm Salmonella typhi, tạo ra vòng ức chế có đường kính lên tới 29,00 mm [1]. Nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) của phân đoạn ethyl acetate này đối với Salmonella typhi lần lượt đạt mức 0,25 mg/mL và 0,53 mg/mL [1]. Các tác giả nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết ethyl acetate từ hạt bùm bụp trườn có thể đóng vai trò như một nguồn tiềm năng để ức chế các chủng vi khuẩn Gram âm [1].
Tác động chống viêm và bảo vệ cơ thể đi kèm
Bên cạnh khả năng ức chế vi khuẩn trong ống nghiệm, bùm bụp trườn còn ghi nhận nhiều hoạt tính sinh học có lợi khác trên mô hình động vật thí nghiệm, giúp giải thích cơ sở giảm đau và chống viêm nhiễm trong y học dân gian [2, 3].
Một nghiên cứu công bố năm 2014 trên tạp chí khoa học đã khảo sát dịch chiết methanol từ lá Mallotus repandus trên chuột cống trắng ở các mức liều 500, 1000 và 2000 mg/kg thể trọng [2]. Thử nghiệm đánh giá hiệu quả giảm đau và chống viêm thông qua 4 mô hình kinh điển: gây quặn đau bằng acid acetic, phù tai do xylene, u hạt do viên bông và nhúng đuôi nước nóng [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết lá thể hiện hoạt tính giảm đau và chống phù nề phụ thuộc theo liều lượng, đồng thời kéo dài thời gian chịu đựng ở mô hình nhúng đuôi nhờ cơ chế ức chế thần kinh trung ương và ngoại vi [2].
Không chỉ vậy, một nghiên cứu thực hiện năm 2020 trên chuột Sprague-Dawley bị nhiễm độc gan do d-galactosamine (d-GalN) đã chứng minh tiềm năng bảo vệ gan của dịch chiết ethyl acetate từ thân cây bùm bụp trườn [3]. Việc tiêm d-GalN khiến men gan, bilirubin, GGT, cholesterol toàn phần, triglyceride và chỉ số oxy hóa lipid malondialdehyde (MDA) tăng vọt, đồng thời làm giảm glutathione, superoxide dismutase và catalase trong gan [3]. Khi được can thiệp bằng dịch chiết thân bùm bụp trườn, nồng độ các enzyme tổn thương gan và MDA đã giảm đáng kể, giúp khôi phục các tổn thương hoại tử đông và xuất huyết gan về mức bình thường [3]. Khả năng dọn gốc tự do của thân cây cũng từng được chứng minh từ năm 1995 bằng kỹ thuật bẫy cộng hưởng từ điện tử (ESR), trong đó phân đoạn ethyl acetate có khả năng quét gốc superoxide mạnh nhất [4].
Khoảng cách từ đĩa thạch phòng thí nghiệm đến cơ thể người
Mặc dù các chỉ số ức chế vi khuẩn của hạt bùm bụp trườn trên đĩa thạch rất ấn tượng, người bệnh tuyệt đối không nên nhầm lẫn giữa kết quả phòng thí nghiệm và tác dụng điều trị thực tế trên người [1]. Có một khoảng cách rất lớn giữa việc vi khuẩn bị tiêu diệt trực tiếp trên đĩa petri và quá trình diễn ra bên trong cơ thể sống [1].
Trong phương pháp khuếch tán đĩa thạch, các hợp chất kháng khuẩn được hòa tan trong dung môi hữu cơ tinh khiết (như ethyl acetate) và đặt trực tiếp lên đĩa nuôi cấy vi khuẩn với mật độ tập trung cực cao, không chịu sự cản trở của hàng rào sinh học nào [1]. Ngược lại, khi con người sử dụng thảo dược qua đường tiêu hóa, các phân tử hoạt tính phải đối mặt với môi trường acid dạ dày, hệ enzyme phân giải của ruột, chuyển hóa qua gan và hàng rào hấp thu vào máu [1, 3].
Hiện nay, dữ liệu về khả năng kháng khuẩn của bùm bụp trườn chỉ giới hạn ở mức chiết xuất thực vật trong ống nghiệm (invitro) đối với hạt và thân lá [1]. Giới khoa học hoàn toàn chưa thực hiện các thử nghiệm dược động học, chưa đo lường được nồng độ hoạt chất thực tế trong huyết tương sau khi uống, và chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên bệnh nhân nhiễm trùng [1]. Do đó, việc tự ý dùng bùm bụp trườn để diệt khuẩn hoặc điều trị nhiễm trùng đường ruột là thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ thất bại điều trị [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bùm bụp trườn trị bệnh
Sự xuất hiện của các bài viết trích dẫn nghiên cứu khoa học một cách thiếu đầy đủ thường dẫn đến những lầm tưởng tai hại trong cộng đồng:
- Hiểu lầm bùm bụp trườn là "kháng sinh tự nhiên" thay thế được thuốc kê đơn: Nhiều người tin rằng dùng thảo mộc tự nhiên sẽ an toàn và diệt được vi khuẩn như kháng sinh y tế. Thực tế, nghiên cứu 2023 chỉ ghi nhận hoạt tính ở phân đoạn ethyl acetate của hạt trên vi khuẩn Salmonella typhi, không phải toàn bộ các bộ phận cây đều có tác dụng như nhau, và mức ức chế invitro không thể thay thế phác đồ điều trị kháng sinh chuẩn [1].
