Nhầm lẫn thường gặp giữa các loài cây mang tên bùm bụp
Trong dân gian, nhiều loại thảo mộc có cùng tên gọi chung như bùm bụp hay ba bét thường khiến người hái thuốc và người sử dụng dễ nhầm lẫn. Tên gọi này bắt nguồn từ cấu tạo quả nang đặc trưng, khi đốt hoặc bóp mạnh có thể phát ra tiếng nổ lách tách. Tuy nhiên, cùng thuộc chi Mallotus nhưng bùm bụp trườn (Mallotus repandus) và bùm bụp lông (Mallotus apelta) lại là hai loài thực vật hoàn toàn khác biệt.
Việc đánh đồng các loài cây này có thể dẫn đến sai lệch khi thu hái và ứng dụng dược liệu. Bùm bụp trườn là dạng cây bụi leo trườn, trong khi bùm bụp lông là dạng cây gỗ đứng có tán lá rộng. Thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của hai loài cũng đi theo những hướng nghiên cứu chuyên biệt, không thể dùng thay thế cho nhau.
Nhận diện hình thái: Dây leo trườn đối lập cây bụi đứng
Đặc điểm phân biệt dễ quan sát nhất bằng mắt thường giữa hai loài nằm ở dạng sống và cấu trúc thân lá. Bùm bụp trườn (Mallotus repandus) phát triển dưới dạng dây leo gỗ hoặc cây bụi trườn tựa, cành dài vươn bám vào các cây gỗ lớn khác để đón ánh sáng. Thân cây thường có các mấu hoặc gai cong giúp cành bám chắc vào giá thể, lá cây hình trứng hoặc hình tam giác thuôn nhọn ở đầu, phiến lá tương đối nhẵn.
Ngược lại, bùm bụp lông (Mallotus apelta) là cây gỗ nhỏ hoặc cây bụi mọc thẳng đứng với chiều cao thông thường từ 1 đến 3 mét. Toàn bộ các bộ phận non như cành non, cuống lá và đặc biệt là mặt dưới phiến lá đều được bao phủ bởi một lớp lông hình sao dày đặc, tạo cảm giác ram ráp hoặc mịn như nhung màu trắng bạc hoặc vàng nhạt. Lá của bùm bụp lông thường xẻ thùy nông hoặc có hình trứng rộng, gốc lá có tuyến mật rõ rệt, khác hẳn phiến lá nhẵn bóng của bùm bụp trườn.
Hóa thực vật bùm bụp trườn: Triterpenoid và lactone từ thân gỗ
Nghiên cứu về bùm bụp trườn tập trung chủ yếu vào phần thân và vỏ rễ, nơi chứa các hợp chất triterpenoid cấu trúc phức tạp. Năm 1999, các nhà khoa học đã phân lập được ba triterpenoid mới từ thân và vỏ rễ của loài Mallotus repandus bao gồm 3alpha-hydroxy-13alpha-ursan-28,12beta-olide 3-benzoate, 3alpha-hydroxy-28beta-methoxy-13alpha-ursan-28,12beta-epoxide 3-benzoate và 3alpha-hydroxy-13alpha-ursan-28-oic acid cùng bốn hợp chất đã biết [1]. Những phân tử này đại diện cho nhóm triterpenoid khung ursane đặc trưng ở thực vật họ Thầu dầu.
Đến năm 2001, các thử nghiệm phân tích sâu hơn về thân cây bùm bụp trườn tiếp tục ghi nhận ba hợp chất lactone mới thuộc nhóm D:A-friedo-oleanane [2]. Các chất này gồm 3-oxo-D:A-friedo-oleanan-27,16alpha-lactone, 3alpha-benzoyloxy-D:A-friedo-oleanan-27,16alpha-lactone và 3beta-hydroxy-D:A-friedo-oleanan-27,16alpha-lactone [2]. Cấu trúc phân tử của hợp chất thứ hai đã được xác thực chính xác thông qua phương pháp nhiễu xạ tia X, khẳng định sự hiện diện độc đáo của khung hợp chất này ở bùm bụp trườn [2].
Hóa thực vật bùm bụp lông: Dẫn xuất benzopyran và hợp chất glycoside
Trái ngược với bùm bụp trườn, các nghiên cứu hóa học trên bùm bụp lông (Mallotus apelta) lại tập trung phần lớn vào lá và chiết xuất thân, tìm thấy nhiều nhóm chất thuộc họ benzopyran và chromane. Năm 2001, bảy hợp chất dẫn xuất benzopyran đã được phân lập từ lá bùm bụp lông thông qua các phương pháp phổ học [3]. Đến năm 2003, hai hợp chất dẫn xuất benzopyran mới tiếp tục được chiết tách từ bộ phận lá của loài cây này [4].
Năm 2005, việc khảo sát thân cây bùm bụp lông bằng dịch chiết ethyl-acetate đã thu được tám hợp chất tự nhiên [5]. Các chất này bao gồm 12-ursen-3-one, 3-hydroxy-12-ursen, mussaenoside, 6-methoxy-2H-1-benzopyran-4-one, ursolic acid, acetyl aleuritolic acid, daucosterol và beta-sitosterol [5]. Trong đó, có 5 hợp chất lần đầu tiên được phát hiện tồn tại trong bùm bụp lông [5].
Nghiên cứu công bố vào năm 2023 trên lá bùm bụp lông tiếp tục mở rộng phổ hóa chất khi phát hiện ba hợp chất chromane mới gọi tên là malloapeltas J-L cùng một hợp chất flavone C-glycoside mới là malloflavoside [6]. Dịch chiết methanol của lá còn chứa bốn hợp chất đã biết gồm acantrifoside E và ba dẫn xuất của apigenin [6].
Bằng chứng hoạt tính sinh học từ các thử nghiệm trong ống nghiệm
Các hợp chất benzopyran từ lá bùm bụp lông đã thể hiện nhiều phản ứng sinh học khác nhau trong phòng thí nghiệm. Một trong bảy dẫn xuất benzopyran tìm thấy năm 2001 cho thấy hoạt tính kháng sinh ở mức độ trung bình khi thử nghiệm trên vi khuẩn Micrococcus luteus [3]. Năm 2005, hai hợp chất benzopyran mới từ lá loài cây này được thử nghiệm độc tính tế bào đối với hai dòng tế bào ung thư người [7].
Kết quả cho thấy hợp chất số 1 mang tên 6-[1'-oxo-3'(R)-hydroxy-butyl]-5,7-dimethoxy-2,2-dimethyl-2H-1-benzopyran có độc tính tế bào mạnh trên dòng tế bào ung thư biểu mô vòm họng người Hep-2 với chỉ số IC50 đạt 0,49 microg/mL [7]. Hợp chất này cũng ức chế dòng tế bào ung thư cơ vân RD với chỉ số IC50 đạt 0,54 microg/mL [7]. Hợp chất số 2 mang tên 6-[1'-oxo-3'(R)-methoxy-butyl]-5,7-dimethoxy-2,2-dimethyl-2H-1-benzopyran thể hiện hoạt tính trung bình trên dòng Hep-2 với IC50 là 4,22 microg/mL [7].
Ngoài ra, một nghiên cứu từ năm 1989 khảo sát 40 chế phẩm chiết xuất từ 28 loại thảo mộc châu Á cho thấy dịch chiết bùm bụp lông có khả năng ức chế men phiên mã ngược retrovirus ở chuột và men DNA polymerase alpha ở người rất mạnh với giá trị IC50 lần lượt là 0,4-0,5 microg/ml và 0,9-1,4 microg/ml [8]. Phân tích động học cho thấy dịch chiết này ức chế cạnh tranh men phiên mã ngược đối với phức hợp khuôn-mồi [poly(rA).oligo(dT)] và ức chế không cạnh tranh đối với cơ chất dTTP [8]. Dịch chiết bùm bụp lông cũng ức chế cả enzym DNA polymerase I và RNA polymerase từ vi khuẩn E. coli [8].