- Đồng nhất tác dụng của các loài cùng chi Mallotus: Chi Mallotus có khoảng 150 loài phân bố ở vùng nhiệt đới châu Á [2]. Các nghiên cứu kháng khuẩn mạnh trên các loài cùng chi như Mallotus philippinensis (chứa hoạt chất rottlerin ức chế Helicobacter pylori) hay Mallotus japonicus dùng trong thủy sản không thể quy chụp hoàn toàn sang cho loài bùm bụp trườn Mallotus repandus [1, 4, 8].
- Quan niệm cây thảo dược tự nhiên là vô hại: Dịch chiết đậm đặc của các loài thảo dược luôn chứa hỗn hợp hóa chất phức tạp. Dù các thử nghiệm trên chuột cho thấy tiềm năng chống viêm và hạ men gan ở liều nhất định, độc tính tích lũy lâu dài trên người khi dùng bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm soát chặt chẽ [2, 3].
Ai nên thận trọng hoặc tránh tự ý sử dụng?
Vì các dữ liệu khoa học về độ an toàn trên người còn hạn chế, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:
- Bệnh nhân đang bị nhiễm trùng cấp tính: Những người đang sốt cao, tiêu chảy do nhiễm khuẩn đường ruột (như nghi ngờ nhiễm khuẩn Salmonella) tuyệt đối không tự điều trị bằng nước sắc lá hay hạt bùm bụp trườn [1]. Nhiễm khuẩn nặng không được can thiệp y tế kịp thời có thể dẫn tới mất nước, nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.
- Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú: Hoạt tính giảm đau của lá bùm bụp trườn liên quan đến các cơ chế ức chế thần kinh trung ương và ngoại vi, đồng thời các hợp chất polyphenol nồng độ cao có thể gây ảnh hưởng chưa lường trước đến thai nhi và trẻ nhỏ [2, 3].
- Người mắc bệnh lý suy gan, suy thận mạn tính: Dù dịch chiết ethyl acetate cho thấy khả năng bảo vệ gan trước độc chất d-GalN trên chuột, việc chuyển hóa các phân đoạn hoạt chất thô chưa tinh sạch có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho gan và thận suy yếu [3].
- Người đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa: Hoạt tính chống oxy hóa và khả năng can thiệp enzyme của thảo dược có thể tương tác với các thuốc hạ men gan, thuốc giảm đau hoặc thuốc kháng sinh đường uống [1, 2, 3]. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng kết hợp.
Khuyến nghị tiếp cận và ứng dụng thực tế an toàn
Đối với người quan tâm đến việc ứng dụng thảo dược tự nhiên trong việc nâng cao sức khỏe, bùm bụp trườn nên được nhìn nhận như một đối tượng nghiên cứu hóa thực vật đầy hứa hẹn hơn là một vị thuốc trị nhiễm trùng tức thì [1, 3].
Nếu tiếp cận bùm bụp trườn dưới dạng các bài thuốc dân gian lưu truyền (như nấu nước lá xông rửa ngoài da giảm mẩn ngứa hoặc ngâm rửa vết đau nhức phần mềm), người dân chỉ nên dùng ngoài da ở phạm vi hẹp [2]. Tác dụng chống viêm và giảm đau đã được ghi nhận ở dịch chiết lá qua các mô hình thực nghiệm u hạt và phù nề [2]. Tuyệt đối không dùng dịch chiết tự chế để nhỏ vào mắt, đắp lên các vết thương hở sâu hoặc tự ý nghiền hạt cây để uống với mục đích trị tiêu chảy [1, 2].
Khi gặp bất kỳ triệu chứng nào nghi ngờ do vi khuẩn gây ra như sốt, ho có đờm mủ, nhiễm trùng tiêu hóa hay vết thương mưng mủ, giải pháp đúng đắn và an toàn nhất là đến cơ sở y tế để được thăm khám, làm kháng sinh đồ nếu cần và tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ [1]. Các thảo dược như bùm bụp trườn chỉ nên đóng vai trò tham khảo về mặt khoa học trong quá trình phát triển thuốc tương lai [1].
Lời kết
Bùm bụp trườn (Mallotus repandus) là loài dược liệu chứa nguồn hóa thực vật dồi dào với hàm lượng polyphenol, flavonoid cao cùng tiềm năng chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ gan ấn tượng trên động vật [2, 3]. Dù vậy, hoạt tính kháng khuẩn của hạt cây đối với vi khuẩn đường ruột Salmonella typhi hiện mới chỉ dừng lại ở kết quả trong phòng thí nghiệm trên đĩa thạch [1]. Người dân cần giữ thái độ tỉnh táo, không tự ý sử dụng loài cây này thay thế thuốc kháng sinh và luôn lắng nghe tư vấn chuyên môn y tế khi cơ thể gặp các vấn đề nhiễm trùng.