Tuy nhiên, không phải mọi hợp chất chiết từ bùm bụp lông đều có độc tính tế bào. Khi đánh giá hoạt tính của ba hợp chất chromane mới và hợp chất malloflavoside trên dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt người PC-3 và ung thư vú người MCF-7 vào năm 2023, không có hợp chất nào thể hiện độc tính tế bào trên cả hai dòng này [6].
Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường thấy
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng bùm bụp trườn và bùm bụp lông có thể hoán đổi tác dụng cho nhau trong các bài thuốc dân gian. Trên thực tế, dữ liệu hóa thực vật cho thấy thành phần cấu tạo chính của hai loài khác biệt rất lớn, với một bên ưu thế các lactone triterpenoid dạng D:A-friedo-oleanane ở thân leo [2], còn một bên chứa phong phú các dẫn xuất benzopyran, chromane và flavonoid ở lá [4], [6]. Việc thu hái lẫn lộn sẽ dẫn đến việc đưa vào cơ thể những nhóm hoạt chất hoàn toàn khác nhau.
Bên cạnh đó, các tác dụng ức chế tế bào ung thư hay ức chế enzym polymerase của bùm bụp lông mới dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) trên các dòng tế bào cô lập hoặc enzym tinh sạch [7], [8]. Các kết quả này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước sắc lá hay thân cây bùm bụp lông có thể tiêu diệt khối u hay chữa khỏi bệnh truyền nhiễm trên cơ thể người. Hiệu quả và mức độ độc tính trên cơ thể sống đòi hỏi các thử nghiệm tiền lâm sàng và lâm sàng kiểm chứng nghiêm ngặt.
Ai cần thận trọng khi tiếp xúc và sử dụng?
Người dân vùng nông thôn hoặc miền núi thường có thói quen tự ý chặt cành, hái lá cây hoang dại về đun nước uống nhằm giải độc hoặc chữa mụn nhọt. Những người có bệnh lý nền mạn tính như suy giảm chức năng gan, thận cần tuyệt đối tránh thói quen tự thu hái các loài bùm bụp hoang dã. Sự hiện diện của các phân tử có hoạt tính ức chế enzym tế bào và gây độc tế bào trong bùm bụp lông có thể làm gia tăng gánh nặng chuyển hóa hoặc gây tương tác bất lợi [7], [8].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng có độ nhạy cảm cao, không nên sử dụng bất kỳ bộ phận nào của hai loài cây này khi chưa có chỉ định y khoa. Khi nghi ngờ có vấn đề sức khỏe hoặc muốn bổ sung thảo dược vào chế độ điều trị, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền để được hướng dẫn chính xác.
Khuyến cáo nhận dạng và sử dụng dược liệu đúng cách
Để tránh rủi ro ngộ độc hoặc dùng sai thuốc, việc kiểm tra hình thái thực vật trước khi thu hái là bước bắt buộc. Nếu cần thu hái đúng loài bùm bụp trườn, cần chú ý tìm đúng dạng thân leo trườn hóa gỗ, cành có mấu bám, vỏ thân có triterpenoid đặc trưng [1], [2]. Nếu quan sát thấy cây mọc đứng thẳng, mặt dưới phiến lá phủ lông mịn màu trắng xám thì đó là bùm bụp lông [5].
Khi sử dụng dược liệu, người tiêu dùng nên chọn mua tại các cơ sở kinh doanh đông dược có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và đã qua kiểm định danh tính thực vật học. Tuyệt đối không tự ý phối hợp các bộ phận của cây bùm bụp với các loại thuốc tân dược điều trị bệnh nền nhằm phòng ngừa nguy cơ ức chế enzym hoặc phản ứng phụ không mong muốn.
Tóm lại, bùm bụp trườn (Mallotus repandus) và bùm bụp lông (Mallotus apelta) là hai loài thảo mộc riêng biệt về cả dạng sống thực vật học lẫn thành phần hóa sinh tự nhiên. Hiểu rõ sự khác biệt về hình thái thân lá và nhóm chất hóa học giúp người dùng tránh được tình trạng nhầm lẫn tai hại trong chăm sóc sức khỏe. Việc áp dụng thảo dược luôn cần dựa trên căn cứ khoa học rõ ràng và sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ.
